Hát Then - món ăn tinh
thần của người Tày, Tuyên
Quang
Không biết từ bao giờ mà hát Then đã trở thành món ăn tinh thần, có ảnh hưởng
sâu sắc đến đời sống sinh hoạt văn hoá của người Tày ở Tuyên Quang.
Đặc sản văn hóa dân gian
Trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang hầu như huyện nào, nơi nào cũng có hát Then,
nhưng vùng hát Then đậm đặc, được duy trì và bảo tồn nguyên giá trị chủ yếu ở
các huyện Chiêm Hóa, Nà Hang và Lâm Bình.
Then là những khúc hát, điệu múa thuộc thể loại dân ca nghi lễ, phong tục từ lâu
đời của dân tộc Tày. Then xuất phát từ chữ “Thiên” - tức là Trời. Bởi vậy, điệu hát
Then vẫn được người Tày tỉnh Tuyên Quang coi là điệu hát thần tiên và thường
được sử dụng trong các nghi lễ: Cầu mùa, cầu yên, cấp sắc...
Nguồn gốc của hát Then hiện chưa có sự thống nhất. Có người thì cho rằng Then
xuất hiện từ thời nhà Mạc. Quân nhà Mạc thua trận, Vua suy nghĩ quá nhiều sinh
ốm. Các quần thần biết Vua ốm do tư tưởng chứ không phải do bệnh tật nên cử đội
nhạc hát cung đình tổ chức múa hát Then suốt 3 ngày 3 đêm, Vua thấy vui và khỏi
bệnh. Từ đó ai ốm đều tìm những người biết hát múa Then đến biểu diễn… còn
theo người già kể lại và sách chép ra của người đã quá cố, những người am hiểu về
Then, như cố nghệ nhân Ma Thanh Cao, ở xã Tri Phú, cố nghệ nhân Hà Phan, ở xã
Tân An (Chiêm Hóa), ông Nguyễn Mạnh Thẩm, ở xã Thanh Tương (Nà Hang), thì
Then xuất hiện từ thời Phùng Hưng (thế kỷ thứ VIII)… Dẫu chưa có sự thông nhất
về nguồn gốc, nhưng trong nhiều thế kỷ qua, hát Then là món ăn tinh thần không
thể thiếu của đồng bào dân tộc Tày tỉnh Tuyên Quang.
Hát then là món ăn tinh thân không thể thiếu của người dân tộc
Tày
Ngôn ngữ - lời then, mộc mạc, giàu hình ảnh, gần gũi với cuộc sống đời thường, sử
dụng ngôn từ tượng hình, tượng thanh phong phú, lối so sánh, ví von. Nội dung các
khúc hát then đều toát lên tư tưởng nhân văn sâu sắc, chứa đựng tình yêu thiên
nhiên (mong muốn nhân an vật thịnh, cầu cho mưa thuận gió hòa, con người mạnh
khỏe, mùa màng tươi tốt...), tình yêu đôi lứa, nghĩa vợ chồng, răn dạy đạo lý làm
người, ca ngợi quê hương, đất nước... giai điệu mượt mà, sâu lắng, âm hưởng mềm
mại, đầm ấm, tạo cảm giác gần gũi, thiêng liêng, sức truyền cảm mạnh.