Tác động của phân cấp tài khoá theo Luật Ngân sách Nhà nước 2015 đến nỗ lực thu thuế của chính quyền địa phương: Bằng chứng thực nghiệm từ Việt Nam

Cải cách phân cấp tài khóa theo Luật Ngân sách Nhà nước 2015 tại Việt Nam là một nỗ lực quan trọng nhằm tăng cường quyền tự chủ cho chính quyền địa phương. Tuy nhiên, tác động thực tế của cải cách này đối với nỗ lực thu thuế cấp địa phương là một câu hỏi cấp thiết, chưa được giải đáp đầy đủ trong bối cảnh học thuật và chính sách. Nghiên cứu này đặt trong bối cảnh các bằng chứng thực nghiệm quốc tế không đồng nhất về phân cấp tài khóa, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lượng hóa tác động nhân quả của cải cách tài khóa tại một quốc gia đang phát triển như Việt Nam, từ đó cung cấp căn cứ khoa học cho việc tái cân bằng hệ thống tài khóa.

Các nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách trong lĩnh vực tài chính công, kinh tế học và quản lý công, đặc biệt là những người quan tâm đến phân cấp tài khóa và chính sách thuế tại Việt Nam và các quốc gia đang phát triển.

Nghiên cứu này định lượng tác động nhân quả của cải cách phân cấp tài khóa theo Luật Ngân sách Nhà nước 2015 lên nỗ lực thu thuế của chính quyền địa phương tại Việt Nam. Sử dụng phương pháp Khác biệt trong Khác biệt (Difference-in-Differences - DID) với dữ liệu bảng của 63 tỉnh, thành phố giai đoạn 2011-2022, nghiên cứu chỉ ra rằng cải cách đã tạo ra một tác động ròng tiêu cực lên nỗ lực thu thuế. Phân tích sâu hơn cho thấy tác động này chủ yếu được dẫn dắt bởi sự gia tăng phụ thuộc vào các khoản chuyển giao liên ngân sách từ ngân sách trung ương. Cơ chế này đã tạo ra một ràng buộc ngân sách mềm, làm suy yếu động lực thu và lấn át tác động tích cực (còn hạn chế) từ việc tăng quyền tự chủ chi. Nghiên cứu khẳng định sự phù hợp của phương pháp DID trong bối cảnh cải cách tạo ra cú sốc ngoại sinh và không đồng đều. Nó kiểm định chặt chẽ giả định về xu hướng song song qua các kỹ thuật hiện đại và sử dụng mô hình cường độ xử lý cùng mô hình động để đánh giá các giả thuyết về ràng buộc ngân sách mềm và tác động của quyền tự chủ. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất các hàm ý chính sách quan trọng nhằm tái cân bằng hệ thống phân cấp tài khóa, bao gồm việc gắn kết các khoản chuyển giao với kết quả thực hiện, mở rộng không gian tự chủ về thu cho địa phương, và tăng cường cơ chế giám sát tài khóa độc lập. Những phát hiện này cung cấp bằng chứng thực nghiệm có giá trị, đóng góp vào lý thuyết về phân cấp tài khóa và hỗ trợ xây dựng chính sách hiệu quả hơn.