PH L CỤ Ụ
I. Gi i thi u chung ớ ệ
1. Ngu n g c trà đ o Nh t B nồ ố ạ ậ ả
2. Trà v i cu c s ngớ ộ ố
II. L ch s hình thànhị ử
1. Giai đo n 1ạ
2. Giai đo n 2ạ
3. Giai đo n 3ạ
III. Không gian trà đ oạ
1. Trà th t và cách bày trí đ o c trong trà th tấ ạ ụ ấ
2. Trà viên
3. Tokonoma
4. Chabana
5. Kakejiku
IV. Nh ng đ o c đ c dùng trong vi c pha ch và th ng th c tràữ ạ ụ ượ ệ ế ưở ứ
V. Ngh thu t trà đ o Nh t B nệ ậ ạ ậ ả
VI. Ngh thu t pha tràệ ậ
VII. K t lu nế ậ
1
I. GI I THI U CHUNGỚ Ệ
1. Ngu n g c c a trà đ o Nh t B nồ ố ủ ạ ậ ả
T x a t i nay, u ng trà là m t sinh ho t hàng ngày c a nhi u dân t c trên thừ ư ớ ố ộ ạ ủ ề ộ ế
gi i. U ng trà không nh ng có l i cho s c kho mà còn là m t thú vui tinh th n khiớ ố ữ ợ ứ ẻ ộ ầ
ngôi yên l ng đ th ng th c chén trà, ng m nghĩ v cu c s ng nhân sinh. D n d n,ặ ể ưở ứ ẫ ề ộ ố ầ ầ
vi c th ng th c trà tr thành m t cách th c giúp con ng i tr l i v i b n tính tệ ưở ứ ở ộ ứ ườ ở ạ ớ ả ự
nhiên c a mình. Đó là khái ni m c b n c a trà đ o.ủ ệ ơ ả ủ ạ
Trà đ oạ hay còn g i là ọsado đ c bi t đ n nh m t lo i ngh thu t, thú vuiượ ế ế ư ộ ạ ệ ậ
th ng th c th m mĩ đ c đáo c a ngh thu t truy n th ng Nh t B n. Trong văn hoáưở ứ ẩ ộ ủ ệ ậ ề ố ậ ả
Nh t B n, trà đ o đ c hình thành và phát tri n do nh h ng c a Ph t giáo (pháiậ ả ạ ượ ể ả ưở ủ ậ
Thi n), t nh ng nghi l dâng trà cho đ c Ph t nh m th hi n s thành kính và sề ừ ữ ễ ứ ậ ằ ể ệ ự ự
th thái c a tâm h n. Lúc đ u, trà đ c coi nh m t lo i thu c dùng đ ch a b nh.ư ủ ồ ầ ượ ư ộ ạ ố ể ữ ệ
Mãi đ n th k th XII, nó m i b t đ u đ c s d ng ph bi n.ế ế ỉ ứ ớ ắ ầ ượ ử ụ ổ ế
Theo truy n thuy t c a Nh t B n, vào kho ng th i gian đó, có v cao tăngề ế ủ ậ ả ả ờ ị
ng i ườ Nh tậ là s ưEisai (1141 - 1215), sang Trung Hoa đ tham v n h c đ o. Khi trể ấ ọ ạ ở
v n c, ngài mang theo m t s h t trà v tr ng trong sân chùa. Sau này chính Eisaiề ướ ộ ố ạ ề ồ
đã sáng tác ra cu n "Khi t Trà D ng Sinh Ký" (ố ế ưỡ Kissa Yojoki), n i dung ghi l i m iộ ạ ọ
chuy n liên quan t i thú u ng trà. T đó, d n d n công d ng giúp th giãn l n tínhệ ớ ố ừ ầ ầ ụ ư ẫ
h p d n đ c bi t c a h ng v trà đã thu hút r t nhi u ng i dân Nh t đ n v i thúấ ẫ ặ ệ ủ ươ ị ấ ề ườ ậ ế ớ
u ng trà. H đã k t h p thú u ng trà v i tinh th n Thi n c a Ph t giáo đ nâng caoố ọ ế ợ ố ớ ầ ề ủ ậ ể
ngh thu t th ng th c trà, phát tri n ngh thu t này tr thành trà đ o (ệ ậ ưở ứ ể ệ ậ ở ạ chado), m tộ
s n ph m đ c s c thu n Nh t.ả ầ ặ ắ ầ ậ
2. Trà v i cu c s ngớ ộ ố
T u ng trà, cách u ng trà, r i nghi th c u ng trà cho đ n trà đ o là m t ti nừ ố ố ồ ứ ố ế ạ ộ ế
trình không ng ng ngh mà cái đích cu i cùng ng i Nh t mu n h ng t i đó là c iư ỉ ố ườ ậ ố ướ ớ ả
bi n t c u ng trà du nh p t ngo i qu c tr thành m t tôn giáo trong ngh thu tế ụ ố ậ ừ ạ ố ở ộ ệ ậ
s ng c a chính dân t c mình, m t đ o v i ý nghĩa đích th c c a t này. Hi n nhiênố ủ ộ ộ ạ ớ ự ủ ừ ể
đây trà đ o, không đ n thu n là con đ ng, phép t c u ng trà, mà trên h t là m tở ạ ơ ầ ườ ắ ố ế ộ
ph ng ti n h u hi u nh m làm trong s ch tâm h n b ng cách hòa mình v i thiênươ ệ ữ ệ ằ ạ ồ ằ ớ
2
nhiên, t đó tu tâm d ng tính đ đ t giác ng . Tinh th n c a trà đ o đ c bi t đ nừ ưỡ ể ạ ộ ầ ủ ạ ượ ế ế
thông qua b n nguyên t c:ố ắ Hoà, kính, tinh, m ch(ị wa-kei-sei-jaku). Đây đ c coi làượ
nh ng t t ng căn b n c a trà đ o.ữ ư ưở ả ủ ạ
Hoà (wa) có ngu n g c t Kh ng Giáo, là đ c c a con ng i và cu c đ i. Đóồ ố ừ ổ ứ ủ ườ ộ ờ
là s thu n hòa, hài hòa, hòa bình, hòa h p, hòa đ ng..., chúng ta ai cũng đ u rõ n iự ậ ợ ồ ề ộ
dung song quan ni m v hòa c a trà đ o nh n m nh m t s nét riêng.ệ ề ủ ạ ấ ạ ộ ố Hòa đòi h iỏ
m i ng i trong trà th t t chu n b cho mình m t tâm th hài hòa v i khung c nh,ọ ườ ấ ự ẩ ị ộ ế ớ ả
ki m ch lòng v k và s nóng gi n, làm sao cho t duy và hành x c a mình hòaề ế ị ỷ ự ậ ư ử ủ
h p v i m i ng iợ ớ ọ ườ . Ch hòa c a trà đ o đ cao tính trang tr ng và nét thanh b nữ ủ ạ ề ọ ầ
v n là tinh ch t c a cu c đ i bình d , nh v y t o nên đ c kho nh kh c tách bi tố ấ ủ ộ ờ ị ờ ậ ạ ượ ả ắ ệ
h n cu c s ng xô b hi n h u bên ngoài.ẳ ộ ố ồ ệ ữ M t khácặ, hoà cũng đòi h i m i ng iỏ ọ ườ
đ ng thu n th c hành m t s quy đ nh nh cúi ng i đ n m c nào khi chào nhau,ồ ậ ự ộ ố ị ư ườ ế ứ
chuy n trò trong trà th t nên h ng vào nh ng ch đ gì, khách d c n gi im l ngệ ấ ướ ữ ủ ề ự ầ ữ ặ
đ n lúc nào m i nên c t l i phá b u không khí tĩnh m ch...ế ớ ấ ờ ầ ị . Ý nghĩa sâu xa c a chủ ữ
hòa đó là s bình đ ng xã h i c a m i ng i trong trà th t. Đã vào đây thì ai cũngự ẳ ộ ủ ọ ườ ấ
nh ai, không c n bi t thân th c a m i ng i cao sang hay hèn kém.ư ầ ế ế ủ ỗ ườ S bình đ ngự ẳ
này giúp cho m i ng i ít nh t trong ch c lát c m th y mình hoàn toàn t do, khôngọ ườ ấ ố ả ấ ự
ch u b t c s c ép nào và t đâu đ n. Bình đ ng không có nghĩa là h n đ n mà đãị ấ ứ ứ ừ ế ẳ ỗ ộ
th a thu n gi a các khách m i v i nhau tr c khi b c vào trà th t: Ai s là ng iỏ ậ ữ ờ ớ ướ ướ ấ ẽ ườ
ng i vào ch danh d , m i ng i s có ph n vi c gì...Do v y,ồ ỗ ự ỗ ườ ẽ ầ ệ ậ đ t o nên khungể ạ
c nh và tâm th y, trà th t - cho dù làm riêng bi t ho c thu x p m t n i ngay trongả ế ấ ấ ệ ặ ế ộ ơ
nhà - đ u ph i t o cho đ c v gi n d , thanh b n.ở ề ả ạ ượ ẻ ả ị ầ Do đó, có quy c trà th t chướ ấ ỉ
r ng b ng 4, 5 chi c chi u, trong m t túp l u tranh là t t nh t. Khách đ n d n u làộ ằ ế ế ộ ề ố ấ ế ự ế
võ sĩ ph i t mình tháo ki m gác ngoài hiên; nh ng ng i quy n l c, giàu sang đ cả ự ế ữ ườ ề ự ượ
khuy n cáo nên ăn m c gi n d .ế ặ ả ị
Kính (Kei) th hi n hòa trên bình di n ng x cá nhân. Nó cũng đòi h i tr cể ệ ệ ứ ử ỏ ướ
h t trang tr ng và khiêm cung. T i ch ng ế ọ ạ ươ Th ng ngo n ngh thu tưở ạ ệ ậ tác giả
Kazuko Okakura minh h a r t khéo ch kính c a Trà đ o b ng m t bi u t ng rútọ ấ ữ ủ ạ ằ ộ ể ượ
t tích x a v Cây đàn đ i ch . T duy ngh thu t c a Đ o cho r ng cái đ p t n t iừ ư ề ợ ủ ư ệ ậ ủ ạ ằ ẹ ồ ạ
cái nhìn c a ng i th ng ngo n ngh thu t. Kính th hi n ch ng i và ng iở ủ ườ ưở ạ ệ ậ ể ệ ở ỗ ườ ườ
th t lòng tôn kính l n nhau; m i ng i ph i tôn kính thiên nhiên nh t nó t n t i,ậ ẫ ọ ườ ả ư ự ồ ạ
3
ch nên can thi p thô b o vào. Giai tho i sau đây v Sen Sotan, m t đ i trà s trớ ệ ạ ạ ề ộ ạ ư ứ
danh khác th i x a, minh h a đi m này. M t hôm, nhà s tr trì chùa Daito sai m tờ ư ọ ể ộ ư ụ ộ
chú ti u mang t ng ông b n trà m t cành hoa trà r t đ p. D c đ ng chú ti u s ýể ặ ạ ộ ấ ẹ ọ ườ ể ơ
làm r ng m t đóa hoa l n nh t. Cân nh c h i lâu, chú quy t đ nh mang cành hoaụ ấ ớ ấ ắ ồ ế ị
cùng v i đóa hoa r ng đ n dâng trà s v i l i t l i. Cách ng x c a chú ti uớ ụ ế ư ớ ờ ạ ỗ ứ ử ủ ể
ch ng t chú bi t tôn kính m t v t t m th ng là bông hoa r ng. Trà s Sen Sotanứ ỏ ế ộ ậ ầ ườ ụ ư
đón nh n cành hoa, cho vào cái l đ p nh t và treo n i trang tr ng trong trà th t, r iậ ọ ẹ ấ ơ ọ ấ ồ
đ t bông hoa r ng xu ng d i sàn. Nh ch kính c a c hai th y trò, cành trà hoaặ ụ ố ướ ờ ữ ủ ả ầ
v n t nhiên nh nhiên trong trà th t, t a không có chuy n gì x y ra.ẫ ự ư ấ ự ệ ả
V b n ch t, trà đ o là s th c hành quan ni m “hãy c g ng nhìn đ i choề ả ấ ạ ự ự ệ ố ắ ờ
đúng th c ch t c a nó”. Con ng i ph i v t b cái lăng kính đ c t o nên b iự ấ ủ ườ ả ứ ỏ ượ ạ ở
nh ng t p t c và đ nh ki n xã h i làm méo mó v n v t. Trong th c t , các d ng cữ ậ ụ ị ế ộ ạ ậ ự ế ụ ụ
dùng vào l th c trà đ u có v đ p tinh t , song không m t v t nào v n là nh ngễ ứ ề ẻ ẹ ế ộ ậ ố ữ
s n ph m đ c t o nên đ tr thành “tác ph m m thu t”, chúng không đ c làm raả ẩ ượ ạ ể ở ẩ ỹ ậ ượ
đ phô tr ng ngh thu t mà ch đ dùng sao cho hài hòa v i cái đ p chung quanh.ể ươ ệ ậ ỉ ể ớ ẹ
Quan sát k , ta s th y d ng c pha trà nh ng d p trang tr ng nh t cũng v n làỹ ẽ ấ ụ ụ ữ ị ọ ấ ẫ
nh ng v t d ng thông th ng c a cu c s ng th ng ngày. Bi t coi tr ng nh ng v tữ ậ ụ ườ ủ ộ ố ườ ế ọ ữ ậ
d ng t m th ng nh t, con ng i s nh n ra cái đ p n i chúng.ụ ầ ườ ấ ườ ẽ ậ ẹ ơ
Trong quan h xã h i, kính đòi h i con ng i trân tr ng ng i khác, không nuôiệ ộ ỏ ườ ọ ườ
ác ý, tà tâm đ i v i đ ng lo i, c g ng v t qua m i toan tính ganh đua. M i l nố ớ ồ ạ ố ắ ượ ọ ỗ ầ
ti p khách, là m i l n ch nhân ph i t coi nh đây là c h i duy nh t trong đ i cóế ỗ ầ ủ ả ự ư ơ ộ ấ ờ
đ c vinh d này. Còn khách, khi đón nh n chén trà t tay cung kính c a ch nhân,ượ ự ậ ừ ủ ủ
hãy xoay chi c chén đúng m t vòng trong đôi bàn tay khum l i c a mình, c ch nàyế ộ ạ ủ ử ỉ
không ch t lòng kính tr ng ch nhân mà là tôn kính c chi c chén đang c m, trongỉ ỏ ọ ủ ả ế ầ
khi lòng d n lòng hôm nay ta có đ c ni m vui u ng ng m chè này, trong chi c chénặ ượ ệ ố ụ ế
này, t i trà th t này, cùng v i nh ng ng i b n này, đây là c h i duy nh t c a đ iạ ấ ớ ữ ườ ạ ơ ộ ấ ủ ờ
ta; ni m vui này, vinh d này, khung c nh này s không l p l i l n th hai.ề ự ả ẽ ặ ạ ầ ứ
T ng truy n chính s ph c a đ i trà s Rikyiu đã d y ông đi u đó, qua m yươ ề ư ụ ủ ạ ư ạ ề ấ
câu th mà c v n thích ngâm nga, có th d ch ý nh sau: ơ ụ ẫ ể ị ư
4
T lúc đ t chân lên l i đi trong v n(roji) đ t i trà th từ ặ ố ườ ể ớ ấ
Cho đ n khi giã tế ừ
B n hãy h t s c kính nh ng ch nhânạ ế ứ ườ ủ
Không m t phút đ c quênộ ượ
Cu c g p g hôm nayộ ặ ỡ
Là c h i duy nh t c a đ i mình.ơ ộ ấ ủ ờ
Tinh (Sei) không ch là đ c đi m quán xuy n L th c trà mà là m t nét đ p r tỉ ặ ể ế ễ ứ ộ ẹ ấ
đ c tr ng trong l i s ng c a ng i Nh t, b t ngu n t nh h ng c a Th n đ o.ặ ư ố ố ủ ườ ậ ắ ồ ừ ả ưở ủ ầ ạ
Trà th t trông thô s , thanh b n v y mà c c kỳ s ch s . Khi ti n hành L th c trà,ấ ơ ầ ậ ự ạ ẽ ế ễ ứ
tuy t nhiên không th tìm th y đâu trong trà th t hay m i v t d ng m t h t b i.ệ ể ấ ở ấ ọ ậ ụ ộ ạ ụ
H n th , còn ph i đ t tr m th m xông gian phòng cho tinh khi t tr c khi r cơ ế ả ố ầ ơ ế ướ ướ
khách vào. Con đ ng ườ roji băng qua v n d n t i trà th t cũng h t s c s ch s ,ườ ẫ ớ ấ ế ứ ạ ẽ
s ch s mà v n t nhiên nh tác gi Kakuzo Okakura đã mô t và c th hóa quaạ ẽ ẫ ự ư ả ả ụ ể
giai tho i v đ i trà s v i ng i con trai đ c giao nhi m v quét con đ ng. B iạ ị ạ ư ớ ườ ượ ệ ụ ườ ở
con đ ng y còn t ng tr ng cái n o mà ng i đ i ai cũng s ph i tr i qua đ điườ ấ ượ ư ẻ ườ ờ ẽ ả ả ể
vào m t th gi i khác. Và mu n vào đ c ch n tinh khi t vĩnh h ng, l đ ngộ ế ớ ố ượ ố ế ằ ẽ ươ
nhiên con ng i ph i g t s ch b i tr n.ườ ả ộ ạ ụ ầ
M chị (Jaku) không ch là c nh t ch m ch t o nên n i trà th t. Phòng trà dù làmỉ ả ị ị ạ ơ ấ
riêng t i m t góc khiêm nh ng trong m t khuôn viên tòa lâu đài l ng l y, hay chạ ộ ườ ộ ộ ẫ ỉ
m t ngăn nh gi n đ n trong ngôi nhà bình th ng đ u ph i làm sao t o đ c sộ ỏ ả ơ ở ườ ề ả ạ ượ ự
tĩnh m ch. Khách cũng ph i cùng t o nên môi tr ng y. Không ai nói to trong tràị ả ạ ườ ấ
th t. Không ai ng l i khi m t b n đang th ng th c chén trà. M i c ch đ u có sấ ỏ ờ ộ ạ ưở ứ ọ ử ỉ ề ự
cân nh c.ắ
M ch c a Trà đ o không ch là s th hi n trong kho nh kh c ng n ng i t iị ủ ạ ỉ ự ể ệ ả ắ ắ ủ ạ
m t n i g p g t m th i, mà là c v ng t o nên m t cu c s ng luôn yên tĩnh,ộ ơ ặ ỡ ạ ờ ướ ọ ạ ộ ộ ố
thanh bình. Nó th hi n quan ni m Ph t giáo v Ni t bàn. T s Rikyiu nói rõ đi mể ệ ệ ậ ề ế ổ ư ể
này: “L th c Trà tr c h t ph i ti n hành cho đúng l i Ph t d y. Vui thích vì đ cễ ứ ướ ế ả ế ờ ậ ạ ượ
s ng trong dinh th cao sang hay th ng xuyên th ng th c c a ngon v t l , nh ngố ự ườ ưở ứ ủ ậ ạ ữ
5