Khái ni m v nh ng Kỳ Thi x aệ ề ữ ư
Ng i đi h c tr c đây ph i qua ba kỳ thi l n (không k nh ng cu c sátườ ọ ướ ả ớ ể ữ ộ
h ch) g m có:ạ ồ
1.Thi H ng: ươ
Là thi các tr n, các t nh. Không ph i t nh nào cũng đ c t ch c thiở ấ ỉ ả ỉ ượ ổ ứ
H ng. Ng i ta chia ra làm nhi u vùng, g i là các tr ng. Ba b n (ho c nhi uươ ườ ề ọ ườ ố ặ ề
h n) tr n ho c t nh cùng thi m t n i, thí d tr ng Nam là t p trung thí sinh ơ ấ ặ ỉ ở ộ ơ ụ ườ ậ ở
các t nh chung quanh Nam Đ nh , tr ng Hà là t p trung thí sinh các t nh chungỉ ị ườ ậ ở ỉ
quanh Hà N i v.v... Tùy theo qui đ nh c a các tri u đ i, các tr ng thi g m cácộ ị ủ ề ạ ườ ồ
kỳ: đ nh t, đê. nh , đ tam, đ t . Đ đ c t t c các kỳ thi là đ thi H ng. ệ ấ ị ệ ệ ứ ỗ ượ ấ ả ỗ ươ
Nh ng ng i đ thi H ng đ t h c v C nhân và Tú tài (x a g i làữ ườ ỗ ươ ạ ọ ị ử ư ọ
H ng c ng, Sinh đ ). S thí sinh k có hàng nghìn, nh ng s l y đ ch có 72ươ ố ồ ố ể ư ố ấ ỗ ỉ
tú tài và 32 C nhân. Nh ng ng i đ C nhân s đ c b d ng ra làm quan,ử ữ ườ ỗ ử ẽ ượ ổ ụ
đ u tiên có th đ c làm vi c các c quan c p t nh, c p trung ng, ho cầ ể ượ ệ ở ơ ấ ỉ ấ ươ ặ
đ c đi làm quan các huy n, sau d n d n m i lên các ch c v cao h n. Nh ngượ ệ ầ ầ ớ ứ ụ ơ ữ
ng i đ Tú tài thì ch a đ c s d ng đ n, dó đó mà có nhi u ng i loay hoayườ ỗ ư ượ ử ụ ế ề ườ
thi c nhi u l n đ c đ t cho đ c h c v C nhân. L n th nh t đ g i làử ề ầ ể ố ạ ượ ọ ị ử ầ ứ ấ ỗ ọ
ông Tú, l n th hai v n đ Tú tài thì g i là ông Kép, l n th 3 v n th thì g i làầ ứ ẫ ỗ ọ ầ ứ ẫ ế ọ
ông M n (có n i g i ng c l i) v.v... cũng v n ch a đ c nh n ch c v gì cề ơ ọ ượ ạ ẫ ư ượ ậ ứ ụ ả
(tr m t vài tr ng h p đ c ti n c hay đ c nhà vua bi t đ n, nh ng cũngừ ộ ườ ợ ượ ế ử ượ ế ế ư
ch tuy n d ng vào các c quan chuyên môn ch không vào chính ng ch quan caiỉ ể ụ ơ ứ ạ
tr ). ị
2. Thi H i:ộ
Kỳ thi H i là kỳ thi c p nhà n c. S l ng thi H i cũng r t đông, t tộ ở ấ ướ ố ượ ộ ấ ấ
c nh ng ng i đã đ C nhân đ u đ c d thi. Có ng i đã ra làm quan cũngả ữ ườ ỗ ử ề ượ ự ườ
đ c thi đ giành h c v cao và đ c b d ng cao h n. Nh ng ng i đ thi H iượ ể ọ ị ượ ổ ụ ơ ữ ườ ỗ ộ
đ u vào thi m t kỳ thi cu i cùng r i m i chính th c nh n h c v . Kỳ thi y g iề ộ ố ồ ớ ứ ậ ọ ị ấ ọ
là Thi Đình.
3. Thi Đình:
G i là thi Đình, có nghĩa là thi sân đình nhà vua. N i thi là m t cái nghèọ ở ơ ộ
l n, nên sau này ng i ta th ng g i các v vào thi là các ông nghè . Nhà vua tr cớ ườ ườ ọ ị ự
ti p ra đ u đ , và sao khi h i đ ng giám kh o hoàn thành vi c ch m bài , cânế ầ ề ộ ồ ả ệ ấ
nh c đi m s , chính nhà vua t tay phê l y đ . Có ba lo i h c v trong k t quắ ể ổ ự ấ ỗ ạ ọ ị ế ả
thi Đình, đ c x p vào ba cái b ng g i là giáp: (ch khoa giáp hay khoa b ng tượ ế ả ọ ữ ả ừ
đây mà ra).
a. Đ I giáp:ệ Nh ng ng i gi i 1 đ c ghi tên vào b ng này, g i là cácữ ườ ỏ ượ ả ọ
ông Ti n sĩ c p đ . B ng này ch l y có 3 ng i đ nh t giáp: đ nh t danh, đế ậ ệ ả ỉ ấ ườ ệ ấ ệ ấ ệ
nh danh và đ tam danh. ị ệ
b. Đ II giáp:ệ Nh ng ng i đ c ghi tên vào b ng này g i là các ôngữ ườ ượ ả ọ
Ti n sĩ xu t thân. Còn m t tên g i khác đ ch các ông này, g i là hoàng giáp.ế ấ ộ ọ ể ỉ ọ
V y nh ng ng i đ hoàng giáp, t c là đ Ti n sĩ xu t thân, đ c ghi tên vàoậ ữ ườ ỗ ứ ỗ ế ấ ượ
b ng th 2: đ nh giáp. ả ứ ệ ị
c. Đ III giáp:ệ Tr nh ng ng i đ I giáp, nh giáp ra, còn nh ng ng iừ ữ ườ ỗ ị ữ ườ
xu t s c khác đ u ghi tên vào b ng này, g i là b ng đ tam giác. H c v c a hấ ắ ề ả ọ ả ệ ọ ị ủ ọ
là đ ng Ti n sĩ xu t thân (ho c ch g i g n là đ ng Ti n sĩ ) Ti ng thôngồ ế ấ ặ ỉ ọ ọ ồ ế ế
th ng g i v này hay v kia là đ tam giáp, có nghĩa là đ đ ng Ti n sĩ . ườ ọ ị ị ỗ ỗ ồ ế
tri u Nguy n, còn có thêm h c v phó b ng, đ ghi tên nh ng ng i,Ở ề ễ ọ ị ả ể ữ ườ
th c ra h c l c cũng x ng đáng là Ti n sĩ, nh ng vì có m t thi u sót đó nênự ọ ự ứ ế ư ộ ế
không đ c ghi tên vào b ng chính, mà ch b ng th . Tuy v y, đây v n làượ ả ỉ ở ả ứ ậ ẫ
nh ng ng i đã đ đ i khoa, cũng vào hàng ngũ các ông nghè. ữ ườ ỗ ạ
*****
S l ng ng i đ c ghi tên vào đ nh t giáp, g i là đ Ti n sĩ c p đ ,ố ượ ườ ựơ ệ ấ ọ ỗ ế ậ ệ
ch có 3 ng i. Ng i đ ng đ u là Tr ng nguyên, ng i th hai là B ng nhãn,ỉ ườ ườ ứ ầ ạ ườ ứ ả
th 3 là Th am hoa. Tên g i ông Tr ng, ông B ng, ông Thám là t đây mà có. ứ ọ ạ ả ừ
Đ Tr ng Nguyên là m t vinh d r t l n. C ac ông nghè, t đ i nhà Lê đãỗ ạ ộ ự ấ ớ ừ ờ
đ c tôn vinh. Có nh ng l x ng danh, l vinh qui (vua ban c bi n cho r c vượ ữ ễ ướ ễ ờ ể ướ ề
huy n làng ) và đ c ghi tên vào bia đá đ c Văn Mi u. Đ TrTr.ng nguyên, t tệ ượ ặ ở ế ỗ ấ
nhiên đ c tr ng v ng n a. Đ Ti n sĩ, đ c b d ng đi làm quan, t i thi u cũngượ ọ ọ ữ ỗ ế ượ ổ ụ ố ể
làm quan tri ph . Tr ng nguyên , Bãng nhãn, Thám Hoa thì nh ng ch c v caoủ ạ ở ữ ứ ụ
h n. ơ
* * * * *
nh ng kỳ thi Đình, có nh ng năm nhà n c không l y Tr ng nguyên.Ở ữ ữ ướ ấ ạ
Đó là vào nh ng tr ng h p, khi ch m bài, ng i ta th y nh ng ng i đi thiữ ườ ợ ấ ườ ấ ữ ườ
không đ t đ c đi m s nh t đ nh. KHông đ t đi m đ có h c v Tr ng nguyênạ ượ ể ố ấ ị ạ ể ể ọ ị ạ
(TN). nh ng đi m s v n cao h n t t c nh ng ng i thi Đình y, nên v n làư ể ố ẫ ơ ấ ả ữ ườ ấ ẫ
đ đ u, g i là Đình nguyên . Ng i đ đ u các kỳ thi H i (đ đ u trong các Cỗ ầ ọ ườ ỗ ầ ộ ỗ ầ ử
nhân g i là H i nguyên). Do đó, có ng i là Bãng nhãn, Tháo hoa hay Ti n sĩọ ộ ườ ế
mà s đi m cao nh t trong kỳ thi Đình, thì đ c g i là Đình nguyên B ng nhãn,ố ể ấ ượ ọ ả
Đình nguyên Thám Hoa, Đình nguyên Hoàng Giáp, Đình nguyên Ti n sĩ. Hế ọ
không ph i là TN, nh ng v n có vinh d là ng i đ đ u, là b c nh t trong t tả ư ẫ ự ườ ỗ ầ ậ ấ ấ
c các ông nghè kỳ thi đó. Vinh d c a h cũng l n và th t ra h cũng đáng làả ở ự ủ ọ ớ ấ ọ
TN trong kỳ thi không có Tr ng. Nh ng ng i nh Lê Quí Đôn, (Đình nguyênạ ữ ườ ư
B ng nhãn) hay m t s v Đình nguyên d i tri u Nguy n (tri u này không l yả ộ ố ị ướ ề ễ ề ấ
tr ng mà ch l y Bãng nhãn, Thám hoa ), th c ch t cũng x ng đáng là TN. ạ ỉ ấ ự ấ ứ
Trong s nh ng ng i đ đ u, có ng i có h c l c r t xu t s c, các kỳố ữ ườ ỗ ầ ườ ọ ự ấ ấ ắ ở
đ u đ đ u (thi H ng, thi H i, thi Đình). N u đ đ u hay kỳ thi g i là Songề ỗ ầ ươ ộ ế ỗ ầ ọ
nguyên đ đ u 3 kỳ thi g i là Tam nguyên. Ch ng h n nh ông Vũ D ng (TNỗ ầ ọ ẳ ạ ư ươ
1493) ông Yên Đ Nguy n Khuy n (hoàng giáp 1871) vv.v... đ u đ c g i là cácỗ ễ ế ề ượ ọ
ông Tâm Nguyên.
Trong sách này, chúng tôi ghi thêm danh sách các v Đình nguyên y (cị ấ ả
nh ng ng i ch th y s sách nói là đ đ u c n c mà không th y đ c nêuữ ườ ỉ ấ ử ỗ ầ ả ướ ấ ượ
h c v là gì ), đ t ni m trân tr ng đ i v i tài năng và công phu h c t p c aọ ị ễ ỏ ề ọ ố ớ ọ ậ ủ
các v . Có nhi u giai tho i truy n văn v s thi t thòi c a nh ng v này, nênị ề ạ ề ề ự ệ ủ ữ ị
không ghi tên c a h có l là m t b t công. (thí d nh tr ng h p ông Vũủ ọ ẽ ộ ấ ụ ư ườ ợ
Di m, đình nguyên hoàng giáp (1739). Truy n k r ng , ông là ng i r t l iễ ệ ể ằ ườ ấ ỗ
l c, Ph ng ngôn có câu: bút C m Ch , sĩ Thiên L c, là nói v nho sĩ đ t Thiênạ ươ ấ ỉ ộ ề ấ
L c có ti t gi i nh t n c. Vũ Di m quên Thiên L c (Ngh An). Nh ng khiộ ế ỏ ấ ướ ễ ở ộ ệ ư
ghi tên ông trên danh sách đ , đáng l vi t: đ nh t giáp, đ nh t danh, thì nhàỗ ẽ ế ệ ấ ệ ấ
vua l i ghi l m là đ nh giáp, đ nh t danh,. Vì th mà ông không đ c mangạ ầ ệ ị ệ ấ ế ượ
danh hi u Tr ng.) ệ ạ
Ngu n: VN th quán. ồ ư