Đổi mi phương pháp qun lý nhà nước
t truyn thng sang hin đại trong
bi cnh chuyn đổi s
Phan Thanh Hà(*)
Tóm tt: Bài viết phân tích nhng tác động ca chuyn đổi s đến đổi mi phương pháp
qun lý nhà nước Vit Nam t quan nim v phương pháp qun lý nhà nước truyn
thng và s cn thiết đổi mi phương pháp qun lý nhà nước Vit Nam trong bi cnh
chuyn đổi s. Trên cơ s đó, bài viết đề xut mt s gii pháp v đổi mi phương pháp
qun lý nhà nước trong bi cnh chuyn đổi s Vit Nam hin nay.
T khóa: Nhà nước, Qun lý nhà nước, Phương pháp qun lý nhà nước, Chuyn đổi s
Abstract: The paper analyzes the impacts of digital transformation on innovating state
management methods in Vietnam from the concept of traditional state management methods
and the need to innovate them in the context of digital transformation in Vietnam. Against
that background, some solutions on innovating state management methods are proposed.
Keywords: State, State Management, State Management Methods, Digital Transformation
Ngày nhn bài: 20/12/2023; Ngày duyt đăng: 22/02/2024
1. Qun lý nhà nước và phương pháp
qun lý nhà nước 1(*)
Qun lý nhà nước (QLNN) là mt
dng ca qun lý xã hi. Theo nghĩa rng,
QLNN được thc hin bi tt c các cơ
quan nhà nước, cũng có khi do nhân dân
trc tiếp thc hin bng hình thc b phiếu
toàn dân, hoc do các t chc xã hi, các cơ
quan xã hi thc hin nếu được nhà nước
giao quyn thc hin chc năng nhà nước.
Theo nghĩa này, QLNN là s qun lý có
tính cht nhà nước, do nhà nước thc hin
thông qua b máy nhà nước, hoc nhân dân,
hay các t chc xã hi, các cơ quan xã hi
(*) TS., Vin Nhà nước và Pháp lut, Vin Hàn lâm
Khoa hc xã hi Vit Nam;
Email: haphanthanh07@gmail.com
thc hin trên cơ s quyn lc nhà nước,
nhm thc hin các nhim v và chc năng
nhà nước.
Theo nghĩa hp, QLNN là hot động
chp hành và điu hành ca nhà nước, do
chính ph cùng các cơ quan ca chính ph
thc hin. Hot động QLNN theo nghĩa hp
là mt trong bn loi hot động ca Nhà
nước theo pháp lut hin hành Vit Nam
(ba loi hot động còn li là: hot động lp
pháp và giám sát thi hành pháp lut, hot
động kim sát và hot động xét x).
Phương pháp qun lý nhà nước
phương thc thc hin quyn lc nhà nước,
c th là nhng phương thc, cách thc mà
ch th qun lý nhà nước áp dng tác động
lên khách th qun lý nhà nước (hành vi
ca đối tượng qun lý nhà nước) nhm đạt
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 3.2024
12
được nhng mc đích đề ra (tác động lên
ý chí, thông qua ý chí đến hành vi ca đối
tượng qun lý).
Các phương pháp qun lý nhà nước có
th được phân thành các phương pháp chung,
được áp dng để thc hin nhng chc năng
cơ bn ca qun lý nhà nước, tt c các
ngành và lĩnh vc qun lý nhà nước và các
giai đon ca quá trình qun lý. Ngoài ra
còn có các phương pháp riêng được áp dng
trong quá trình thc hin nhng chc năng
riêng bit hoc nhng khâu, nhng giai
đon riêng bit ca quá trình qun lý.
Các phương pháp đặc thù ca QLNN
(phương pháp chung) gm: (i) Thuyết
phc và cưỡng chế; (ii) Theo dõi, kim tra;
(iii) Các phương pháp tác động trc tiếp
và gián tiếp (bao hàm các phương pháp
hành chính và phương pháp kinh tế); (iv)
Điu chnh, lãnh đạo chung và qun lý
tác nghip. Ngoài ra, còn có th phân loi
phương pháp QLNN theo lĩnh vc, gm:
hành chính và kinh tế. Hoc theo cách thc
tác động, gm: trc tiếp và gián tiếp. Hoc
có th chia thành phương pháp điu hành
và khuyến khích.
QLNN theo phương pháp truyn thng
da trên “ch nghĩa qun lý c đin” ly
h thng t chc hành chính lý tưởng ca
Max Weber làm cơ s. Trong sut hàng
trăm năm tn ti, các phương pháp này đã
tng thng trđược tha nhn bi nhng
giá tr, ưu đim đối vi hot động qun lý,
điu hành và nn hành chính thế gii. Tuy
nhiên, QLNN truyn thng ngày càng bc
l nhng hn chế trước thc tin ca nn
qun tr hin đại, đặc bit trước yêu cu
chuyn đổi s hin nay.
Sang thế k XX, quyn lc và t chc
b máy công quyn m rng hơn bao gi
hết, được coi là đặc quyn ca chính tr gia
và công chc. Còn công dân được xem là
người tiêu dùng hàng hóa và dch v công,
là bên b động tiếp nhn chính sách, hành
vi, vic làm và kết qu qun lý ca nhà
nước. Mô hình qun lý nhà nước truyn
thng tiếp tc phát trin và hoàn thin triết
lý và phương pháp qun lý ly nhà nước
làm trung tâm. Nhìn chung, QLNN theo
triết lý và phương pháp truyn thng có
đặc đim là: tính khép kín; coi trng n
định và coi nh s thay đổi; coi trng kim
soát mà coi nh t ch; coi trng lý tính k
thut mà coi nh tinh thn nhân văn; nhn
mnh tính bo mt mà coi nh công khai
thông tin; coi trng tính thng nht mà coi
nh s khác bit… “Đây chính là nguyên
nhân ch yếu dn đến hiu qu thp, năng
lc đáp ng không mnh, tính chính đáng
không đủ, s thiếu ht v ngun lc, s suy
gim v năng lc qun tr trong qun tr
ca chính ph” (Zhang, 2014: 82, 84).
Đối vi mô hình qun lý truyn thng,
có nhiu khó khăn và thách thc đặt ra
như: tham nhũng và lm quyn; thiếu s
minh bch và trách nhim gii trình, b
máy công v cng knh, kém hiu qu,
cht lượng phc v công thp, s tham gia
hn chế và thiếu tin tưởng ca người dân;
lãnh đạo theo mô hình cũ (top-down); ngi
đổi mi. Thay vào đó, nhà nước hin đại
dn tiếp thu các lý thuyết mi v QLNN,
qun tr quc gia, như lý thuyết qun tr
tt (Good-governance) đã hình thành và
dn thay thế nhng mô hình và cách thc
qun lý truyn thng. Các mi quan tâm
v vn đề này li càng tr nên mnh m
trong bi cnh chuyn đổi s Vit Nam
hin nay.
2. S cn thiết đổi mi phương pháp
qun lý nhà nước Vit Nam trong bi
cnh chuyn đổi s
So vi các nước phát trin, tư duy
QLNN Vit Nam vn theo truyn thng,
13
Đổi mi phương pháp…
nng tính quan liêu, quyn lc. Người dân
chưa thc s là khách hàng ca Nhà nước.
Trong nhng năm gn đây, yêu cu xây
dng “Nhà nước kiến to”, “Nhà nước
hành động”, “Nhà nước phc v”, “Nhà
nước liêm chính” đang ngày tr thành
nhng vn đề thi s cp thiết. Tuy nhiên,
nhìn nhn mt cách thng thn thì thc
trng nn hành chính công hin nay chưa
thc s đáp ng được nhng đòi hi bc
thiết này. Do đó, đổi mi tư duy và phương
pháp QLNN là cn thiết, bi nó không ch
đáp ng nhu cu qun lý ca Nhà nước đối
vi xã hi, mà còn là đòi hi ca công dân
đối vi b máy công quyn quc gia.
Nhn thc được điu này, trong thi
gian qua, Đảng và Nhà nước đã có nhiu
ch trương, chính sách đúng đắn, phù hp
nhm nâng cao hơn na hiu qu QLNN,
trong đó đặc bit phi k đến các chiến
lược ci cách hành chính và gn đây nht
là ch trương v chuyn đổi s.
Theo B Thông tin và Truyn thông
(2021: 21), chuyn đổi s là quá trình thay
đổi tng th và toàn din ca các cá nhân,
t chc v cách sng, cách làm vic và
phương thc sn xut da trên các công
ngh s. Mc tiêu ca quá trình này hướng
đến: “thúc đẩy phát trin kinh tế s, xã hi
s; làm thay đổi phương thc QLNN, mô
hình sn xut kinh doanh, tiêu dùng và đời
sng văn hóa, xã hi” (Đảng Cng sn Vit
Nam, Tp I, 2021: 208).
Liên quan đến ni dung chuyn đổi
s, ngày 27/9/2019, B Chính tr đã ban
hành Ngh quyết s 52-NQ/TW v mt s
ch trương, chính sách ch động tham gia
cuc Cách mng Công nghip ln th tư
(CMCN 4.0). Ngh quyết cũng nhn mnh
vic “thúc đẩy chuyn đổi s trong các cơ
quan Đảng, Nhà nước, Mt trn T quc,
các t chc chính tr - xã hi” (Ban Chp
hành Trung ương, 2022), “Xây dng và
phát trin đồng b h tng d liu quc
gia. Hình thành h thng trung tâm d liu
quc gia, các trung tâm d liu vùng và
địa phương kết ni đồng b và thng nht.
Hình thành các h thng d liu tin cy, n
định ca Nhà nước và doanh nghip. Đầu
tư trang b các h thng thiết b thu thp,
lưu tr, x lý, bo v d liu công” (Ban
Chp hành Trung ương, 2022).
Trong các văn kin ca Đại hi XIII
(Báo cáo chính tr ca Ban Chp hành
Trung ương Đảng khóa XII ti Đại hi
Đại biu toàn quc ln th XIII ca Đảng;
Chiến lược phát trin kinh tế - xã hi 10
năm 2021-2030; Báo cáo đánh giá kết qu
thc hin nhim v phát trin kinh tế - xã
hi 5 năm 2016-2020 và phương hướng,
nhim v phát trin kinh tế - xã hi 5 năm
2021-2025), có ti 21 ln Đảng nhn mnh
cm t “chuyn đổi s”.
Báo cáo ca Ban Chp hành Trung
ương Đảng khóa XII v các văn kin trình
Đại hi XIII ca Đảng đã khng định:
“Thúc đẩy mnh m chuyn đổi s quc
gia, phát trin kinh tế s, xã hi s để to
bt phá v nâng cao năng sut, cht lượng,
hiu qu, sc cnh tranh ca nn kinh tế
(Đảng Cng sn Vit Nam, Tp I, 2021:
214). Trong Chiến lược phát trin kinh tế
- xã hi 10 năm 2021-2030, Đảng nhn
mnh: “Phát trin nhanh và bn vng da
ch yếu vào khoa hc công ngh, đổi mi
sáng to và chuyn đổi s” (Đảng Cng
sn Vit Nam, Tp I, 2021: 221). Trong ba
nhim v trng tâm nhm thc hin các
đột phá chiến lược, chuyn đổi s quc gia
được xác định nhim v th hai, c th là:
“Phát trin mnh m khoa hc công ngh,
đổi mi sáng to và chuyn đổi s để to
bt phá v năng sut, cht lượng, hiu qu
và sc cnh tranh” (Đảng Cng sn Vit
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 3.2024
14
Nam, Tp I, 2021: 208). Phương hướng,
nhim v và gii pháp phát trin kinh tế
- xã hi 5 năm 2021-2025 cũng xác định:
“Hoàn thin th chế để thúc đẩy quá trình
chuyn đổi s” (Đảng Cng sn Vit Nam,
Tp II, 2021: 99). Đim qua các văn kin
quan trng ca Đảng ti Đại hi XIII cho
thy, chuyn đổi s quc gia là vn đề
tính chiến lược trong đường li phát trin
đất nước, là con đường, cách thc để hin
thc hóa khát vng phát trin Vit Nam đến
năm 2045.
Để trin khai thi hành ch trương,
đường li ca Đảng, Nhà nước đã ban
hành mt lot văn bn pháp lut để thc
hin chuyn đổi s trên thc tế. Ngh quyết
s 17/NQ-CP ngày 07/3/2019 ca Chính
ph v mt s nhim v, gii pháp trng
tâm phát trin Chính ph đin t giai đon
2019-2020, định hướng đến năm 2025 có
trng tâm là đổi mi phương thc phc
v, ly người dân, doanh nghip làm trung
tâm, ly s hài lòng ca cá nhân, t chc
là thước đo quan trng trong phát trin
Chính ph đin t; bo đảm gn kết cht
ch, đồng b ng dng công ngh thông tin
vi ci cách hành chính, đổi mi l li,
phương thc làm vic, xác định ng dng
công ngh thông tin là công c hu hiu h
tr, thúc đẩy ci cách hành chính.
Ngày 03/6/2020, Th tướng Chính
ph đã ký Quyết định s 749/QĐ-TTg
Phê duyt “Chương trình Chuyn đổi s
quc gia đến năm 2025, định hướng đến
năm 2030”. Ngày 22/4/2022, Th tướng
Chính ph ký Quyết định s 505/QĐ-TTg
ly ngày 10/10 hng năm là Ngày Chuyn
đổi s quc gia. Đây là mt ngày ý nghĩa
vi công cuc chuyn đổi s ti Vit Nam.
Theo đó, Vit Nam tr thành quc gia s,
n định và thnh vượng, tiên phong th
nghim các công ngh và mô hình mi;
đổi mi căn bn, toàn din hot động qun
lý, điu hành ca Chính ph, hot động
sn xut kinh doanh ca doanh nghip,
phương thc sng, làm vic ca người
dân, phát trin môi trường s an toàn,
nhân văn, m rng.
Liên quan đến QLNN, trong Mc tiêu
chiến lược ca đề án chuyn đổi s quc
gia, phát trin Chính ph s, nâng cao hiu
qu, hiu lc hot động là mc tiêu hàng
đầu (Xem: Th tướng Chính ph, 2020),
c th:
100% dch v công trc tuyến mc
độ 4, được cung cp trên nhiu phương
tin truy cp khác nhau, bao gm c thiết
b di động.
100% h sơ công vic ti cp b,
tnh, 90% h sơ công vic ti cp huyn và
70% h sơ công vic ti cp xã được x
trên môi trường mng (tr h sơ công vic
thuc phm vi bí mt nhà nước).
Hình thành nn tng d liu cho các
ngành kinh tế trng đim da trên d liu
ca các cơ quan nhà nước và h tng kết
ni mng Internet vn vt (IoT), kết ni,
chia s rng khp gia các cơ quan nhà
nước, gim 30% th tc hành chính; m
d liu cho các t chc, doanh nghip, tăng
30% dch v sáng to da trên d liu phc
v người dân, doanh nghip.
70% hot động kim tra ca cơ quan
qun lý nhà nước được thc hin thông qua
môi trường s và h thng thông tin ca cơ
quan qun lý.
Vit Nam thuc nhóm 50 nước dn
đầu v Chính ph đin t (EGDI).
V khái nim Chính ph s, Theo B
Thông tin và Truyn thông (2021: 135),
Chính ph s là Chính ph đin t, thêm
“bn có” (gm: (1) có toàn b hot động
an toàn trên môi trường s; (2) có kh
năng cung cp dch v mi nhanh chóng;
15
Đổi mi phương pháp…
(3) có kh năng s dng ngun lc ti ưu;
và (4) có kh năng kiến to phát trin, dn
dt chuyn đổi s quc gia, gii quyết
hiu qu nhng vn đề ln trong phát
trin và qun lý kinh tế - xã hi). Tc là,
Chính ph sđầy đủ các đặc đim ca
Chính ph đin t (bn cht là quá trình
tin hc hóa các hot động ca Chính ph),
là chính ph ng dng công ngh thông
tin để nâng cao hiu lc, hiu qu hot
động, phc v người dân và doanh nghip
tt hơn, vi “bn không” (gm: (1) có
kh năng hp không gp mt; (2) x
văn bn không giy; (3) gii quyết th tc
hành chính không tiếp xúc; và (4) thanh
toán không dùng tin mt).
Như vy, bn cht ca Chính ph s
là quá trình chuyn đổi s các hot động
ca Chính ph. Chuyn đổi s trước tiên
là chuyn đổi nhn thc. Vì vy, nhim v,
gii pháp đầu tiên to nn móng cho chuyn
đổi s là yêu cu v chuyn đổi nhn thc.
Trên cơ s đó, mi là các nhim v v kiến
to th chế; phát trin h tng s, nn tng
s; to lp nim tin, bo đảm an toàn, an
ninh mng; hp tác quc tế, nghiên cu,
phát trin và đổi mi sáng to trong môi
trường s.
3. Tác động ca chuyn đổi s đến đổi
mi phương pháp qun lý nhà nước
Vit Nam
* Nhng tác động tích cc
T các văn kin ca Đảng và các văn
bn ch đạo ca Chính ph v ci cách
nn hành chính nhà nước, chuyn đổi
s, trước bi cnh CMCN 4.0, Vit Nam
cn tiến ti mt nn kinh tế s, xây dng
Chính ph đin t, tiến ti Chính ph s,
phát trin thương mi đin t, xây dng
thành ph thông minh, áp dng nhanh
hơn, tt hơn trí tu nhân to (AI), Internet
vn vt, t động hóa, robot, d liu ln…
Đổi mi tư duy qun lý có vai trò quan
trng, m đường và to không gian cho
s phát trin nn hành chính nhà nước, t
đó cũng m ra nhng thay đổi trong cách
thc, phương pháp QLNN trong bi cnh
chuyn đổi s.
Trong bi cnh chuyn đổi s, vic
ng dng công ngh s, x lý thông tin
dn dn được đảm trách bi trí tu nhân
to, có th dn đến vic nhiu thiết chế
nhà nước tr nên không còn cn thiết. Vai
trò ca Nhà nước vì vy cũng s dn được
điu chnh, chuyn đổi t “người chèo lái
thuyn”, sang vai trò ca “người hoa tiêu”.
S kết ni và s dng công ngh thông
tin, cho phép thay đổi phương thc kết
ni gia người dân vi chính quyn, cũng
chính là thay đổi đáng k trong phương
thc QLNN. Bên cnh các hình thc giao
tiếp truyn thng, các hình thc giao tiếp
qua thư đin t, mng xã hi… ngày càng
gia tăng, đặt ra yêu cu điu chnh mt s
phương pháp QLNN đối vi các quan h
xã hi trong môi trường o.
V cơ bn, các phương pháp QLNN
truyn thng chung vn còn nguyên giá tr,
như các phương pháp thuyết phc, cưỡng
chế, theo dõi, kim tra, hành chính, kinh
tế, điu chnh, lãnh đạo chung, qun lý tác
nghip… Tuy nhiên, nguyên tc, hình thc,
cách thc, hiu qu thc hin các phương
pháp này s có nhiu thay đổi.
Trên cơ s ng dng công ngh, chuyn
đổi s, các phương pháp QLNN s dn dn
phát trin theo hướng hin đại hơn. Khác
vi các phương pháp tiếp cn truyn thng
trong QLNN, ly Nhà nước làm trung tâm,
thc hin quyn qun tr, ban phát các dch
v, còn người dân th động tiếp nhn các
dch v, thì nhn thc trong QLNN hin
đại ly người dân làm trung tâm, có vai trò
ch động và quan trng trong tt c các quá