NGHỆ THUẬT TẠO DÁNG VÀ
TRANG TRÍ CỦA LỌ GỐM BÁT
TRÀNG HIỆN NAY
Vài năm gần đây, gốm Bát Tràng đang bước vào mạch phát triển “trăm hoa đua
nở”. Hay nói đúng hơn là từ năm 2009 đến nay, các lò gốm Bát Tràng ngày càng
sáng tạo nhiều mẫu gốm mới để đáp ứng thị trường trong nước, khi các đơn hàng
xuất khẩu chỉ còn lại ở một số gia đình, công ty giữ được uy tín với khách hàng
nước ngoài và cũng do kinh tế thế giới suy giảm nên Bát Tràng đã mất nhiều bạn
hàng ngoài nước. Cũng chính vì vậy, mà các ông chủ sản xuất gốm phải tìm thợ
giỏi, nghĩ ra nhiều mẫu hàng gốm mới lạ, chất lượng cao để cạnh tranh thị trường
trong nước. Bên cạnh đó, nhu cầu bày trí trong gia đình, văn phòng... của người
dân ngày một nâng cao về thẩm mỹ, người mua đã sẵn sàng trả tiền tương đối cao
để có được những mặt hàng gốm đẹp đáp ứng thị hiếu của họ. Vì vậy, trong nhiều
mặt hàng gốm, thể loại lọ xuất hiện đa dạng, phong phú về hình dáng, màu sắc và
mô típ trang trí nhất. Chúng tôi xin đi sâu vào một số kiểu lọ truyền thống và hiện
đại của Bát Tràng đang được bán đại trà trên thị t
Lọ hoa tạo hình theo dáng truyền thống có nhiều kiểu dáng và tên gọi. Đây là loại
hình có hình khối rất dễ sáng tạo, chỉ thay đổi về chiều cao, chiều rộng của cổ,
thân lọ hay độ loe của miệng lọ đôi chút là hình dáng những chiếc lọ đã có s
ự khác
nhau khá nhiều, nó sẽ thể hiện sự thon thả, mảnh mai hay sự chắc khoẻ, thô mộc.
Vì vậy, người thợ gốm có thể tạo ra nhiều mẫu hàng cho khách mua chọn lựa, từ
kiểu dáng đến các mô típ, đề tài trang trí, hay thay đổi màu men.
Những người thợ gốm đặt tên lọ theo tạo dáng hay giống đồ vật, củ, quả trong
thiên nhiên như: lọ bí, lọ bương, lọ củ tỏi, lọ miệng lượn, lọ ống giấy, lọ giọt lệ, lọ
chân đèn, lọ bí,... Hay họ gọi theo thói quen như lọ lan, lọ huệ là hai loại lọ
thường thấy ở Bát Tràng, hai tên gọi cho hai kiểu tạo dáng chứ không phải lọ vẽ
hoa lan, hoa huệ.
Với các lọ kể trên, người dân có thể sử dụng cả hai chức năng thờ cúng và gia
dụng. Nếu thiên về chức năng gia dụng, để cắm hoa trang trí thì các lo
ại lọ li, lọ bí,
lọ ống giấy, lọ miệng lượn... sử dụng men kết tinh, men huyết dụ, men rạn trứng,
men cát, men khô... hay làm sơn mài và với nhiều kiểu trang trí hiện đại, có màu
tươi sáng, vui mắt phù hợp để trang trí trong nhà.
Lọ li có hình dáng ống tròn đơn giản, lượn thắt eo giữa thân, miệng lọ và đáy có
đường kính bằng nhau. Lọ bí có hình quả bí, miệng thẳng hoặc loe, thân lượn
phình ra nhưng không nhiều làm dáng lọ vẫn giữ được nét thanh, mảnh. Lọ ống
giấy có hình như ống giấy cuộn lệch, đáy nhỏ có độ vát đáy, miệng rộng có một
phần nhô lên giống góc tờ giấy. Lọ miệng lượn có nhiều hình dáng nhưng cùng có
hình thức phần miệng lượn sóng. Hiện nay, các kiểu lọ này ít vẽ men lam mà chủ
yếu trang trí bằng màu men.
Các loại lọ với chức năng thờ cúng thường có tạo dáng truyền thống. Những đồ
gốm bày ở bàn thờ gia đình hay theo tỉ lệ tương đ
ối cân xứng với nhau, không theo
một con số qui định mà theo thói quen nhìn thuận mắt của người dân nước ta. Thợ
gốm Bát Tràng cũng làm kích thước đồ thờ theo kinh nghiệm lâu năm và kích
thước nào người mua nhiều thì họ làm kích thước ấy. Hiện nay, lọ hoa thờ cao
khoảng trên 20cm bán nhiều trên thị trường có cốt gốm mỏng hơn trước, men
trắng, vẽ lam, sử dụng nhiều kiểu đề tài, mô típ trang trí truyền thống như: Rồng,
phượng, hoa điểu, sơn thủy... có sự sáng tạo thêm chi tiết, đường nét nhưng không
nhiều. Có lẽ do tính chất tôn nghiêm ở nơi thờ nên người mua cũng không thích
các mô típ, đề tài lạ. Lọ hoa để ở ban thờ thường là loại lọ có dáng truyền thống
như: lọ lan, lọ huệ, lọ củ tỏi, lọ giọt lệ, lọ tỳ bà...
Lọ lan có tạo dáng gần giống bình, nên nhiều người dễ nhầm loại bình nhỏ và vừa
là lọ. Cách tạo hình của lọ lan mềm mại hơn bình và có một số điểm khác: Phần
miệng loe rộng được tiện vát nên độ chuyển êm không gọt cứng như miệng bình
và thường uốn lượn; so tỉ lệ của lọ, phần cổ chiếm gần 1/2 chiều cao, từ điểm cuối
c
ổ lọ tiếp nối đến thân có độ chuyển rộng dần rồi mới đến phần rộng nhất của thân
(từ cổ bình đến thân được mở rộng ngay và toàn thân bình chỉ vát thu dần vào đến
đáy, nên bình có xu hướng vươn lên về chiều cao hơn lọ lan); Đặc biệt, điểm dễ
nhận, lọ lan có đáy loe ra và thường vẽ hoa văn đường riềm ở đáy nếu là lọ trắng,
vẽ lam. Nhìn chung, bình và lọ lan, tuy giống nhau, nhưng mỗi loại có vẻ đẹp
riêng trong tạo hình. Bình nhìn chắc chắn, trang trọng nên khi phóng to sẽ trở
thành kiểu lộc bình hay độc bình lớn rất hợp với để nơi thờ cúng trang nghiêm,
hay đặt bên những đồ gỗ cổ sẽ làm tăng phần sang trọng trong ngôi nhà. Lọ lan
mềm mại, dân giã như cô gái thôn quê nên hợp với tỉ lệ nhỏ, vừa, to nhất cũng chỉ
trên 60cm, để cắm hoa để ở ban thờ hay trong nhà.
Lọ huệ phần lớn cũng có chức năng thờ cúng. Tạo dáng lọ huệ mảnh mai hơn lọ
lan, miệng loe, phần rộng nhất của lọ bằng 1/3 chiều cao và ở gần đáy, nên t
ừ cổ lọ
mở rộng dần đến điểm rộng nhất được chuyển cong gần như giọt nước kéo dài và
thắt lại ở điểm giữa đáy với thân, nên đáy loe tạo cảm giác vững vàng cho lọ. Lọ
lan và lọ huệ sử dụng được khá nhiều mô típ trang trí khi vẽ men lam, như: hoa
đào, hoa phù dung, công và phù dung, đào và chim trĩ, phong cảnh sơn thủy...
Lọ củ tỏi (hay còn gọi là lọ củ hành) có hình dáng khá độc đáo. Lọ có tạo hình
giống củ tỏi, miệng loe, cổ nhỏ cao chiếm hơn nửa chiều cao lọ, phần thân ngắn
tròn, bề ngang rộng hơn chiều cao thân lọ, đáy có đế mỏng vài mm, thường đánh
chỉ (vẽ một đường chỉ lam) nếu là gốm men trắng, vẽ lam. Kiểu lọ củ tỏi chỉ vẽ
được những mô típ có bố cục thiên về chiều ngang hay giới hạn trong hình vuông,
như: rồng, phượng, cuốn thư, đồng tiền...
Lọ giọt lệ có hình dáng giống giọt nước, cũng là kiểu lọ truyền thống có tạo hình
khá đẹp, đường cong từ miệng lọ đến đáy mềm mại như chi
ếc khóa son. Miệng loe
nhưng miệng và cổ lọ đều nhỏ, bề ngang cổ lọ chỉ bằng 1/4 chiều rộng nhất của
thân, vì vậy phần thân nở tròn như giọt nước đang rơi. Chiều rộng thân bằng 1/2
chiều cao của lọ nên tỉ lệ tạo dáng rất cân đối.
Lọ tỳ bà là một loại lọ cổ sang trọng, quý phái, có đường cong tạo hình mềm mại.
Lọ tỳ bà vẽ màu lam xuất hiện nhiều vào thời Lê và cũng là giai đoạn l
ọ đạt đến vẻ
đẹp hoàn chỉnh nhất về tạo dáng và trang trí. Tạo hình lọ tỳ bà gần giống lọ giọt lệ
nhưng đường cong lượn từ thân xuống đáy có độ chuyển mềm, thanh thoát hơn,
đáy lọ tỳ bà cũng cao hơn. Hiện nay, thợ gốm Bát Tràng cũng sản xuất kiểu lọ tỳ
bà nhưng không nhiều và chỉ đạt đến mức giống về hình dáng thôi. Số lượng hoa
cắm trong lọ tỳ bà và lọ giọt lệ được ít vì miệng và cổ lọ nhỏ không tiện cho ngư
ời
sử dụng, nên cũng không có nhiều người mua. Hai loại lọ này thường làm kích
thước nhỏ, vừa men trắng, vẽ lam với mô típ hoa cúc dây, chim phượng...
Lọ phích có tạo dáng thân thẳng, đơn giản giống cái phích nước nên ngư
ời thợ Bát
Tràng đặt cho dễ nhận. Cũng là một kiểu lọ có xu hướng phục vụ việc thờ cúng
nhiều hơn. Lọ miệng loe, cổ ngắn, thân thẳng cao, đáy thấp. Do hình th
của lọ mà khoảng trống trên thân nhiều nên người thợ vẽ thường chọn các đề tài
trang trí nhiều chi tiết, phô diễn được bố cục đường nét, các mảng hình đậm nhạt
lớn như: phong cảnh cảnh sơn thủy, chim trĩ và hoa phù dung, công và hoa đào...
Phần lớn các loại lọ truyền thống của Bát Tràng có thể sử dụng cho hai chức năng
thờ cúng và trang trí trong nhà. Nhưng theo thói quen sử dụng và quan niệm của
người dân, để thờ cúng họ thường sử dụng lọ men trắng hoặc men rạn vẽ lam,
ngoài ra, còn sử dụng lọ có men màu xanh búp dong, xanh ngọc, men rạn trứng,
men đỏ... Người Bát Tràng cho chúng tôi biết, với mục đích để thờ cúng, loại lọ
men trắng, vẽ lam bán được nhiều hơn cả.
Lọ gốm có tạo hình và trang trí hiện đại là thể loại gốm có nhiều kiểu tạo hình
phong phú nhất. Sự biến điệu hình dáng của các kiểu lọ gốm này đã góp phần làm
cho mặt hàng gốm Bát Tràng có một diện mạo mới. Bên cạnh đó, các loại màu
men, cách phủ màu và các đường nét vẽ càng làm sản phẩm lọ hoa nhiều mẫu mã