ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
TRIỆU THỊ XUYẾN
QUAN NIỆM CỦA MỘT SỐ NHÀ TƢ TƢỞNG
VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX VỀ PHẬT GIÁO
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Triết học
Mã số: 60 22 03 01
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. Đỗ Thị Hoà Hới
HÀ NỘI - 2016
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ...................................................................................................................................... 4
1.Tính cấp thiết của đề tài .............................................................................. 4
2.Tình hình nghiên cứu ................................................................................... 6
3.Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu ............................................................. 11
4.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ............................................................ 11
5.Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu .............................................. 12
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn ..................................................................... 12
7.Kết cấu của luận văn .................................................................................. 12
NỘI DUNG ..................................................................................................... 14
CHƢƠNG 1: NHỮNG ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ CHO SỰ HÌNH THÀNH
QUAN NIỆM VỀ PHẬT GIÁO ĐẦU THẾ KỶ XX (QUA MỘT SỐ NHÀ
TƢ TƢỞNG TIÊU BIỂU) .............................................................................. 14
1.1. Hoàn cảnh, lịch sử - xã hội cho sự hình thành quan niệm về Phật giáo đầu thế kỷ XX . 14
1.1.1. Điều kiện lịch sử - xã hội thế giới và khu vực cuối thế kỷ XIX đầu thế
kỷ XX ......................................................................................................... 14
1.1.2. Điều kiện lịch sử - xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. ......... 19
1.2. Tiền đề hình thành quan niệm về Phật giáo ở các nhà tư tưởng Việt Nam đầu thế kỷ XXError! Bookma
1.2.1. Tư tưởng khoan dung và nhập thế của Phật giáo Việt Nam truyền thốngError! Bookmark
1.2.2. Tư tưởng khai sáng và Mác xít về Tôn giáoError! Bookmark not defined.
1.2.3. Vài nét khái quát về phong trào chấn hưng Phật giáo ở Việt Nam đầu
thế kỷ XX .......................................................... Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 2: NỘI DUNG QUAN NIỆM VỀ PHẬT GIÁO CỦA MỘT SỐ
NHÀ TƢ TƢỞNG VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XXError! Bookmark not defined.
2.1. Quan niệm của Phan Bội Châu về Phật giáoError! Bookmark not defined.
2.1.1. Vài nét khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Phan Bội ChâuError! Bookmark not defined.
2.1.2 Một số nội dung trong quan niệm của Phan Bội Châu về Phật giáoError! Bookmark not defined.
2.2 Quan niệm của Huỳnh Thúc Kháng về Phật giáoError! Bookmark not defined.
2.2.1 Vài nét khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Huỳnh Thúc KhángError! Bookmark not defined.
2.2.2 Một số nội dung trong quan niệm của Huỳnh Thúc Kháng về Phật giáoError! Bookmark not defined.
2.3 Quan niệm của Nguyễn An Ninh về Phật giáoError! Bookmark not defined.
2.3.1 Vài nét khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn An NinhError! Bookmark not defined.
2.3.2 Một số nội dung trong quan niệm của Nguyễn An Ninh về Phật giáoError! Bookmark not defined.
2.4 Giá trị và hạn chế của những quan niệm của các nhà tƣ tƣởng Việt
Nam đầu thế kỷ XX về Phật giáo ................. Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN ......................................................... Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................ 22
4
MỞ ĐẦU
1.Tính cấp thiết của đề tài
Lịch sử các bƣớc chuyển về tƣ tƣởng của mỗi quốc gia, dân tộc bao giờ cũng phản
ánh sát tiến trình hình thành và phát triển của xã hội ấy. Dựa trên những điều kiện
kinh tế, chính trị, xã hội nhất định và gắn liền với tên tuổi của các nhà tƣ tƣởng tiêu
biểu của các quốc gia dân tộc ấy, thể hiện sự chuyển biến của các nội dung tƣ
tƣởng qua từng giai đoạn. Phật giáo là một tôn giáo bên ngoài đã du nhập và hội
nhập với văn hóa Việt Nam. Việt Nam là một dân tộc văn hiến, đã viết lên biết bao
trang sử hào hùng trong sự nghiệp chống xâm lăng, bảo vệ độc lập dân tộc, xây
dựng và phát triển đất nƣớc, nhƣng cũng phải trải qua không biết bao nhiêu những
giai đoạn thăng trầm, thịnh suy, gắn liền với các bƣớc chuyển mang tính bƣớc
ngoặt. Tƣ tƣởng về Phật giáo gắn với số phận dân tộc nên cũng trải qua các giai
đoạn thăng trầm nhƣ vậy. Bƣớc ngoặt trong quan niệm, tƣ tƣởng về Phật giáo đầu
thế kỷ XX có ý nghĩa rất quan trọng rất cần đƣợc tìm hiểu sâu.
Có thể nói, bƣớc chuyển tƣ tƣởng Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ
XX là sự phản ánh bƣớc chuyển mới của điều kiện tồn tại xã hội, kinh tế, chính trị,
văn hóa Việt Nam, nội dung của nó mang tính đặc trƣng cho bƣớc chuyển yêu cầu
thực tiễn xã hội và tƣ duy con ngƣời Việt Nam thời kỳ này. Nhƣng đồng thời nó
cũng là kết quả phản ánh tích cực của hiện thực logic phát triển của lịch sử tƣ
tƣởng trƣớc nó, đến lƣợt nó lại là động lực góp phần thúc đẩy phát triển cho lịch sử
tƣ tƣởng Việt Nam giai đoạn tiếp theo. Trong khoảng đầu thế kỷ XX lịch sử Việt
Nam cận hiện đại này, các bƣớc chuyển về tƣ tƣởng đƣợc thực hiện bởi hai thế hệ:
các nhà nho Duy tân và các nhà trí thức Tân học yêu nƣớc, mà cả cuộc đời và sự
nghiệp của họ luôn hƣớng về mục đích duy nhất là phục vụ nhân dân, phục vụ đất
nƣớc. Chính nhờ nỗ lực của họ đạt đƣợc các bƣớc chuyển tƣ tƣởng nhận thức lịch
5
sử đó trong đó có lịch sử Phật giáo mà dòng chảy của lịch sử tƣ tƣởng Việt Nam
luôn đƣợc bổ sung những màu sắc mới về nội dung và phong phú về hình thức,
theo hƣớng tích cực, tiến bộ. Trong bƣớc chuyển tƣ tƣởng từ truyền thống đến hiện
đại có một nội dung phong phú của các nhà tƣ tƣởng là các trí thức yêu nƣớc Việt
Nam đó là quan niệm về Phật giáo cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, thể hiện tập
trung qua một số nhân vật tiêu biểu nhƣ: Phan Bội Châu, Huỳnh Thúc Kháng,
Nguyễn An Ninh… Tƣ tƣởng của họ về Phật giáo có một nội dung mới mẻ, khá
nhạy cảm và tinh tế thể hiện sự chuyển biến trong nhận thức của các ông về lĩnh
vực tôn giáo nói chung, về Phật Giáo nói riêng. Chủ đề đó trƣớc đây điều kiện
chƣa cho phép nên còn ít đƣợc chú ý. Chúng tôi thấy rằng trong các công trình
trƣớc đây, các nội dung tƣ tƣởng quan niệm về Phật giáo đó có vai trò quan trọng.
Những thành quả nhận thức đó góp phần làm giàu tƣ tƣởng, là cầu nối cho sự
truyền bá và phát triển thắng lợi của tƣ tƣởng cách mạng vào Việt Nam giai đoạn
tiếp theo, vì vậy rất cần đƣợc tiếp tục đi sâu làm rõ.
Điểm cần lƣu ý trong di sản để lại của các nhà tƣ tƣởng tiêu biểu nhƣ: Phan Bội
Châu, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn An Ninh, chủ đề tƣ tƣởng chủ yếu đều xuất
phát từ yêu cầu bức thiết phải xây dựng đƣờng lối giải phóng dân tộc, với tấm lòng
yêu nƣớc thƣơng dân sâu sắc và sự khao khát nền độc lập dân tộc, tự do hạnh phúc
cho nhân dân, từ đó, họ đã trở lại tiếp thu những thành quả tƣ tƣởng về Phật giáo
trong giai đoạn trƣớc và mở rộng hơn, tiếp thu các yếu tố tƣ tƣởng khai sáng mới
mẻ về lĩnh vực tôn giáo nói chung, của Phật giáo nói riêng…Mặt khác, do sự
chuyển biến mạnh mẽ của thời cuộc, của tôn giáo Việt Nam cùng với sự tác động
của những luồng tƣ tƣởng mới lạ của khu vực và trên thế giới, hòa chung bối cảnh
sự du nhập và ra đời của nhiều tôn giáo có mang yếu tố Phật giáo, nhƣng đã có sự
pha trộn, phối hợp khác trƣớc với các yếu tố mới nhƣ Cao Đài, Hòa Hảo và những
tôn giáo mới khác. Chúng đã làm nên cơ sở để các ông đƣa ra những quan niệm về