intTypePromotion=1

Nhạc tính trong thơ haiku của Matsuo Basho

Chia sẻ: ViBoruto2711 ViBoruto2711 | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:10

0
89
lượt xem
7
download

Nhạc tính trong thơ haiku của Matsuo Basho

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Matsuo Basho là nhà thơ haiku lỗi lạc của đất nước Nhật Bản. Thơ haiku của ông rất giàu nhạc tính. Sự giàu có của nhạc tính trong thơ haiku Basho biểu hiện ở các sắc thái cảm xúc, tâm trạng của nhà thơ và cách sử dụng từ tượng thanh, cách tổ chức ngôn ngữ chặt chẽ, sinh động của chủ thể sáng tạo như: Điệp từ, điệp lại câu thơ trong toàn bộ bài thơ, ngắt nhịp thơ

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Nhạc tính trong thơ haiku của Matsuo Basho

TẠP CHÍ KHOA HỌC<br /> Khoa học Xã hội, Số 11 (12/2017) tr. 50 - 59<br /> <br /> NHẠC TÍNH TRONG THƠ HAIKU CỦA MATSUO BASHO<br /> Hà Thị Hải7<br /> Trường Đại học Tây Bắc<br /> Tóm tắt: Matsuo Basho là nhà thơ haiku lỗi lạc của đất nước Nhật Bản. Thơ haiku của ông rất giàu nhạc<br /> tính. Sự giàu có của nhạc tính trong thơ haiku Basho biểu hiện ở các sắc thái cảm xúc, tâm trạng của nhà thơ và<br /> cách sử dụng từ tượng thanh, cách tổ chức ngôn ngữ chặt chẽ, sinh động của chủ thể sáng tạo như: Điệp từ, điệp<br /> lại câu thơ trong toàn bộ bài thơ, ngắt nhịp thơ.<br /> Từ khóa: Nhạc tính, thơ Matsuo Basho, thơ haiku<br /> <br /> 1. Đặt vấn đề<br /> Matsuo Basho là nhà thơ haiku lỗi lạc của đất nƣớc Nhật Bản. Cho đến ngày nay, thơ<br /> haiku của Basho vẫn lôi cuốn ngƣời đọc nhiều nƣớc trên thế giới bởi nội dung phong phú và<br /> nghệ thuật đặc sắc của nó. Thơ haiku Basho là sản phẩm tinh thần riêng của ngƣời Nhật, là<br /> niềm tự hào của đất nƣớc Phù Tang, xứ sở hoa anh đào. Sự bí ẩn, chiều sâu triết lí trong nội<br /> dung và đặc biệt nghệ thuật độc đáo, giàu tính thẩm mĩ của thơ ông vẫn luôn là đề tài hấp dẫn<br /> để các nhà nghiên cứu tiếp tục khai thác, tìm hiểu. Ngôn ngữ thơ haiku của Basho không chỉ<br /> giàu chất họa mà còn giàu nhạc tính. Các nhà nghiên cứu thơ haiku Basho trƣớc đây nhƣ Nhật<br /> Chiêu, Lê Từ Hiển, Hà Văn Lƣỡng đã đề cập đến nhịp điệu thơ Basho qua cách ngắt nhịp,<br /> điệp câu. Kế thừa những ý kiến khái quát đó, dựa vào lí luận văn học, qua khảo sát cuốn<br /> Basho và thơ haiku, Nhật Chiêu (tuyển dịch), Nhà xuất bản Văn học, Thành phố Hồ Chí<br /> Minh, 1994, ngƣời viết nghiên cứu một cách đầy đủ hơn, chi tiết hơn nhạc tính trong thơ<br /> haiku của Matsuo Basho, giúp ngƣời đọc thấy đƣợc cảm xúc thăng hoa cùng với cách sử dụng<br /> từ ngữ, cách tổ chức ngôn ngữ chặt chẽ và sinh động trong thơ Basho đã tạo nên sự âm vang,<br /> lan tỏa, đầy chất nhạc, khiến cho thơ ông phong phú, giàu sức quyến rũ và lôi cuốn<br /> lòng ngƣời.<br /> 2. Nội dung chính<br /> 2.1. Vài nét về nhạc tính trong thơ<br /> Nhạc tính trong thơ là “tính chất âm nhạc” [10] trong thơ. Trên thực tế, thơ ca luôn gắn<br /> bó chặt chẽ với âm nhạc. Nếu văn học sử dụng ngôn từ làm chất liệu, phƣơng tiện để xây<br /> dựng hình tƣợng, để biểu đạt tƣ tƣởng, tình cảm của con ngƣời thì “âm nhạc sử dụng âm<br /> thanh, cụ thể là nó sử dụng cơ cấu giai điệu, âm điệu, nhịp điệu, âm sắc, cường độ... được<br /> phát ra từ giọng nói con người, gắn liền với ngôn ngữ và lệ thuộc một mức độ quan trọng vào<br /> ngôn ngữ, hoặc phát ra từ những công cụ nhân tạo đặc thù (gọi là nhạc cụ) để chuyển tải,<br /> biểu đạt cảm xúc của người nghệ sĩ tới người nghe” [6]. Âm nhạc là ngôn ngữ trực tiếp của<br /> tâm hồn, qua thính giác nó tác động vào tận ngóc ngách của tâm linh.<br /> 7<br /> <br /> Ngày nhận bài: 14/4/2017. Ngày nhận đăng: 22/9/2017<br /> Liên lạc: Hà Thị Hải, e - mail: hathihai0265@gmail.com<br /> <br /> 50<br /> <br /> Văn học, nhất là thơ ca luôn có quan hệ mật thiết với âm nhạc. Nhà thơ Eliot thuộc<br /> trƣờng phái hiện đại nƣớc Anh từng nói: “Tôi cho rằng, nhà thơ nghiên cứu âm nhạc sẽ có<br /> nhiều thu hoạch... Âm nhạc sẽ cho nhà thơ cảm giác tiết tấu và cảm giác kết cấu” [9]. Văn<br /> học đã vay mƣợn kết cấu và tiết tấu của âm nhạc.<br /> Ngay trong thời kì thơ ấu của nhân loại, thơ ca, âm nhạc, vũ đạo kết hợp với nhau, dùng<br /> để tế lễ và chào mừng. Trong xã hội phong kiến thơ ca và âm nhạc cũng gắn bó với nhau chặt<br /> chẽ. Kinh thi, tập thơ đầu tiên của Trung Quốc, bài nào cũng đƣợc phổ nhạc.<br /> Thơ ca và âm nhạc cùng diễn tả trực tiếp thế giới tâm hồn, nhịp đập trái tim của con<br /> ngƣời. Trong quá trình sáng tạo thơ ca, âm thanh đƣợc coi nhƣ cội nguồn của trực cảm sáng<br /> tạo. Âm thanh vừa khơi nguồn cảm hứng, vừa tạo trạng thái hƣng phấn cho nhà thơ. Puskin<br /> nhấn mạnh, khi sáng tác, đầu óc nhà thơ tràn đầy âm thanh trong trạng thái hƣng phấn. Sinle<br /> yêu cầu mỗi bài thơ phải gây đƣợc một ấn tƣợng về âm nhạc hoặc gợi ý ban đầu là một ấn<br /> tƣợng âm nhạc [9].<br /> Nhạc tính trong thơ biểu hiện trƣớc hết trong nội dung thơ. Nhạc tính biểu hiện ở thế<br /> giới cảm xúc của chủ thể trữ tình, theo nhà thơ Lê Đức Thọ, là nhạc bên trong và đây là loại<br /> nhạc rất quan trọng: Nhờ có nhịp điệu bên trong tâm hồn nhà thơ mà hiện thực đƣợc miêu tả<br /> không còn chung chung, dễ dãi nữa. Càng ngày, thơ càng phá tung những khuôn khổ hình<br /> thức cũ để giãi bày tự do cảm xúc, liên tƣởng và tƣởng tƣợng của nhà thơ. Nhƣng dù không<br /> còn cái nhạc bên ngoài (đƣợc tạo nên bởi dùng từ tƣợng thanh, từ láy, việc tổ chức nhịp, vần,<br /> ngữ điệu, cấu trúc câu...), thơ vẫn còn chất nhạc bên trong (nhạc bên trong là bản chất tâm<br /> trạng, cảm xúc của nhà thơ: Buồn vui, sôi nổi, mỏi mệt, bâng khuâng, hồi hộp, lo lắng, nuối<br /> tiếc...). Nhạc điệu bên trong gắn với nhịp tim, nhịp thở. Nhạc điệu bên trong chính là bản chất<br /> của trình độ thẩm mĩ, suy tƣởng, xúc cảm. Nhạc bên trong là sinh khí, tạo sức sống, sức hấp<br /> dẫn bền lâu cho thơ. Chỉ có nhạc bên ngoài mà thiếu nhạc bên trong thì câu thơ kêu mà<br /> rỗng [5]. Quan điểm về nhạc bên trong của thơ đã đƣợc lí luận đề cập đến một cách sâu sắc:<br /> “Thơ phản ánh cuộc sống qua những rung động của tình cảm” [8] khúc xạ nhịp đập của trái<br /> tim khi xúc động. Chính cảm xúc, tâm trạng đƣợc phản ánh trong thơ đã tạo nên nhạc tính cho<br /> bài thơ. Cảm xúc của con ngƣời thƣờng đầy đủ mọi cung bậc: Vui, buồn, tức giận, lo âu, khắc<br /> khoải, bâng khuâng, trông ngóng, giục giã... giống nhƣ bản nhạc với những âm thanh cao thấp<br /> khác nhau. Ví dụ đoạn thơ đầu trong bài Tống biệt hành của Thâm Tâm:<br /> Đưa người ta không đưa qua sông<br /> Sao có tiếng sóng ở trong lòng<br /> Bóng chiều không thắm, không vàng vọt<br /> Sao đầy hoàng hôn trong mắt trong.<br /> Nhạc điệu của cảm xúc trong đoạn thơ này là nhạc điệu bâng khuâng, buồn, băn khoăn,<br /> lƣu luyến, luyến tiếc... Không có nhạc điệu của tâm hồn thì đoạn thơ không thể gợi đƣợc liên<br /> tƣởng rộng rãi và không thể làm say lòng độc giả đến nhƣ vậy đƣợc.<br /> Trong thơ, luật hòa thanh khá quan trọng. Luật hòa thanh chủ yếu nói đến việc tổ chức<br /> nhịp điệu, vần, ngữ điệu trong thơ, sao cho hài hòa về âm thanh, đủ sức thể hiện đƣợc tứ thơ<br /> 51<br /> <br /> trong khi sử dụng từ ngữ, hình ảnh. Khi sáng tác thơ ca, các nhà thơ đã triệt để khai thác<br /> những khả năng của âm nhạc để vận dụng vào thơ văn. Tính nhạc trong thơ còn biểu hiện<br /> trong cách hiệp vần, ngắt nhịp, phối thanh...<br /> Nhạc tính trong thơ là khúc nhạc của cảm xúc, của tâm hồn và tài năng tổ chức từ ngữ,<br /> câu thơ, dòng thơ, bài thơ của nhà thơ.<br /> 2.2. Biểu hiện của nhạc tính trong thơ haiku của Matsuo Basho<br /> Ngôn ngữ thơ haiku của Basho giàu nhạc tính. Nhiều bài thơ của Basho chất nhạc toát<br /> lên từ nội dung cảm xúc:<br /> Oki yo oki yo<br /> waga tomo ni sen<br /> neru kochô.<br /> Dậy đi thôi<br /> cùng ta kết bạn<br /> cánh bƣớm ngủ say ơi.<br /> Bài thơ nhƣ một lời giục giã (Oki yo oki yo - dậy đi, dậy đi), mời gọi da diết thể hiện<br /> ƣớc muốn đƣợc giao hòa, san sẻ, gắn bó của con ngƣời với thiên nhiên vạn vật. Bản thân cảm<br /> xúc đó đã mang chất nhạc rồi.<br /> Bài thơ sau của Basho:<br /> Sabishisa wo<br /> tote kurenu ka<br /> kiri hitoha.<br /> Một lá ngô đồng rơi<br /> mà sao bạn không đến<br /> bên nỗi buồn tôi.<br /> Viết về mùa thu với hình ảnh chiếc lá ngô đồng rơi đã gợi nỗi buồn man mác lan tỏa<br /> ngay từ câu thơ đầu. Hai câu thơ sau biểu lộ sự băn khoăn, tự vấn và cả sự hờn trách của chủ<br /> thể trữ tình khi không có ai để chia sẻ nỗi buồn. Sự cô đơn, trống trải tràn ngập bài thơ. Nhạc<br /> trong thơ là nhạc của cảm xúc và tâm hồn. Nỗi buồn, sự cô đơn trống trải trong bài thơ vang<br /> lên khúc nhạc buồn nhẹ nhàng lan tỏa ở câu thơ thứ nhất, xoáy sâu ở câu thơ thứ hai và lặng<br /> xuống ở câu thơ thứ ba.<br /> Thơ haiku của Basho chủ yếu là những khúc nhạc buồn, êm ả, sâu lắng vang lên từ đáy<br /> sâu tâm hồn với những cảm nhận tinh tế về thiên nhiên, tạo vật trƣớc sự biến chuyển của vũ<br /> trụ trong bốn mùa xuân, hạ, thu, đông:<br /> Ganjitsu ya<br /> omeoba sabishi<br /> aki no kure.<br /> 52<br /> <br /> Ngày đầu xuân<br /> sao mà tôi nhớ<br /> chiều thu cô đơn.<br /> và<br /> Shiratsuyu ni<br /> sabishiki aji wo<br /> wasururu na.<br /> Không bao giờ quên<br /> mùi vị cô đơn<br /> của giọt sƣơng trắng.<br /> Đọc những câu thơ diễn tả cảm xúc của Basho, ngƣời đọc cảm nhận đƣợc những cung<br /> bậc cảm xúc mà tác giả đã trải qua, cảm thấy dƣờng nhƣ mình đang cùng sống trong thế giới<br /> tâm tƣởng của tác giả, cùng buồn trƣớc mùa thu, cùng cô đơn khi bạn không đến, cùng giục<br /> giã, mong muốn đƣợc kết bạn... Nhạc điệu của tâm hồn đã gắn kết nhà thơ với độc giả. Tính<br /> nhạc trong thơ haiku của Basho rất đa dạng, tƣơng ứng với sự đa dạng của cảm xúc dâng trào.<br /> Nhạc tính trong thơ haiku của Basho không chỉ biểu hiện ở tâm trạng, cảm xúc của nhà thơ<br /> mà còn biểu hiện ở những từ tƣợng thanh, ở âm thanh của cuộc sống mà ông miêu tả. Có thể<br /> khẳng định thơ haiku của Basho tràn đầy âm thanh của cuộc sống.<br /> Basho miêu tả một thế giới âm thanh của tự nhiên hết sức sống động nhƣ tiếng chim<br /> oanh (uguisu) hót:<br /> Ôi chim oanh<br /> hát trước rừng trúc<br /> sau hàng liễu xanh.<br /> Tiếng ve kêu (semi no koe):<br /> Vắng lặng u trầm<br /> thấm sâu vào đá<br /> tiếng ve ngâm.<br /> Tiếng ve mải mê<br /> không hề để lộ<br /> cái chết gần kề.<br /> Tiếng chim nhạn kêu:<br /> Biển tối dần<br /> tiếng kêu chim nhạn<br /> trắng màu trong đêm.<br /> 53<br /> <br /> Đặc biệt, tiếng chim cu hót (hototogisu) xuất hiện “đậm đặc” trong thơ haiku<br /> của Basho:<br /> Tiếng chim cu<br /> đi chênh chếnh<br /> trên mặt hồ.<br /> Ôi chim cu<br /> bay lượn và ca hát<br /> bận rộn xiết bao.<br /> Vang tiếng chim cu<br /> và lá diên vĩ<br /> vươn năm bộ cao.<br /> Trong 126 bài thơ bản dịch của Nhật Chiêu có đến hàng chục bài miêu tả tiếng chim<br /> cu - loài chim báo hiệu mùa hè, loài chim rất đƣợc thơ tanka và haiku ƣa chuộng.<br /> Basho còn miêu tả âm thanh của vũ trụ nhƣ tiếng thác đổ:<br /> Đây và đó<br /> âm thanh thác đổ<br /> lá non tràn đầy.<br /> Tiếng gió:<br /> Mùa đông vò võ<br /> thế gian một màu<br /> và âm thanh gió.<br /> Tiếng mƣa đá:<br /> Ôi dữ dội<br /> tiếng mưa đá<br /> đập lên ô tôi.<br /> Trong thơ Basho, bên cạnh âm thanh của tự nhiên là âm thanh của cuộc sống thƣờng<br /> ngày nhƣ tiếng rao của ngƣời bán cá:<br /> Tiếng rao người bán cá<br /> hòa trong tiếng chim cu<br /> vang vang mùa hạ.<br /> Tiếng chuông chùa (kane):<br /> Tiếng chuông chùa tan<br /> 54<br /> <br />
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2