Kháng thể bất thường ở người hiến máu: Tỷ lệ hiện mắc, ý nghĩa lâm sàng và chiến lược giảm thiểu rủi ro hiệu quả

TẠP CHÍ Y HỌC VIỆT NAM TẬP 552 - THÁNG 7 - SỐ ĐẶC BIỆT - 2025

KHÁNG THỂ BẤT THƯỜNG Ở NGƯỜI HIẾN MÁU: TỶ LỆ HIỆN MẮC,

Ý NGHĨA LÂM SÀNG VÀ CÁC CHIẾN LƯỢC GIẢM THIỂU RỦI RO

Huỳnh Thiên Hạnh1, Trần Thị Thanh Thảo1

TÓM TẮT9

Sàng lọc kháng thể bất thường (KTBT) đối

với các đơn vị máu là yêu cầu bắt buộc trong an

toàn truyền máu [4, 8]. Mặc dù tỷ lệ hiện mắc

không cao, nhưng nếu bỏ sót, KTBT có thể gây

ra phản ứng truyền máu cấp hoặc muộn ở bệnh

nhân, đặc biệt là ở những nhóm bệnh nhân có

nhu cầu truyền máu nhiều lần như thalassemia,

suy tủy, hoặc những người có cơ địa mẫn cảm

như trẻ sơ sinh [4, 7, 14]. Bài viết này nhằm tổng

hợp các dữ liệu trong và ngoài nước về tỷ lệ hiện

mắc cũng như các đặc điểm của kháng thể bất

thường trong cộng đồng người hiến máu. Từ đó,

phân tích ý nghĩa lâm sàng và đề xuất các chiến

lược giảm thiểu rủi ro phù hợp với thực hành tại

Việt Nam. Tỷ lệ KTBT trên đối tượng người hiến

máu ghi nhận trong các nghiên cứu trên thế giới

dao động từ 0,046% đến 0,77% [9, 10, 13]. Tại

Việt Nam, tỷ lệ KTBT cũng cho thấy con số dao

động đáng kể từ 0,06% đến 0,37% [1, 2, 3]. Các

kháng thể có ý nghĩa lâm sàng như anti-D, anti-

E, anti-K, anti-Jka, và anti-Fya có thể gây ra các

phản ứng tan máu nghiêm trọng khi truyền các

đơn vị máu không tương thích [4, 7, 14]. Các

chiến lược giảm thiểu rủi ro được đề xuất bao

gồm duy trì sàng lọc thường quy tất cả các đơn vị

máu hiến, sử dụng các kỹ thuật hiện đại như kỹ

1Bệnh viện Truyền máu Huyết học

Chịu trách nhiệm chính: Huỳnh Thiên Hạnh

SĐT: 0905327828

Email: hanhht@bth.org.vn

Ngày nhận bài: 30/04/2025

Ngày phản biện khoa học: 15/06/2025

Ngày duyệt bài: 30/07/2025

thuật ngưng kết trên pha rắn (Solid Phase Red

Cell Adherence – SPRCA) và công nghệ từ hóa

hồng cầu (Erythrocyte Magnetized Technology –

EMT), xác định chính xác và lưu trữ hồ sơ kháng

thể của người hiến, triển khai hệ thống theo dõi

người hiến cho các lần hiến máu trong tương lai,

đào tạo nhân viên và phối hợp liên chuyên ngành

để cung cấp máu phù hợp kháng nguyên cho các

bệnh nhân có nguy cơ cao [4, 8]. Mặc dù kháng

thể bất thường ở người hiến máu không phổ biến,

chúng mang những hàm ý lâm sàng quan trọng

đối với an toàn truyền máu [4]. Sàng lọc thường

quy và định danh kháng thể đóng vai trò sống

còn trong việc cải thiện an toàn truyền máu và

góp phần xây dựng một hệ thống ngân hàng máu

hiện đại, được tiêu chuẩn hóa tại Việt Nam [4, 8].

Từ khóa: Kháng thể bất thường, Người hiến

máu, Sàng lọc kháng thể, Tỷ lệ hiện mắc, Ý

nghĩa lâm sàng, An toàn truyền máu, Việt Nam.

SUMMARY

IRREGULAR ANTIBODIES IN BLOOD

DONORS: PREVALENCE, CLINICAL

SIGNIFICANCE, AND RISK

MITIGATION STRATEGIES

Screening for irregular antibodies (IAs) in

blood units is a mandatory requirement to ensure

transfusion safety [4,8]. Although the prevalence

is not high, undetected IAs can cause acute or

delayed transfusion reactions, especially in

patients who require frequent transfusions, such

as those with thalassemia, aplastic anemia, or in

sensitive individuals like neonates [4, 7, 14]. This

article aims to compile both domestic and

international data on the prevalence and

HỘI NGHỊ KHOA HỌC TRUYỀN MÁU HUYẾT HỌC VIỆT NAM LẦN 8

characteristics of IAs among blood donors,

analyze their clinical significance, and propose

risk-reduction strategies suited to medical

practice in Vietnam. The prevalence of IAs in

blood donors reported in global studies ranges

from 0.046% to 0.77% [9, 10, 13], while in

Vietnam, the rate varies from 0.06% to 0.37% [1,

2, 3]. Clinically significant antibodies such as

anti-D, anti-E, anti-K, anti-Jka, and anti-Fya can

lead to severe hemolytic reactions when

incompatible blood is transfused [4, 7, 14].

Proposed mitigation strategies include routine

screening of all donated blood, applying modern

techniques such as Solid Phase Red Cell

Adherence (SPRCA) and Erythrocyte

Magnetized Technology (EMT), accurate

identification and archiving of donor antibody

profiles, establishing a donor follow-up system,

training medical staff, and promoting

interdisciplinary coordination to provide antigen-

matched blood for high-risk patients [4, 8].

Although IAs are uncommon among donors, they

carry important clinical implications for

transfusion safety [4]. Routine screening and

antibody identification are essential to improving

transfusion safety and contributing to the

development of a modern, standardized blood

banking system in Vietnam [4, 8].

Keywords: Irregular antibodies, blood

donors, antibody screening, prevalence, clinical

significance, transfusion safety, Vietnam.

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Sàng lọc kháng thể bất thường (KTBT)

đối với các đơn vị máu là yêu cầu cốt lõi và

bắt buộc trong thực hành an toàn truyền máu

hiện đại [4, 8]. Mặc dù tỷ lệ hiện mắc không

cao, nhưng nếu bỏ sót, KTBT có thể gây ra

phản ứng truyền máu cấp hoặc muộn ở bệnh

nhân, đặc biệt là ở những nhóm bệnh nhân có

nhu cầu truyền máu nhiều lần như

thalassemia, suy tủy, hoặc những người có

cơ địa mẫn cảm như trẻ sơ sinh [4, 7]. Bài

viết này nhằm tổng hợp các dữ liệu trong và

ngoài nước về tỷ lệ hiện mắc cũng như các

đặc điểm của kháng thể bất thường trong

cộng đồng người hiến máu. Từ đó, phân tích

ý nghĩa lâm sàng và đề xuất các chiến lược

giảm thiểu rủi ro phù hợp với thực hành tại

Việt Nam.

1.1. Tổng quan về kháng nguyên và

kháng thể hồng cầu

1.1.1. Sự đa dạng của các hệ thống

nhóm máu

Màng tế bào hồng cầu người là một cấu

trúc phức tạp, chứa đựng hàng trăm loại

kháng nguyên bề mặt [7, 14]. Các kháng

nguyên này, chủ yếu là glycoprotein hoặc

glycolipid, có tính đặc hiệu di truyền và được

phân loại thành hơn 47 hệ thống nhóm máu

bởi Hiệp hội Truyền máu Quốc tế (ISBT)

[7]. Các hệ thống chính bao gồm ABO, Rh,

Kell, Duffy, Kidd, MNS, Lewis, P1PK,

Lutheran, và nhiều hệ thống khác, mỗi hệ

thống lại bao gồm nhiều kháng nguyên riêng

biệt [7, 14]. Sự khác biệt về kháng nguyên

hồng cầu giữa người hiến và người nhận máu

là cơ sở của các phản ứng miễn dịch trong

truyền máu [4].

1.1.2. Kháng thể bất thường

(Alloantibodies)

Kháng thể bất thường (còn gọi là kháng

thể miễn dịch hoặc alloantibody) là các

kháng thể được hệ miễn dịch của một cá thể

tạo ra để đáp ứng với kháng nguyên hồng

cầu lạ mà cá thể đó không sở hữu [4, 7]. Sự

mẫn cảm này thường xảy ra sau các sự kiện

tiếp xúc với hồng cầu lạ như truyền máu,

mang thai (khi hệ miễn dịch của người mẹ

phơi nhiễm với kháng nguyên lạ trên bề mặt

hồng cầu thai nhi, vốn được di truyền từ

người cha), hoặc ghép tạng [4, 7, 14]. Chúng

TẠP CHÍ Y HỌC VIỆT NAM TẬP 552 - THÁNG 7 - SỐ ĐẶC BIỆT - 2025

khác biệt với các kháng thể tự nhiên (ví dụ,

anti-A, anti-B trong hệ ABO) thường xuất

hiện mà không cần sự mẫn cảm rõ ràng từ

hồng cầu [4, 7].

1.1.3. Phân loại và đặc điểm của kháng

thể bất thường

Các KTBT có thể được phân loại dựa

trên nhiều đặc điểm có ý nghĩa lâm sàng [4,

7]: - Lớp Immunoglobulin:

▪ IgG: Thường là kháng thể "nóng" (hoạt

động tối ưu ở 37°C), có khả năng đi qua

nhau thai và do đó là nguyên nhân chính gây

bệnh tan máu ở thai nhi và trẻ sơ sinh

(HDFN) [4, 7, 14]. Hầu hết các KTBT có ý

nghĩa lâm sàng thuộc lớp IgG [4].

▪ IgM: Thường là kháng thể "lạnh" (hoạt

động tối ưu ở nhiệt độ thấp hơn 37°C),

không qua được nhau thai [4, 7, 14]. Nhiều

kháng thể IgM không có ý nghĩa lâm sàng

nếu chúng chỉ phản ứng ở nhiệt độ phòng

hoặc thấp hơn [4]. Tuy nhiên, một số IgM (ví

dụ, anti-A, anti-B mạnh, hoặc một số KTBT

hiếm gặp hoạt động ở 37°C) có thể gây tan

máu nội mạch nhanh chóng [4, 7].

- Khả năng hoạt hóa bổ thể: Một số

KTBT (cả IgG và IgM) có thể hoạt hóa hệ

thống bổ thể, dẫn đến tan máu nội mạch hoặc

tăng cường thanh thải hồng cầu ngoại mạch

[4, 7]. Kháng thể thuộc phân lớp IgG1 và

IgG3 thường hoạt hóa bổ thể hiệu quả hơn

IgG2 và IgG4 [4, 7, 14].

- Nhiệt độ hoạt động tối ưu: Kháng thể

"nóng" (warm antibodies) phản ứng mạnh

nhất ở 37°C và thường có ý nghĩa lâm sàng

[4, 7]. Kháng thể "lạnh" (cold antibodies)

phản ứng mạnh nhất ở nhiệt độ thấp hơn (ví

dụ, 4°C hoặc nhiệt độ phòng) và thường ít có

ý nghĩa lâm sàng, trừ khi chúng có biên độ

nhiệt hoạt động rộng và phản ứng ở 37°C [4,

7].

1.2. Tỷ lệ hiện mắc kháng thể bất

thường ở người hiến máu

1.2.1. Tình hình quốc tế

Tỷ lệ hiện mắc KTBT ở người hiến máu

trên thế giới có sự dao động đáng kể giữa các

quốc gia và các nghiên cứu khác nhau,

thường nằm trong khoảng từ 0,046% đến

trên 1% [9, 10, 13]. Các số liệu từ tóm tắt

ban đầu cho thấy: 0,046% ở Ấn Độ [13];

0,152% ở Trung Quốc [10]; và 0,77% trong

nghiên cứu REDS-III tại Hoa Kỳ [9]. Sự

khác biệt này có thể do yếu tố chủng tộc, tỷ

lệ mang thai và truyền máu trước đó trong

quần thể người hiến, cũng như độ nhạy của

kỹ thuật sàng lọc được sử dụng [9].

1.2.2. Tình hình tại Việt Nam

Tại Việt Nam, tỷ lệ KTBT cũng cho thấy

con số dao động đáng kể từ 0,06% đến

0,37% [1, 2, 3]. Trong đó, một nghiên cứu

của Nguyễn Quang Tùng năm 2023 báo cáo

tỷ lệ 0,37% tại Viện Huyết học – Truyền

máu Trung ương, với anti-Mia chiếm 70,4%

các trường hợp dương tính [1]. Tại Bệnh viện

Chợ Rẫy, Phan Thanh Nhìn ghi nhận tỷ lệ

0,06%, trong khi Nguyễn Thanh Tùng và

cộng sự báo cáo 0,07%, với anti-E là kháng

thể phổ biến nhất (75%) [2]. Tại Khoa Sàng

lọc máu, Bệnh viện Truyền máu Huyết học,

dữ liệu từ 2020 đến 2024 trên tổng số

512.103 người hiến máu cho thấy tỷ lệ

0,055% ở nam và 0,141% ở nữ [3]. Sự khác

biệt giới tính này có ý nghĩa thống kê (p <

0,05), phản ánh các yếu tố nguy cơ đã biết

như mang thai ở nữ giới [3, 9]. Sự khác biệt

trong các số liệu này cho thấy tầm quan trọng

của việc có thêm nhiều nghiên cứu quy mô

lớn và chuẩn hóa phương pháp trên toàn

quốc.

1.3. Ý nghĩa lâm sàng của kháng thể

bất thường trong an toàn truyền máu

1.3.1. Cơ chế gây phản ứng truyền máu

HỘI NGHỊ KHOA HỌC TRUYỀN MÁU HUYẾT HỌC VIỆT NAM LẦN 8

tan máu (Hemolytic Transfusion Reactions

- HTRs)

Khi một người nhận máu có sẵn KTBT

(hoặc hình thành KTBT sau truyền máu)

chống lại kháng nguyên trên hồng cầu của

người hiến, hoặc ngược lại, khi máu người

hiến chứa KTBT mạnh chống lại kháng

nguyên của người nhận (ít phổ biến hơn

nhưng vẫn có thể xảy ra, đặc biệt với các

thành phần máu chứa nhiều huyết tương),

phản ứng miễn dịch có thể xảy ra [4].

- Tan máu nội mạch (Intravascular

hemolysis): Xảy ra khi kháng thể (thường là

IgM hoặc một số IgG có khả năng hoạt hóa

bổ thể mạnh như anti-Jka) gắn vào hồng cầu

và hoạt hóa toàn bộ chuỗi bổ thể, dẫn đến ly

giải hồng cầu ngay trong lòng mạch [4, 7].

Điều này giải phóng hemoglobin tự do vào

huyết tương, có thể gây sốc, suy thận cấp,

đông máu nội mạch lan tỏa (DIC) và tử vong

[4].

- Tan máu ngoại mạch (Extravascular

hemolysis): Xảy ra khi hồng cầu được phủ

kháng thể (thường là IgG) bị nhận diện và

phá hủy bởi các đại thực bào trong hệ liên

võng nội mô, chủ yếu ở lách và gan [4, 7].

Quá trình này thường diễn ra từ từ hơn tan

máu nội mạch, các triệu chứng có thể kín đáo

hơn hoặc xuất hiện muộn [4].

1.3.2. Phản ứng truyền máu tan máu

cấp tính (Acute HTRs - AHTRs)

Xảy ra trong vòng 24 giờ sau khi bắt đầu

truyền máu [4]. Các triệu chứng kinh điển

bao gồm sốt, rét run, đau lưng hoặc đau

hông, tụt huyết áp, nhịp tim nhanh, khó thở,

và tiểu huyết sắc tố [4]. AHTRs nghiêm

trọng có thể đe dọa tính mạng. Các kháng thể

thường liên quan đến AHTRs nặng bao gồm

anti-A, anti-B (do truyền nhầm nhóm ABO),

anti-K, anti-Jka, anti-Fya [4, 7, 14].

1.3.3. Phản ứng truyền máu tan máu

muộn (Delayed HTRs - DHTRs) và phản

ứng truyền máu huyết thanh học muộn

(Delayed Serologic Transfusion Reactions -

DSTRs)

DHTRs xảy ra từ sau 24 giờ đến vài tuần

(thường từ 3-14 ngày) sau truyền máu [4].

Chúng thường là kết quả của đáp ứng miễn

dịch thứ phát ở những bệnh nhân đã được

mẫn cảm trước đó nhưng có nồng độ kháng

thể thấp không phát hiện được bằng xét

nghiệm sàng lọc thường quy trước truyền

máu, hoặc do hình thành kháng thể mới [4,

7]. Triệu chứng thường nhẹ hơn AHTRs, bao

gồm sốt không giải thích được, vàng da nhẹ,

hemoglobin niệu, và/hoặc giảm nồng độ

hemoglobin/hematocrit không tương xứng

với đáp ứng mong đợi sau truyền máu [4].

DSTR được định nghĩa là sự xuất hiện của

kháng thể mới hoặc tăng hiệu giá kháng thể

đã có từ trước sau truyền máu, mà không có

bằng chứng tan máu rõ ràng [4]. Các kháng

thể thường gây DHTR/DSTR bao gồm các

kháng thể trong hệ Rh (ví dụ: anti-E, anti-c),

Kidd (anti-Jka, anti-Jkb), Duffy (anti-Fya,

anti-Fyb), và Kell (anti-K) [4, 7, 14].

1.3.4. Bệnh tan máu ở thai nhi và trẻ sơ

sinh (Hemolytic Disease of the Fetus and

Newborn - HDFN)

Khi một phụ nữ mang thai có KTBT lớp

IgG chống lại kháng nguyên hồng cầu của

thai nhi (trường hợp bất thuận hợp nhóm

máu giữa mẹ và thai) các kháng thể này có

thể đi qua nhau thai và gây tan máu ở thai

nhi [4, 7]. Hậu quả có thể từ thiếu máu nhẹ,

vàng da sơ sinh đến phù thai, tổn thương não

do bilirubin (kernicterus) và tử vong thai nhi

hoặc sơ sinh [4]. Anti-D là nguyên nhân cổ

điển và nghiêm trọng nhất của HDFN, nhưng

nhiều KTBT khác như anti-K, anti-c, anti-E,

anti-Fya, và cả anti-Mia cũng đã được báo

cáo gây HDFN [4, 5, 7, 11].

TẠP CHÍ Y HỌC VIỆT NAM TẬP 552 - THÁNG 7 - SỐ ĐẶC BIỆT - 2025

1.3.5. Giảm hiệu quả truyền máu và khó

khăn trong việc tìm máu tương thích

Sự hiện diện của KTBT ở người nhận có

thể làm giảm đáng kể đời sống của hồng cầu

được truyền vào, dẫn đến không đạt được

hiệu quả điều trị mong muốn [4]. Ở những

bệnh nhân có nhiều loại KTBT hoặc có

KTBT chống lại kháng nguyên phổ biến,

việc tìm kiếm đơn vị máu tương thích có thể

trở nên vô cùng khó khăn và tốn kém, trì

hoãn việc điều trị cần thiết [4].

1.4. Đặc điểm và mức độ ảnh hưởng

của các kháng thể bất thường cụ thể

1.4.1. Kháng thể hệ Rh (ISBT 004)

Đây là một trong những hệ thống nhóm

máu phức tạp và có ý nghĩa lâm sàng quan

trọng nhất sau hệ ABO.

- Anti-D: Là KTBT có tính sinh miễn

dịch cao nhất và là nguyên nhân chính gây

HDFN nặng cũng như các phản ứng truyền

máu tan máu nghiêm trọng [4, 7, 14]. Việc

dự phòng RhD cho phụ nữ RhD âm mang

thai thai nhi RhD dương bằng Rh Immune

Globulin (RhIG) đã làm giảm đáng kể tỷ lệ

HDFN do anti-D [4].

- Anti-E, anti-c, anti-C, anti-e: Cũng là

những KTBT thường gặp và có ý nghĩa lâm

sàng [4, 7]. Chúng có thể gây HTR từ nhẹ

đến nặng và HDFN [4, 7, 14]. Anti-c thường

có ý nghĩa lâm sàng hơn anti-C, và anti-E

thường gặp hơn các kháng thể Rh khác ngoài

anti-D [4, 7]. Bệnh nhân có anti-E nên được

truyền máu thiếu kháng nguyên E, tương tự

với các kháng thể khác [4].

- Các kháng thể Rh hiếm gặp khác (ví

dụ, anti-G, anti-V, anti-VS) cũng có thể có ý

nghĩa lâm sàng [7, 14].

1.4.2. Kháng thể hệ Kell (ISBT 006)

- Anti-K (KEL1): Kháng nguyên K có

tính sinh miễn dịch cao (chỉ sau D) [4, 7].

Anti-K là một KTBT quan trọng, có thể gây

HTR nặng (cả cấp và muộn) và HDFN

nghiêm trọng [4, 7, 14]. HDFN do anti-K có

đặc điểm là ức chế sản sinh hồng cầu ở thai

nhi, bên cạnh cơ chế tan máu [4, 7].

- Anti-k (KEL2), anti-Kpa (KEL3),

anti-Kpb (KEL4), anti-Jsa (KEL6), anti-

Jsb (KEL7): Anti-k rất hiếm vì kháng

nguyên k rất phổ biến [7, 14]. Các kháng thể

còn lại ít gặp hơn anti-K nhưng vẫn có thể

gây HTR và HDFN [4, 7].

1.4.3. Kháng thể hệ Duffy (ISBT 008)

Anti-Fya, Anti-Fyb: Cả hai đều là kháng

thể IgG, có khả năng gây HTR (cấp và muộn,

đôi khi nặng) và HDFN (thường từ nhẹ đến

trung bình) [4, 7, 14]. Sự vắng mặt của cả hai

kháng nguyên Fya và Fyb (kiểu hình Fy(a-b-

)) phổ biến ở người gốc Tây Phi và có liên

quan đến sự đề kháng với một số loài ký sinh

trùng sốt rét (Plasmodium vivax) [7, 14].

1.4.4. Kháng thể hệ Kidd (ISBT 009)

Anti-Jka, Anti-Jkb: Các kháng thể này

nổi tiếng với việc gây ra các phản ứng truyền

máu tan máu muộn, đôi khi rất nặng và có

thể gây tử vong [4, 7]. Một đặc điểm nguy

hiểm của kháng thể hệ Kidd là nồng độ của

chúng có thể giảm nhanh chóng xuống dưới

mức phát hiện được bằng các xét nghiệm

thường quy sau một thời gian, nhưng sẽ tăng

trở lại rất nhanh khi tiếp xúc lại với kháng

nguyên (đáp ứng thứ phát) [4, 7, 14]. Chúng

thường hoạt hóa bổ thể hiệu quả [4, 7].

1.4.5. Kháng thể hệ MNS (ISBT 002)

Đây là một hệ thống phức tạp với nhiều

kháng nguyên và kháng thể có ý nghĩa lâm

sàng khác nhau.

- Anti-M, Anti-N: Anti-M thường gặp

hơn anti-N. Cả hai thường là IgM hoạt động

ở nhiệt độ lạnh và ít có ý nghĩa lâm sàng, trừ

khi chúng phản ứng ở 37°C (trong trường

hợp này, anti-M đôi khi có thể là IgG hoặc

có thành phần IgG và gây HTR hoặc HDFN)

Kháng thể bất thường ở người hiến máu: Tỷ lệ hiện mắc, ý nghĩa lâm sàng và các chiến lược giảm thiểu rủi ro

Bài viết trình bày tổng quan về sàng lọc kháng thể bất thường ở người hiến máu Việt Nam: tỷ lệ hiện mắc 0.06-0.37%, ý nghĩa lâm sàng và chiến lược giảm thiểu rủi ro.

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi