RÈN LUYỆN TƯ DUY VÀ HÌNH THÀNH KỸ NĂNG
PHÂN TÍCH NHÂN VẬT KHI DẠY TÁC PHẨM TRUYỆN
I. ĐẶT VẤN ĐỀ :
Phân tích nhân vật trong tác phẩm truyện là một việc làm thường xuyên trong giờ
giảng văn của thầy và trò. Việc phân tích ấy giúp học sinh có điều kiện đi vào bức tranh xã
hội đời sống để nhân thức sâu sắc về con người và từ đó có thể bồi dưỡng tư tưởng tình
cảm cho mình. Bên cạnh đó, việc đến với một tác phẩm văn chương, đi vào thế giới nghệ
thuật tinh vi, nhân vật là một hình tượng độc đáo, sống động, chứa đựng nhiều ẩn số và ý
nghĩa tiềm tàng, việc phân tích phát hiện đặc điểm tính cách nhân vật còn là cơ hội để rèn
luyện năng lực tư duy, sự tinh tế, thông minh, sắc sảo của học sinh. Việc làm thường
xuyên, mục đích ý nghĩa quan trọng nhưng thực tế kết quả hiệu suất không cao, vẫn còn
nhiều học sinh khi làm bài, phân tích nhân vật không biết khai thác cái gì, đánh giá ra sao,
thiếu lý lẽ, chỉ kể chuyện về nhân vật. Rõ ràng là học sinh chúng ta không nắm chắc lý
thuyết về phân tích nhân vật, năng lực suy luận, nhận xét, phán đoán, liên tưởng, tưởng
tượng, không được rèn luyện, phát huy nhiều do cách học tập thụ động, nhai lại kiến thức
có sẵn.
Từ đó, cần thiết phải tìm giải pháp rèn luyện tư duy và hình thành kỹ năng phân
tích nhân vật cho học sinh khi dạy tác phẩm truyện.
II. CƠ SỞ CỦA GIẢI PHÁP :
1/ Hình thành kỹ năng phân tích nhân vật thông qua việc ôn luyện thường xuyên lý
thuyết và thực hành vận dụng phương pháp vào các bài giảng văn phân tích tác phẩm
truyện.
2/ Phát huy tính tích cực học tập của học sinh về các mặt :
- Đọc, hiểu tác phẩm.
- Tham gia phát biểu ý kiến cá nhân, thảo luận, bình luận.
Về nhân vật, trình bày những phát hiện, khám phá về nhân vật (biết quan sát, chọn
chi tiết, tìm luận cứ) sử dụng lý lẽ, lập luận nhận xét, phán đoán. Từ đó rèn luyện năng lực
tư duy.
III. BIỆN PHÁP THỰC HIỆN :
1/ Củng cố kiến thức nền về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tác phẩm tự sự
qua bảng tóm tắt (bảng A) và phương pháp phân tích nhân vật (bảng B). Sử dụng thường
xuyên trong giờ giảng văn phân tích tác phẩm truyện có phân tích nhân vật.
2/ Thực hành phân tích nhân vật trong giờ giảng văn.
3/ Sử dụng hệ thống câu hỏi để dẫn dắt học sinh phân tích.
BẢNG A
NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN
VẬT
Ti
ếng nói nhận thức của
NV nhà văn cuộc sống
Tiếng nói quan điểm nghệ
thuật
Các mặt khắc họa vềnhân vật :
+ Lai lịch : tên tuổi, nghề nghiệp,
hoàn cảnh, thời đại sinh sống.
+ Diện mạo bên ngoài (mắt, mũi, ăn
mặc,…)
+ Tính cách bên trong (tâm hồn,
nhân phẩm, cá tính,…)
+ Số phận cuộc đời.
Phương tiện khắc họa : Sử dụng các chi
tiết có giá trị biểu hiện ý nghĩa
+ Hình dáng, y phục …
BẢNG B
PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH NHÂN
VẬT
Xác định tính cách nhân vật
Yêu cầu Đánh giá nhân vật
Hiểu ý nghĩa, tư tưởng
TPVH
Cách phân tích :
1/ Phân tích nhân vật theo quá trình
phát triển.
2/ Phân tích nhân vật theo mối quan hệ
đối với môi trường, hoàn cảnh, tình
huống.
3/ Phân tích nhân vật theo cấu trúc,
phân tích các chi tiết có ý nghĩa biểu
hiện.
4/ Phân tích nhân vật theo mối quan hệ
tương đồng, tương phản với đối tượng.
+ Cử chỉ, ngôn ngữ, thái độ, hành
động.
+ Đời sống nội tâm (suy nghĩ…)
+ Quan hệ, môi trường, con người,
đồ vật,…
Bút pháp : Tả thực, lãng mạn, đặc tả, vẽ
phác…
Đánh giá nhân vật :
- Giá trị thẩm mỹ hình tượng (nét
riêng, nét chung, sự sống động, sức hấp
dẫn)
- Giá trị nhân thức giáo dục con
người
THỰC HÀNH PTNV TRONG TIẾT GIẢNG VĂN
(Kết hợp hệ thống câu hỏi)
HÌNH THÀNH KỸ NĂNG PTNV
Phát triển năng lực tư duy
4/ Tiết dạy minh họa
Chủ đề : Phân tích vẻ đẹp của hình tượng nhân vật Nguyệt trong truyện Mảnh
Trăng Cuối Rừng của Nguyễn Minh Châu.
HỆ THỐNG CÂU HỎI
Hệ thống câu hỏi dẫn dắt phân
trích từ tổng quát chi tiết cụ thể.
Từ đơn giản, kiểm tra kiến thức
phức tạp, yêu cầu suy luận, lập luận.
- Giáo viên đề xuất các luận điểm
phân tích.
- Giáo viên chỉ các mặt miêu tả về
NV (bảng A) và lưu ý học sinh cách
phân tích các điểm bảng B
* Hãy nêu những thông tin về NV
ta đang phân tích : tên, nghề
nghiệp, hoạt động công tác ? (lai
lịch)
- Em đã từng bắt gặp những TNXP
trong các TPVN hay ca khúc nào ?
NỘI DUNG CƠ BẢN
(Nội dung ghi dạng dàn bài đề cương tổng
quát với các ý lớn, sau đó bổ sung ý nhỏ. Cụ thể
phần khi phân tích).
1/ Nguyệt : Một con người sống có lý tưởng
- Nguyệt : Cô gái TNXP làm nhiệm vụ xây
dựng và bảo vệ tuyến đường Miền Tây trong
những năm 70 (thời kỳ hòa bình và chống chiến
tranh phá hoại của Mỹ ở Miền Bắc)
(Hình ảnh cô gái TNXP ngày ấy có trong bài
thơ Lá Đỏ (NĐT) hay ca khúc Cô Gái Mở
Đường (Xuân Giao)