NGHỆ THUẬT TẠO DÁNG VÀ TRANG TRÍ CỦA
LỌ GỐM BÁT TRÀNG HIỆN NAY
Lọ hoa tạo hình theo dáng truyền thống có nhiều kiểu dáng và tên gọi. Đây là loại
hình có hình khối rất dễ sáng tạo, chỉ thay đổi về chiều cao, chiều rộng của cổ, thân
lọ hay độ loe của miệng lọ đôi chút là hình dáng những chiếc lọ đã có sự khác nhau
khá nhiều, nó sẽ thể hiện sự thon thả, mảnh mai hay sự chắc khoẻ, thô mộc. Vì
vậy, người thợ gốm có thể tạo ra nhiều mẫu hàng cho khách mua chọn lựa, từ kiểu
dáng đến các mô típ, đề tài trang trí, hay thay đổi màu men.
Những người thợ gốm đặt tên lọ theo tạo dáng hay giống đồ vật, củ, quả trong
thiên nhiên như: lọ bí, lọ bương, lọ củ tỏi, lọ miệng lượn, lọ ống giấy, lọ giọt lệ, lọ
chân đèn, lọ bí,... Hay họ gọi theo thói quen như lọ lan, lọ huệ là hai loại lọ thường
thấy ở Bát Tràng, hai tên gọi cho hai kiểu tạo dáng chứ không phải lọ vẽ hoa lan,
hoa huệ.
Với các lọ kể trên, người dân có thể sử dụng cả hai chức năng thờ cúng và gia
dụng. Nếu thiên về chức năng gia dụng, để cắm hoa trang trí thì các loại lọ li, lọ bí,
lọ ống giấy, lọ miệng lượn... sử dụng men kết tinh, men huyết dụ, men rạn trứng,
men cát, men khô... hay làm sơn mài và với nhiều kiểu trang trí hiện đại, có màu
tươi sáng, vui mắt phù hợp để trang trí trong nhà.
Lọ li có hình dáng ống tròn đơn giản, lượn thắt eo giữa thân, miệng lọ và đáy có
đường kính bằng nhau. Lọ bí có hình quả bí, miệng thẳng hoặc loe, thân lượn
phình ra nhưng không nhiều làm dáng lọ vẫn giữ được nét thanh, mảnh. Lọ ống
giấy có hình như ống giấy cuộn lệch, đáy nhỏ có độ vát đáy, miệng rộng có một
phần nhô lên giống góc tờ giấy. Lọ miệng lượn có nhiều hình dáng nhưng cùng có
hình thức phần miệng lượn sóng. Hiện nay, các kiểu lọ này ít vẽ men lam mà chủ
yếu trang trí bằng màu men.
Các loại lọ với chức năng thờ cúng thường có tạo dáng truyền thống. Những đồ
gốm bày ở bàn thờ gia đình hay theo tỉ lệ tương đối cân xứng với nhau, không theo
một con số qui định mà theo thói quen nhìn thuận mắt của người dân nước ta. Thợ
gốm Bát Tràng cũng làm kích thước đồ thờ theo kinh nghiệm lâu năm và kích
thước nào người mua nhiều thì họ làm kích thước ấy. Hiện nay, lọ hoa thờ cao
khoảng trên 20cm bán nhiều trên thị trường có cốt gốm mỏng hơn trước, men
trắng, vẽ lam, sử dụng nhiều kiểu đề tài, mô típ trang trí truyền thống như: Rồng,
phượng, hoa điểu, sơn thủy... có sự sáng tạo thêm chi tiết, đường nét nhưng không
nhiều. Có lẽ do tính chất tôn nghiêm ở nơi thờ nên người mua cũng không thích
các mô típ, đề tài lạ. Lọ hoa để ở ban thờ thường là loại lọ có dáng truyền thống
như: lọ lan, lọ huệ, lọ củ tỏi, lọ giọt lệ, lọ tỳ bà...
Lọ lan có tạo dáng gần giống bình, nên nhiều người dễ nhầm loại bình nhỏ và vừa
là lọ. Cách tạo hình của lọ lan mềm mại hơn bình và có một số điểm khác: Phần
miệng loe rộng được tiện vát nên độ chuyển êm không gọt cứng như miệng bình và
thường uốn lượn; so tỉ lệ của lọ, phần cổ chiếm gần 1/2 chiều cao, từ điểm cuối cổ
lọ tiếp nối đến thân có độ chuyển rộng dần rồi mới đến phần rộng nhất của thân (từ
cổ bình đến thân được mở rộng ngay và toàn thân bình chỉ vát thu dần vào đến đáy,
nên bình có xu hướng vươn lên về chiều cao hơn lọ lan); Đặc biệt, điểm dễ nhận,
lọ lan có đáy loe ra và thường vẽ hoa văn đường riềm ở đáy nếu là lọ trắng, vẽ lam.
Nhìn chung, bình và lọ lan, tuy giống nhau, nhưng mỗi loại có vẻ đẹp riêng trong
tạo hình. Bình nhìn chắc chắn, trang trọng nên khi phóng to sẽ trở thành kiểu lộc
bình hay độc bình lớn rất hợp với để nơi thờ cúng trang nghiêm, hay đặt bên những
đồ gỗ cổ sẽ làm tăng phần sang trọng trong ngôi nhà. Lọ lan mềm mại, dân giã như
cô gái thôn quê nên hợp với tỉ lệ nhỏ, vừa, to nhất cũng chỉ trên 60cm, để cắm hoa
để ở ban thờ hay trong nhà.
Lọ huệ phần lớn cũng có chức năng thờ cúng. Tạo dáng lọ huệ mảnh mai hơn lọ
lan, miệng loe, phần rộng nhất của lọ bằng 1/3 chiều cao và ở gần đáy, nên từ cổ lọ
mở rộng dần đến điểm rộng nhất được chuyển cong gần như giọt nước kéo dài và
thắt lại ở điểm giữa đáy với thân, nên đáy loe tạo cảm giác vững vàng cho lọ. Lọ
lan và lọ huệ sử dụng được khá nhiều mô típ trang trí khi vẽ men lam, như: hoa
đào, hoa phù dung, công và phù dung, đào và chim trĩ, phong cảnh sơn thủy...
Lọ củ tỏi (hay còn gọi là lọ củ hành) có hình dáng khá độc đáo. Lọ có tạo hình
giống củ tỏi, miệng loe, cổ nhỏ cao chiếm hơn nửa chiều cao lọ, phần thân ngắn
tròn, bề ngang rộng hơn chiều cao thân lọ, đáy có đế mỏng vài mm, thường đánh