ĐẠI KẾ
Xuất xứ:
Biệt lục.
Tên Việt Nam:
Ô rô, Ô rô cạn.
Tên Hán Việt khác:
Hổ kế, Miêu kế (Đào hoằng Cảnh), Mã kế (Phạm chú), Thích kế, Sơn ngưu bàng
(Nhật hoa bản thảo), Kê hạng thảo, Thiên châm thảo (Đồ kinh bản thảo), Dã hồng
hoa, (Bản thảo cương mục), Địa đinh, Địa đinh hương, Địa đinh thảo, Địa hạ thảo,
Đại cư hàn, Ngưu nịch thích (Hòa hán dược khảo) Đại kế diệp, Đại kế thán.
Tên khoa học:
CICUS JAPONICUS MAX (=CIRSIUM JAPONICUM D.C).
Họ khoa học:
COMPOSITAE.
Mô tả:
Cây thảo sống lâu năm, rễ hình thoi dài, có nhiều rễ phụ. Thân cao 0,5 - 1m, màu
xanh có nhiều rãnh dọc, nhiều lông, rộng 5-10cm, hai lần xẻ lông chim thành thùy,
mặt trên nhẵn mép có gai dài. Lá ở thân không cuống và chia thùy, càng lên trên
càng nhỏ và chia thùy đơn giản hơn, lá bắc hẹp nhọn, không đều: Lá ngoài ngắn và
rất nhọn, lá bắc phía trong dưới có đầu mềm hơn, tất cả đều ít lông, ở gân chính ở
giữa nổi rõ. Hoa tự hình đầu, mọc ở kẽ lá hay đầu cành, đường kính chừng 3-5cm,
cánh hoa màu tím đỏ. Quả thuôn dài 4mm, nhẵn, hơi dẹt. Mùa hoa tháng 5-7.
Phân biệt:
1- Cây Ô rô cạn còn để chỉ một cây khác gọi là Ô rô ven biển (ACANTHUS
CLICIFOLIUS L.) (Xem mục: Lão thử cân).
2- Cùng loại Ô rô cạn, người ta còn dùng cây Ô rô cạn nhỏ lá (CNICUS
SEGETUM MAX) (Xem mục: Tiểu kế).
3- Có nơi dùng rễ của cây Đại kế thay cho vị Thăng ma và gọi là Thăng ma nam
(Xem mục: Thăng ma).
Địa lý:
Cây mọc hoang có nhiều ở các tỉnh vùng cao, và rải rác khắp nơi, hoặc trồng bằng
hạt.
Thu hái, sơ chế:
Thu hái vào mùa thu mùa hè đang lúc hoa nở thì thu hái toàn cây, rửa sạch đất cát
phơi khô cất dùng.
Phần dùng làm thuốc:
Toàn cây (thân, cành, lá, hoa tự, rễ).
Bào chế:
Rửa sạch cắt đoạn dùng sống hoặc sao cho cháy đen để dùng. Có người phơi nắng
tán bột để dùng hoặc rửa rượu hoặc nước tiểu trẻ con ngâm qua sạch khô để dùng.
Tính vị:
Vị ngọt. Tính mát.
Quy kinh:
Nhập kinh Can.
Tác dụng sinh lý:
Mát huyết, cầm máu. Tán ứ tiêu ung nhọt.
Chủ trị:
1- Dùng trong các trường hợp ho ra máu, nôn ra máu, chảy máu cam, đái ra máu,
vết xuất huyết do bị đứt, sưng ứ do tổn thương bởi bổ té.
2- Ung nhọt sưng độc.
3- Viêm gan.
Liều dùng:
Dùng khô mỗi lần 0,5 -1 lượng sắc uống. Bên ngoài dùng rễ tươi hoặc toàn cây
quyết nhuyễn đắp nơi đinh nhọt sưng tấy.
Bảo quản:
Dễ ẩm mốc, cần để nơi khô ráo.
Kiêng kỵ:
Tỳ vị hư hàn, không có ứ trệ cấm dùng.
Đơn thuốc kinh nghiệm của tiền nhân:
1- Trị trường ung, phúc ung, tiểu phúc ung, lấy lá Đại kế đâm lấy nước bỏ Địa du,
Thuyên thảo, Ngưu tất, Kim ngân hoa, 4 vị đâm lấy nước trộn nước tiểu trẻ con
cho uống.
2- Trị bạch đái, rong kinh dùng Đại kế, Bồ hoàng (sao), Tông bì (sao cháy) nấu
nước nửa thăng uống. Có bài dùng 1 thăng Đại kế, tiểu kế (dùng rễ), 1 đấu rượ dầm
đêm uống, có thể dùng rượu nấu uống hoặc đâm lấy nước uống nóng. Có bài dùng
lá và ngọn non Tiểu kế rửa xắc nghiền ra một chén nước cốt trộn vào một chén
nước cốt Đại hoàng, nửa lượng Bạch truật sắc uống một nửa lúc còn nóng (Thiên
kim phương).
3- Trị ứ huyết sinh xoàng, chấn thương do bổ té đau, đâm sống lấy nước cốt uống
với rượu và nước tiểu trẻ con.
4- Trị tâm nhiệt làm mửa ra máu, miệng khô, đâm lá và rễ lấy nước lần uống 2
chén nhỏ (Thánh huệ phương).
5- Trị cứng lưỡi ra máu không cầm, dùng Đại hoàng kế đâm lấy nước uống với
rượu khô thì tán bột uống với nước (Phổ tê phương).
6- Bỗng nhiên ỉa chảy ra máu tươi, dùng lá Đại, Tiểu kế đâm lấy nước uống nóng 1
thăng (Mai sư phương).
7- Động thai xuống huyết, dùng rễ và lá Tiểu, Đại kế, Ích mẫu thảo 5 lượng, 2 chén
nước sắc còn 1 chén rồi sắc lại còn chén nhỏ chia làm 2 lần uống ngày uống một
lần (Thánh tế phương).
8- Trị vết thương do bị dao đâm chém, xuất huyết không cầm dùng mầm non của
Đại, Tiểu kế đâm lấy nước đắp vào (Mạnh Sằn phương).
9- Tiểu tiện lắt nhắt ra đục dùng rễ Đại kế đâm lấy nước uống (Thánh huệ
phương).
10- Nghẹt mũi dùng Đại, Tiểu kế sắc 1 thăng chia ra uống (Ngoại đàibí yếu
phương).
11- Trẻ con lở láy chảy nước khó chịu sinh ra khi sốt khi lạnh dùng lá Đại kế đâm
nát đắp vào nơi lở, khô thì thay (Giản yếu tế chúng phương).
12- Trị ngứa lở dùng lá Đại kế đâm lấy nước uống, có bài khác trộn thêm muối đắp
vào (Thiên kim phương).
13- Đàn bà ngứa âm hộ, dùng Tiểu, Đại kế sắc nước, ngày rửa 3 lần (Quảng tế
phương).
14- Trị các lỗ rò không thu miệng, dùng rễ Đại kế, rễ Toan táo, rễ Chỉ thụ, Đỗ hành
mỗi thứ một nắm, Ban miêu 3 phân, sao tán bột viên mật bằng trái táo ngày uống
một lần rồi lấy một viên nhét vào lỗ rò (Trửu hậu phương).
15- Đinh nhọt sưng tấy, Đại kế 4 lượng, Nhũ hương 1 lượng, Minh phàn 5 chỉ tán
bột lần uống 2 chỉ với rượu khi nào mồ hôi ra là thôi (Phổ tế phương)
Đơn thuốc kinh nghiệm hiện nay:
1- Mát huyết cầm huyết: Dùng trong trường hợp nôn ra máu, chảy máu cam, đái ra
máu do nhiệt và rong kinh, bạch đới.
(1) Đại kế tươi (toàn cây) 2-3 lượng (hoặc chỉ dùng rễ 1-2 lượng) sắc uống trị mửa
ra máu, phế ung mửa ra máu mủ đàm thối.
(2) “Thập khôi tán”. Dùng Đại kế, Tiểu kế, Trắc bá diệp, Bạc hà diệp, Thuyên
thảo, Mao căn, Sơn chi, Đơn bì, Tông lư bì, Đại hoàng các vị bằng nhau đốt tồn
tính, tán bột lần 3-5 chỉ, ngày 2 lần với nước lạnh. Trị mửa ra máu không cầm.
2- Tán ứ tiêu ung: Dùng trong các loại lở láy.
(1) Thuyên thảo, Địa du, Ngưu tất, mỗi thứ 3 chỉ. Kim ngân hoa 4 chỉ sắc uống bỏ
vào 1 lượng Đại kế đâm nhỏ lấy nước tươi.
(2) Toàn cây Đại kế tươi đâm đắp bên ngoài trị chứng trên.
(3) Đại kế tươi 4 lượng rửa sạch, đâm lấy nước, lần uống 1 thìa canh, ngày 2 lần trị
viêm ruột thừa mãn tính.
3- Ngoài ra, Đại kế hiện nay người ta còn kết hợp với một số tân dược để làm
thành “Đại kế giáng áp phiến” để trị huyết áp cao độ 1 độ 1 có hiệu quả.
Đại kế còn được dùng trong trường hợp chảy máu chân răng rất tốt, đâm 1-2 lượng
ngâm lấy nước.
Tham khảo:
1- Gĩa rễ vắt lấy nước nửa thăng chủ trị băng trung hạ huyết khỏi ngay (Chân
Quyền - Dược tính bản thảo, Đường).
2- Lá chữa nhọt ruột (trường ung), ứ huyết vùng bụng, té ngã chấn thương, nghiền
tán tươi trộn với rượu và Đồng tiện uống dùng. Còn nhọt độc loét lở nghiền với
muối thoa ngoài (Đại minh chư gia bản thảo, Tống).
3- Đại kế bẩm thụ khí sinh lên trong đất, kiêm được dưỡng khí của trời nên có vị
ngọt khí ấm mà không độc. Phụ nữ xích bạch lỵ là do huyết nhiệt gây ra vậy. Thai
bởi nhiệt nên không yên, huyết nhiệt thì chạy bậy, tràn ra khiếu trên thì thổ huyết
thì vinh khí hòa, vị khí hòa nên làm cho mập khỏe (Cù Hy Ung - Bản thảo kinh sơ,
Minh).
4- Đại kế, Tiểu kế mgọt ấm vào 2 kinh Can Tỳ, phá huyết củ sinh huyết mới, an
thai khí, cầm băng huyết lậu huyết, cầm thô huyết chảy máu cam, nhưng Đại kế
sức mạnh hơn, có tác dụng bổ khỏe tiêu ung nhọt. Tiểu kế sức yếu hơn chỉ có thể
lui sốt không thể tiêu ung nhọt, hòa với rượu hoặc Đồng tiện sao qua (Lỹ Sĩ Tài -
Bản thảo đồ giản, Thanh).
5- Đại kế, Tiểu kế tuy sách vở ghi thuộc tính cam ôn có thể dưỡng tinh bổ huyết,
thì cậy vào huyết chu lưu khắp cơ thể không trở trệ, nếu giả như huyết ứ không
tiêu, mà đưa tới các chứng thổ huyết, khạc ra máu, nhổ ra máu, chảy máu cam,
băng huyết, lậu huyết, và huyết tích trệ không lành, mà đưa tới bệnh ung nhọt sưng