Ki n trúc th i kì đ đáế ờ ồ
Ki n trúc Ai C p c đ iế ậ ổ ạ
Ki n trúc L ng Hàế ưỡ
Ki n trúc C đi nế ổ ể
Ki n trúc Hy L p c đ iế ạ ổ ạ
Ki n trúc La Mã c đ iế ổ ạ
Ki n trúc Trung cế ổ
Ki n trúc Byzantineế
Ki n trúc Romanế
Ki n trúc Gothicế
Ki n trúc Ph c H ngế ụ ư
Ki n trúc Baroqueế
Ki n trúc Rococoế
Ki n trúc Tân C đi nế ổ ể
Ki n trúc Hi n đ iế ệ ạ
Ki n trúc H u Hi n đ iế ậ ệ ạ
Ch nghĩa Phê bình b n đ aủ ả ị
Ra đ i và phát tri nờ ể
Bên trong nhà th Saint-Saturninờ
Bên trong nhà th ờSantiago de Compostela, Tây Ban Nha
M t th i gian sau khi Đ ch La Mã s p đ , các nhà n c Đông và Tây Âu lâm vàoộ ờ ế ế ụ ổ ướ
m t th i kì đen t i, các nhà n c phong ki n đ c thành l p trong đó có s ra đ i c aộ ờ ố ướ ế ượ ậ ự ờ ủ
tri u đ i Carolingianề ạ . Năm 800, khi Charlemagne đăng quang hoàng đ , đ qu c nàyế ế ố
t n t i đ c m t th i gian ng n cho đ n khi b ồ ạ ượ ộ ờ ắ ế ị ng i Normandesườ xâm l c (t nămượ ừ
843 đ n năm 911).ế
N n ki n trúc Trung và Tây Âu ề ế th k 11ế ỷ và th k 12ế ỷ có tên g i là ki n trúc Roman,ọ ế
hay phong cách Roman. Ki n trúc Roman tr i dài trên m t bình di n r ng, phát tri nế ả ộ ệ ộ ể
ch y u các n c Tây Âu và Trung Âu, g m ủ ế ở ướ ồ Pháp, Anh, Ý, Bỉ, Hà Lan, Tây Ban
Nha... khi các thành ph đã b t đ u g ng d y nh ng b m t ki n trúc nhi u côngố ắ ầ ượ ậ ư ộ ặ ế ề
trình còn thô s .ơ
N n văn hóa đô th lúc b y gi không khác xa v i văn hóa lãnh đ a nông thôn tr c đóế ị ấ ờ ớ ị ướ
ít lâu, vì các t ng l p dân đô th cũng v a m i nông thôn ra, h đã là các th h thầ ớ ị ừ ớ ở ọ ế ệ ị
dân đ u tiên.ầ
Tuy v y, t ậ ừ th k 10ế ỷ , nông nghi pệ và th công nghi pủ ệ đã ph c h i và phát tri n,ụ ồ ể
ng i dân đã xây nhà không ch b ng g , mà còn b ng g ch, đá, đ "xây nhà nhườ ỉ ằ ỗ ằ ạ ể ư
ng i ườ La Mã c đ iổ ạ ".
H n m i qu c gia dân t c Trung Âu và Tây Âu đã chính th c ti n vào xã h i phongơ ườ ố ộ ở ứ ế ộ
ki n, v i n n kinh t t nhiên và tr t t xã h i t ng đ i n đ nh.ế ớ ề ế ự ậ ự ộ ươ ố ổ ị
Đ c đi m và lo i hình ki n trúcặ ể ạ ế
Vào giai đo n Roman ti n kỳ, mái nhà đ c làm b ng g và r t d cháy nên th i kỳạ ề ượ ằ ỗ ấ ễ ờ
này không còn đ l i nhi u v t tích cho đ i sau. Th i gian ti p theo, ki n trúc Romanể ạ ề ế ờ ờ ế ế
d n d n ti n thêm m t s b c m i, đ nh n bi t đ c ki n trúc Roman ta có thầ ầ ế ộ ố ướ ớ ể ậ ế ượ ế ể
căn c nh ng đ c đi m sau:ứ ữ ặ ể
•Ch u nh h ng c a ị ả ưở ủ ki n trúc La Mã c đ iế ổ ạ và ki n trúc Byzantyneế, do m t sộ ố
khu v c c a ki n trúc Roman n m trong biên gi i đ ch La Mã tr c đây. ự ủ ế ằ ớ ế ế ướ
•Ki n trúc có s l ng không nhi u, n m r i rác các đ a ph ng. ế ố ượ ề ằ ả ở ị ươ
•Lo i hình ki n trúc không đa d ng, ph n l n là ki n trúc tôn giáo nh nhà th ,ạ ế ạ ầ ớ ế ư ờ
tu vi n và các nhà và công trình ki n trúc có tính phòng th c a giai c pệ ở ế ủ ủ ấ
phong ki n. ế
•Ki n trúc không có quy mô l n và c u kỳ nh ki n trúc La Mã c đ i. Ph nế ớ ầ ư ế ổ ạ ầ
nhi u công trình có m t ngoài thô ráp, ít y u t trang trí, ki n trúc n ng n , sề ặ ế ố ế ặ ề ử
d ng c a đi và c a s kích th c nh . ụ ử ử ổ ướ ỏ
•V k t c u, s d ng nhi u cu n c a tr , vòm nôi và vòm bán c u, các lo i máiề ế ấ ử ụ ề ố ử ụ ầ ạ
vòm đ c làm b ng đá và kĩ thu t còn h n ch nên m t b ng ki n trúc các bượ ằ ậ ạ ế ặ ằ ế ộ
ph n th ng ch là vuông, tròn ho c hình ch th p La tinh. ậ ườ ỉ ặ ữ ậ
•Phía Tây nhà th Roman th ng n i b t lên hai hay nhi u tháp cao, nh ng thápờ ườ ổ ậ ề ữ
này có hình tr tròn ho c có dáng hình h c, trong khi đó phía Đông thân nhàụ ặ ọ ở
th đ c c t b ng m t cánh ngang. ờ ượ ắ ằ ộ
•Bàn th đ c đ t phía Đông c a nhà th đ h ng v phía ờ ượ ặ ở ủ ờ ể ướ ề Jerusalem và
t ng h m m đ t d i thành ph n này c a ki n trúc. ầ ầ ộ ặ ướ ầ ủ ế
K thu t xây d ngỹ ậ ự
Cái tên ki n trúc Roman nói nên phong cách ki n trúc c a ng i đ ng th i h i gi ngế ế ủ ườ ươ ờ ơ ố
và mu n tìm đ n chút ít cách th c c a ki n trúc La Mã c đ i. Tuy v y v quy môố ế ứ ủ ế ổ ạ ậ ề
cũng nh hình th c, ki n trúc Roman còn xa m i đ t trình đ c a ng i La Mã c đ i,ư ứ ế ớ ạ ộ ủ ườ ổ ạ
thi t k thi công còn thô s , v t li u có lúc l y t nh ng công trình đã hoang ph c aế ế ơ ậ ệ ấ ừ ữ ế ủ
ki n trúc La Mã. V m t dùng k t c u cu n c a tr , ki n trúc Roman h c t p cáchế ề ặ ế ấ ố ử ụ ế ọ ậ
làm c a ng i La Mã. Tuy v y ki n trúc Roman không ph i là không có nh ng b củ ườ ậ ế ả ữ ướ
ti n nh t đ nh v m t lo i hình và k t c u, góp ph n đáng k vào vi c hình thànhế ấ ị ề ặ ạ ế ấ ầ ể ệ
ki n trúc Gothicế sau này.
K thu t xây t ng, xây cu n có s ng và xây c t tr d n d n làm cho ki n trúc trỹ ậ ườ ố ố ộ ụ ầ ầ ế ở
nên t t h n. T ng đá dày, các l p v a còn dày, c a s m nh và ít ánh sáng, m tố ơ ườ ớ ữ ử ổ ở ỏ ộ
m t th hi n trình đ xây d ng ch a chín mu i nh ng m t khác l i phù h p v i tặ ể ệ ộ ự ư ồ ư ặ ạ ợ ớ ư
t ng c m d c c a tôn giáo. S phát tri n c a k thu t k t c u c a ki n trúc Romanưở ấ ụ ủ ự ể ủ ỹ ậ ế ấ ủ ế
là d a trên tay ngh c a nh ng ng i th dân gian. Do k thu t xây d ng còn h n chự ề ủ ữ ườ ợ ỹ ậ ự ạ ế
nên đ c đi m c a các nhà th Roman là khá th p, chi u cao t i đa th ng không quáặ ể ủ ờ ấ ề ố ườ
20 m.
Cùng v i vi c dùng nhi u các lo i hình k t c u th ng, cu n có s ng và c t, ki nớ ệ ề ạ ế ấ ườ ố ố ộ ế
trúc Roman l i không nh t quán trong vi c dùng th c c t.ạ ấ ệ ứ ộ
Vi c s d ng đ i trà t ng và vách ngăn đã đ a đ n m t k t qu là ph i tìm tòi m tệ ử ụ ạ ườ ư ế ộ ế ả ả ộ
s c bi u hi n m i cho nh ng b c t ng và vách ngăn đó, do v y, đã d n đ n vi cứ ể ệ ớ ữ ứ ườ ậ ẫ ế ệ
trang trí g n v i công vi c n . Nh ng b c t ng đ u tiên xây d ng b ng đá m nh và đáắ ớ ệ ề ữ ứ ờ ấ ự ằ ả
cu i tr n l n v i v a, sau đó dùng t ng g ch, giai đo n sau cùng dùng đá t m v i vộ ộ ẫ ớ ữ ườ ạ ạ ấ ớ ẻ
đ p m c m c đ c b c l trung th c ra phía ngoài. H u qu là t ng r t dày, nh mẹ ộ ạ ượ ộ ộ ự ậ ả ườ ấ ằ
m c đích ch u l c h n là m c đích b o v . T ng dày nh v y dùng đ ch ng đ cácụ ị ự ơ ụ ả ệ ườ ư ậ ể ố ỡ
cu n. M i m t t ng có cu n t ng ng, t ng d i cu n to t ng trên h p d n, làmố ỗ ộ ầ ố ươ ứ ầ ướ ố ầ ẹ ầ
thành nh ng c a s ghép đôi ho c ghép ba, có nghĩa là l m c a cu n đ c chia làmữ ử ổ ặ ỗ ở ủ ố ượ
hai hay ba ph n, đ b i nh ng c t hình tròn ho c hình nhi u c nh.ầ ỡ ở ữ ộ ặ ề ạ
Chân c t, thân c t c a ki n trúc Roman r t khác nhau, các đ u c t th ng có hình cáiộ ộ ủ ế ấ ầ ộ ườ
đ u ng c, đ c trang trí b ng hoa lá ho c b ng nh ng trang trí hình h c cu n vàoấ ượ ượ ằ ặ ằ ữ ọ ộ
nhau, cũng có lúc đ u c t trang trí b ng c nh ng i hay thú.ầ ộ ằ ả ườ
H th ng k t c u Roman s dĩ có nh ng b c ti n s kh i là do tính ch t th t c, dânệ ố ế ấ ở ữ ướ ế ơ ở ấ ế ụ
gian c a ki n trúc nhà th đã m nh lên, tính ch t này do nh ng ng i th nông thônủ ế ờ ạ ấ ữ ườ ợ ở
ra t o nên, do t t ng c a h đã đ c gi i phóng m c đ nh t đ nh. Nh ng kĩạ ư ưở ủ ọ ượ ả ở ứ ộ ấ ị ữ
năng dân gian này trái ng c v i t t ng b o th c a t ng l p tăng l , mu n nghiêmượ ớ ư ưở ả ủ ủ ầ ớ ữ ố
ng t tuân theo quan đi m c a tôn giáo.ặ ể ủ
M t c t đi n hình c a m t nhà th Roman g m m t nh p gi a cao h n và hai nh pặ ắ ể ủ ộ ờ ồ ộ ị ữ ơ ị
biên th p h n, nh p biên có hai t ng đ t ng sàn góp ph n gia c ng k t c u. Do ánhấ ơ ị ầ ể ầ ầ ườ ế ấ
sáng ph i xuyên qua c a s c a hai t ng hai nh p biên m i vào nh p gi a nên n iả ử ổ ủ ầ ở ị ớ ị ữ ộ
th t nhà th không đ c sáng s a.ấ ờ ượ ủ
Nhà th ờ ở Knechtsteden (1038-1165) cho th y quy cách đi n hình c a h th ng k tấ ể ủ ệ ố ế
c u vòm Roman, vì dùng vòm cu n c a tr , nên các là chi u c a m t b ng đ u cóấ ố ử ụ ế ủ ặ ằ ề
d ng hình vuông.ạ
Cho đ n gi a th k 12, tuy có nh ng ti n b nh t đ nh, ki n trúc Roman trông v nế ữ ế ỷ ữ ế ộ ấ ị ế ẫ
thi u v nh nhàng và k t c u ch a thu n th c, ví d bài toán xây vòm có hình chi uế ẻ ẹ ế ấ ư ầ ụ ụ ế
m t b ng hình ch nh t, ph i ki n trúc Gothich m i gi i quy t đ c.ặ ằ ữ ậ ả ế ớ ả ế ượ
Nhà th và tu vi n trong ki n trúc Romanờ ệ ế
Xem xét ki n trúc nhà th Roman, ta th y s di n ti n và quá trình phân lo i nên đ cế ờ ấ ự ễ ế ạ ượ
nghiên c u theo ba trình t sau đây:ứ ự
1. Tìm hi u m t b ng ki u ch th p t La Tinh. ể ặ ằ ể ữ ậ ự
2. Nhà th c a tu vi n. ờ ủ ệ
3. Nhà th c a thành ph . ờ ủ ố
Do s phân bi t c a xã h i phong ki n và tính đ c l p t ng đ i c a Giáo h i các khuự ệ ủ ộ ế ộ ậ ươ ố ủ ộ
v c nên nh ng ch đ nh v m t b ng nhà th có nh ng nét d bi t. Tuy v y nh ng nétự ữ ế ị ề ặ ằ ờ ữ ị ệ ậ ữ
d bi t này cũng không l n l m, vì nhà th th i kỳ ti n Roman và Roman v c b nị ệ ớ ắ ờ ờ ề ề ơ ả
v n tuân theo nh ng ki u cách c a nhà th C đ c giáo ti n kỳ đ c xây d ng vàoẫ ữ ể ủ ờ ơ ố ề ượ ự
giai đo n m t kỳ c a Đ qu c La Mã.ạ ạ ủ ế ố
Basilica ki u ch th p La Tinhể ữ ậ
Basilica (thánh đ ng) là s n ph m c a th i kì ườ ả ẩ ủ ờ C đ c giáoơ ố ra công khai, sau này vào
giai đo n ti n Roman, Giáo h i v n l y ki u hình dáng Basilica làm nhà th , v sau cóạ ề ộ ẫ ấ ể ờ ề
thêm hai cánh ngang, hình thành m t b ng ki u ch th p, nên có tên g i chung là m tặ ằ ể ữ ậ ọ ặ
b ng ki u ch th p La Tinh.ằ ể ữ ậ
Basilica v n có m t b ng hình ch nh t, m nh v i dài, ch y d c theo chi u d c cóố ặ ằ ữ ậ ả ả ạ ọ ề ọ
m y hàng c t, chia chi u ngang ra làm nh p gi a và nh p biên; nh p gi a th ng r ngấ ộ ề ị ữ ị ị ữ ườ ộ
và cao h n. Nh p gi a đ c g i là trung s nh, hai nh p biên đ oc g i là hành lang bên.ơ ị ữ ượ ọ ả ị ự ọ
Vì nh p gi a cao h n, nên ph n chênh l ch so v i nh p biên, ng i ta m c a s .ị ữ ơ ở ầ ệ ớ ị ườ ở ử ổ
Ban đ u, Basilica đa ph n dùng vì kèo g , l p mái nh , nên c t không c n l n. Vì s cầ ầ ỗ ợ ẹ ộ ầ ớ ứ
ch a c a Basilica l n, k t c u gi n đ n, là n i quen t t p c a qu n chúng, nên ki uứ ủ ớ ế ấ ả ơ ơ ụ ậ ủ ầ ể
ki n trúc này phù h p v i ý đ c a Giáo h i.ế ợ ớ ồ ủ ộ
Theo quy đ nh c a tôn giáo, c a vào nhà th phía Tây, đàn thánh c a nhà th phíaị ủ ử ờ ở ủ ờ ở
Đông. Khi s l ng các con chiên tăng lên, phía Đông nhà th làm thêm m t cái sânố ượ ờ ộ
r ng, sân này đ c bao quanh b i m t hành lang c t th c, gi a sân có b n c r a t i,ộ ượ ở ộ ộ ứ ữ ể ướ ử ộ
hành lang ch c a vào phía Tây r t r ng, là n i đ cho nh ng ng i ch a th t tin đ oỗ ử ấ ộ ơ ể ữ ườ ư ậ ạ
s d ng.ử ụ
Đàn thánh phía Đông hình bán nguy t, l p b ng mái n a bán c u. T Đông sang Tây,ệ ợ ằ ử ầ ừ
l n l t đ n đàn t , ch cho ban phát Thánh khí. Nghi th c tôn giáo ngày càng ph cầ ượ ế ế ỗ ứ ứ
t p, ng i đ n l càng đông, ph n không gian phía tr c đàn t đ c m r ng theoạ ườ ế ễ ầ ướ ế ượ ở ộ
chi u ngang, chi u ngang này có th có m t nh p, lo i chi u ngang l n có ba nh p,ề ề ể ộ ị ạ ề ớ ị
cũng g m m t nh p gi a và hai nh p biên, chi u ngang và chi u cao b ng t ng ngồ ộ ị ữ ị ề ề ằ ươ ứ
v i các nh p theo chi u Đông – Tây c a nhà th . Tuy chi u ngang c a hai cánh phíaớ ị ề ủ ờ ề ủ
B c – Nam không r ng b ng chi u sâu c a ph n chính nhà th phía Đông – Tây,ắ ộ ằ ề ủ ầ ờ
nh ng có tên g i chung là m t b ng ki u "ch th p La Tinh".ư ọ ặ ằ ể ữ ậ