Khởi nghĩa Yên
Bái
1. Khởi nghĩa Yên BáiTừ đầu tháng 2 năm 1929,
nhân vụ án Badanh, thực dân Pháp ra sức truy
lùng, bắt bớ những người yêu nước và phá vỡ
hàng loạt các cơ sở cách mạng của Việt Nam quốc
dân đảng ở Hà Nội và các tỉnh.
1. Khởi nghĩa Yên Bái
Từ đầu tháng 2 năm 1929, nhân vụ án Badanh, thực
dân Pháp ra sức truy lùng, bắt bớ những người yêu
nước và phá vỡ hàng loạt các cơ sở cách mạng của
Việt Nam quốc dân đảng ở Hà Nội và các tỉnh. Số
phận của VNQDĐ đang mấp mé bên bờ vực thẳm.
Trước tình thế nguy cấp, những người lãnh đạo Tổng
bộ cho rằng không thể cứ ngồi yên chịu chết, mà ph
ải
đứng lên sống mái với quân thù. Từ cách nhìn nhận
đó, Nguyễn Thái Học đã quyết định triệu tập hội nghị
đại biểu toàn quốc của VNQDĐ ngày 17-9-1929 tại
Lạc Đạo (Hải Dương) để bàn bạc và thống nhất kế
hoạch khởi sự. Trong hội nghị này, xuất hiện hai
phái: Phái cải tổ(l) và phải khởi nghĩa. Phái chủ
trương khởi nghĩa do Nguyễn Thái Học, Nguyễn
Khắc Nhu đứng đầu chiếm ưu thế trong hội nghị.
Tiếp theo hội nghị đại biểu toàn quốc, VNQDĐ còn
tổ chức một cuộc họp nữa ở Bắc Ninh để hoạch định
thời gian và phương thức tiến hành khởi nghĩa. Theo
kế hoạch đã được thống nhất, VNQDĐ sẽ tổ chức
khởi nghĩa ở các nơi và cùng lúc đánh vào các đô thị
lớn là những trung tâm quân sự của Pháp. Lực lượng
khởi nghĩa chủ yếu gồm anh em binh lính là người
của Đảng trong quân đội của Pháp, đồng thời phối
hợp với lực lượng của Đảng ở bên ngoài. Vũ khí một
phần do các cơ sở của Đảng chế tạo phần còn lại phải
cướp từ tay giặc. Thời gian khởi nghĩa ấn định vào
ngày 9-2-1930. Theo phân công của Đảng, Nguyễn
Thái Học trực tiếp chỉ đạo cuộc khởi nghĩa ở ba tỉnh
đồng bằng: Hải Dương, Hải Phòng, Kiến An; còn
Nguyễn Khắc Nhu chịu trách nhiệm tố chức cuộc
khởi nghĩa ở ba tỉnh trung du Sơn Tây, Phú Thọ, Yên
Bái.
Sau hai hội nghị ở Lạc Đạo và Bắc Ninh, công tác
chuẩn bị khởi nghĩa được triển khai và đẩy mạnh ở
các địa phương. Các xưởng chế bom được lập ra tại
các tỉnh Bắc Ninh, Phú Thọ, Hải Dương, và đã sản
xuất được hàng nghìn quả bom xi măng. Ngoài ra,
VNQDĐ còn tổ chức rèn dao, kiếm, mã tấu và đưa đi
cất giấu Ở những nơi kín đáo chờ ngày khởi sự. Các
cơ sở may cờ, quân phục và in truyền đơn cũng làm
việc liên tục ngày đêm.
Giữa lúc công cuộc chuẩn bị khởi nghĩa đang được
tiến hành khẩn trương thì một số biến cố đã xảy ra,
gây ảnh hưởng xấu tới hoạt động của VNQDĐ. Điển
hình là vụ nổ bom do sơ suất khi chế tạo đã làm chết
3 đảng viên VNQDĐ ở Bắc Ninh (ngày 8-9-
1929), và
nhất là vụ phản bội của Phạm Thành Dương (tức Đội
Dương) ngày 25-12-1929 tại hội nghị Võng La (Phú
Thọ) . Những sự cố này đã buộc Pháp cảnh giác, tăng
cường các cuộc lùng s
ục, khủng bố, đẩy VNQDĐ đến
nguy cơ khởi nghĩa non.
Để đối phó với tình hình, ngày 26-1-1930, Nguyễn
Thái Học lại triệu tập một cuộc họp khẩn cấp tại làng
Mỹ Xá (Nam Sách, Hải Dương) để khẳng định lại
chủ trương khởi nghĩa, đồng thời kiểm tra và thúc
đẩy tiến độ thực hiện các công việc chuẩn bị khởi
nghĩa. Trên cơ sở phần tích tình hình của Đảng,
Nguyễn Thái Học nhận xét: "Đảng chúng ta (tức
VNQDĐ - TG) có thể tiêu ma hết lực lượng. Một khi
lòng sợ sệt đã chen vào đầu óc quần chúng khiến họ
hết hăng hái, hết tin tưởng thì phong trào cách mạng
có thể nguội lạnh như đám tro tàn, rồi người của
Đảng cũng sẽ liên tiếp bị bắt dẩn, vô tình đã xô đẩy
anh em vào cái chết lạnh lùng mòn mỏi ở các phòng
ngục trại giam, âu là chết đi để thành cái gương phấn
đấu cho người sau nối bước. Không thành công thi
cũng thành nhân"(l).
Căn cứ vào kết quả chuẩn bị khởi nghĩa ở các địa
phương, Nguyễn Thái Học đã bàn bạc với các đổng
chí, quyết định hoãn thời gian khởi nghĩa tại ba tỉnh
miền xuôi đến ngày 15-2-1930.
Đúng như kế hoạch đã định, đêm ngày 9 rạng ngày
10-2-1930, cuộc khởi nghĩa đã bùng nổ ở Yên Bái.
Quân khởi nghĩa đã chiếm được trại lính cơ số 5 v
à 6,
giết được một số sĩ quan và hạ sĩ quan người Pháp.
Nhưng họ vẫn không lôi kéo được toàn bộ lính khố
xanh, và không làm chủ được tình hình chiến sự ở