3
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
VŨ ĐƢỜNG LUÂN
QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH CẢNG THỊ HẢIPHÒNG
(TỪ KHỞI NGUỒN ĐẾN NĂM 1888)
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ
HÀ NỘI, 2009
4
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
3
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
4
3. Một số khái niệm và cách tiếp cận
4. Phạm vi nghiên cứu và giới hạn của đề tài
15
5. Các nguồn tƣ liệu
15
6. Phƣơng pháp nghiên cứu
16
7. Bố cục luận văn
16
CHƢƠNG 1: BỐI CẢNH LỊCH SỬ TỰ NHIÊN - XÃ HỘI VÀ SỰ PHÁT TRIỂN
HỆ THỐNG CẢNG BẾN Ở HẢI PHÒNG TRƢỚC THẾ KỶ XIX
1. Các đặc điểm địa lý tự nhiên và quá trình phát triển đƣờng bờ biển
Hải Phòng hiện đại
19
1.1. Các đặc điểm địa lý tự nhiên
19
1.2. Quá trình hình thành và phát triển của đường bờ biển Hải Phòng hiện đại
21
1.3. Những biến đổi diện mạo một số khu vực cửa sông Hải Phòng
23
2 Quá trình hình thành cộng đồng cƣ dân duyên hải Hải Phòng
28
3. Hệ thống cảng bến ở vùng duyên hải Hải Phòng trƣớc thế kỷ XIX
30
3.1. Vùng cửa sông Bạch Đằng và hệ thống cảng bến ở Hải Phòng
thế kỷ X – XV
30
3.2. Dương Kinh và sự phát triển của các trung tâm kinh tế ở Hải Phòng
thế kỷ XVI.
40
3.3. Domea, Batsha và sự hưng khởi của hệ thống cảng bến, thương mại
ở Hải Phòng thế kỷ XVII – XVIII
45
4. Tiểu kết
54
CHƢƠNG 2: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH TRUNG TÂM
KINH TẾ - THƢƠNG MẠI Ở VÙNG HẠ LƢU SÔNG CẤM (1802 - 1874)
5
1. Hệ thống kinh tế - trao đổi ở miền Bắc Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX
56
1.1. Bối cảnh quốc tế và khu vực
56
1.2. Sự bùng nổ quan hệ kinh tế giữa miền Bắc Việt Nam và miền Nam Trung
Quốc
56
1.3. Mạng lưới trao đổi nội địa
64
2. Vùng hạ lƣu sông Cấm và khu vực cửa biển Hải Phòng (1802 - 1874)
70
2.1. Vùng hạ lưu sông Cấm đầu thế kỷ XIX qua tư liệu địa bạ
70
2.2. Tình hình an ninh - chính trị và sự hình thành hệ thống hải phòng
80
2.3. Hoạt động thương mại – trao đổi
87
3. Sự can thiệp của ngƣời Pháp ở Bắc Kỳ và việc mở cửa Hải Phòng cho
thƣơng mại.
96
4. Tiểu kết
103
CHƢƠNG 3: SỰ RA ĐỜI CỦA THÀNH PHỐ CẢNG HẢI PHÒNG
THỜI KỲ ĐẦU THUỘC ĐỊA (1875 - 1888)
1. Việc thành lập cảng và vai trò kinh tế - chính trị của Pháp ở Hải Phòng
(1875 - 1882)
106
1.1. Tổ chức và quy chế
106
1.2. Vận tải và thương mại
110
1.3. Tuyến thương mại sông Hồng và nguồn gốc cuộc tấn công Bắc Kỳ
của Pháp lần thứ hai
115
2. Những biến chuyển của cảng Hải Phòng (1883 - 1888)
119
3. Sự ra đời của một đô thị
127
3.1. Đầu tư, xây dựng cơ sở hạ tầng và đô thị hoá
127
3.2. Tổ chức chính quyền đô thị
133
3.3. Hoạt động quản lý và một số vấn đề đô thị
136
3.4. Cộng đồng dân cư và đời sống đô thị
142
4. Tiểu kết
147
KẾT LUẬN
149
6
TÀI LIỆU THAM KHẢO
153
PHỤ LỤC
166
7
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Sự phát triển của các cảng thị được xem như là một hiện tượng khá phổ biến
trên thế giới giai đoạn sơ kỳ cận đại. Đó là kết quả của sự tương tác và hội nhập
giữa phương Đông và phương Tây; của quá trình kết hợp giữa việc tích luỹ tư bản
chủ nghĩa ở châu Âu với việc khai thác các tài nguyên đầy tiềm năng của các quốc
gia thuộc địa. Hơn thế nữa, cảng thị tự bản thân nó như một tấm gương phản ánh
một cách khá toàn diện những biến đổi về chính trị, cấu trúc kinh tế xã hội khu vực
trong suốt một thời kỳ lịch sử dài. Ngày nay, trong bối cảnh hội nhập kinh tế thế
giới, nhiều cảng thị ở châu Á và Đông Nam Á được đã trở thành những trung tâm
điều phối mang tính chất quốc tế. Do đó, việc nghiên cứu hệ thống các cảng thị sẽ
làm cơ sở cho việc nhận thức và giải quyết nhiều vấn đề kinh tế xã hội trong quá
khứ và hiện tại.
Với đường bờ biển dài, Việt Nam là quốc gia có nhiều điều kiện thuận lợi
cho việc phát triển cơ cấu kinh tế - xã hội hướng biển. Trong những năm gần đây,
dưói tác động của quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá, việc tìm hiểu các nguồn
lực phát triển kinh tế đất nước ngày càng được đặt ra cấp bách trong đó có nguồn
lực từ vùng biển và đại dương. Có thể nhận thấy trong nhiều văn kiện quan trọng
của chính phủ Việt Nam suốt từ đầu thập niên 90 của thế kỷ trước cho đến nay,
quan điểm phát triển kinh tế biển, đặc biệt là việc xây dựng và phát triển hệ thống
cảng thị ngày càng trở nên rõ ràng và cụ thể.
Nằm ở phía đông vịnh Bắc Bộ. Hải Phòng là một vùng đất có lịch sử phát
triển lâu dài và từng đóng vai trò cửa ngõ của đất nước qua nhiều thời kỳ. Là một
trong những địa điểm đầu tiên được người Pháp chọn xây dựng cảng ở Đông
Dương, Hải Phòng đã chứng kiến quá trình xâm lược và thực dân hoá cũng như
những chuyển biến kinh tế xã hội Việt Nam thời thuộc địa một cách đầy đủ và toàn
diện. Trong thời kỳ chiến tranh cách mạng (1945 - 1975), Hải Phòng trở thành cánh
cửa nối liền miền Bắc Việt Nam với thế giới bên ngoài bằng đường biển, góp phần
tạo nên thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Từ sau đổi mới cho
đến nay, Hải Phòng được coi như một vị trí then chốt trong tam giác tăng trưởng
