KHAI THÁC KHÔNG GIAN VÀ TƯ DUY TRIẾT HỌC ĐỂ NÂNG CAO CHẤT
LƯỢNG DẠY HỌC TRUYỆN CỔ TÍCH “TẤM CÁM” TRONG CHƯƠNG TRÌNH
NGỮ VĂN LỚP 10 TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong những năm gần đây, dạy và học văn học trong nhà trường nói chung và tại
các trường THPT nói riêng đang gặp phải nhiều khó khăn thách thức. Nhiều giáo viên
dạy theo lối mòn, thiếu tư duy sáng tạo. Giáo án không được đầu tư, bài giảng không
được chuẩn bị kỹ càng. Khi lên lớp nhiều giáo viên có tâm trạng dạy cho xong giờ, hết
tiết, dạy qua loa đại khái, miễn sao hết bài. Do đó bài giảng thiếu tính sinh động, thiếu
sức thuyết phục.
Bên cạnh đó, hiện nay cũng có nhiều học sinh lười học, không thích học môn văn.
Điều này dẫn đến hiện tượng học thụ động, đối phó với môn văn. Do đó vấn đề làm thế
nào để đổi mới cách dạy và học văn học trong trường THPT theo hướng nâng cao tính
hấp dẫn, sinh động của môn học, kích thích tính sáng tạo, chủ động của người học trở
nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Thực tế giảng dạy, nghiên cứu văn học, nghệ thuật cho thấy rằng giữa văn học và
triết học có sự gắn bó, tác động qua lại không thể tách rời. Nếu văn học với những chi
tiết, nhân vật, cốt truyện, hoàn cảnh, bối cảnh… là máu, là thịt của tác phẩm thì có thể
hiểu chiều sâu triết học, các tư tưởng triết học, các triết lý nhân sinh mà tác giả muốn
gửi gắm trong tác phẩm chính là linh hồn, là sức sống, là trí tuệ của tác phẩm. Do đó,
trong quá trình giảng dạy văn học, một trong những yêu cầu quan trọng đối với người
giáo viên là phải làm thế nào để “bật” ra được chất triết học, chiều sâu triết học trong
từng tác phẩm, để từ đó kích thích hứng thú, niềm đam mê học hỏi của học sinh.
Trên đây là những lý do cơ bản dẫn đến sáng kiến nâng cao chất lượng giảng dạy
truyện cổ tích Tấm Cám theo hướng tăng cường hàm lượng và chiều sâu của không
gian triết học trong truyện cổ tích Việt Nam.
1
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.
2.1. Mục đích.
- Nghiên cứu, đề xuất, tìm ra phương pháp vận dụng kiến thức triết học vào dạy
học truyện cổ tích ở lớp 10 nhằm nâng cao hiệu quả học tập môn Ngữ văn.
- Hình thành ở học sinh thế giới quan duy vật và phương pháp tư duy biện chứng
thông qua việc nghiên cứu, phân tích một tác phẩm văn học cụ thể.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu.
- Nghiên cứu tư duy, không gian triết học trong truyện cổ tích Tấm Cám.
- Vận dụng tư duy, phương pháp triết học để làm rõ ý nghĩa của những mâu
thuẫn, xung đột, sự vận động, phát triển về tâm lý, nhân cách của các nhân vật trong
tác phẩm.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.
3.1. Đối tượng nghiên cứu.
- Nội dung, đặc điểm truyện cổ tích Tấm Cám
- Học sinh lớp 10 - THPT.
3.2. Phạm vi nghiên cứu.
- Áp dụng trong quá trình giảng dạy truyện Tấm Cám ở chương trình văn lớp 10
THPT.
- Áp dụng trong thực tiễn giảng dạy ở trường THPT.
4. Phương pháp nghiên cứu.
Để tiến hành đề tài, tôi đã sử dụng những phương pháp sau đây:
- Phương pháp điều tra, khảo sát
- Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp.
- Phương pháp thực nghiệm.
- Phương pháp duy vật biện chứng, logic - lịch sử, phân tích, so sánh, trừu tượng
hóa.
2
5. Lịch sử nghiên cứu của đề tài.
5.1. Điểm mới của đề tài.
Đề tài này đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học và
các nhà giáo yêu thích văn học như: “Con người và xã hội Việt Nam qua truyện Tấm
Cám” của Vương Trí Nhàn. Bài viết: “Thông điệp gửi lại từ truyện Tấm Cám” đăng
trên báo Dân trí của thầy giáo Lê Quốc Châu. Bài viết “Hiểu đúng về truyện cổ tích
Tấm Cám” của Đoàn Thị Thu Trang - ĐH Duy Tân. Bài “Truyện cổ tích Tấm Cám
dưới góc nhìn của thi pháp học” của Nguyễn Đình Minh - giáo viên Trường THPT
Thăng Long - Hà Nội. Ngoài ra còn có rất nhiều bài viết liên môn giữa triết học và văn
học như: “Sưu tầm, vận dụng ca dao, tục ngữ vào giảng dạy học phần Những nguyên
lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác - Lê Nin” của Lương Thị Lan Huệ - ĐH Quảng Bình.
“Những nét độc đáo trong tư duy người việt qua văn học dân gian” của Đỗ Lan Hiền -
Tiến sĩ triết học, Viện triết học. Bài nghiên cứu “Triết lý nhân quả trong truyện cổ tích
Tấm Cám” của Lê Xuân Chiến (Quảng Nam).
Với thời gian và năng lực có hạn, tôi không có hy vọng nhiều về đóng góp của đề
tài và những khám phá mới mẻ. Nhưng có thể thấy rằng, đề tài đã đề xuất được một
hướng dạy - học tác phẩm: “Tấm Cám” dựa vào những nguyên tắc cơ bản là bám sát
SGK, bám sát đối tượng. Vận dụng được tư duy, phương pháp triết học để làm rõ ý
nghĩa của những mâu thuẫn, xung đột và sự vận động, phát triển về tâm lý, nhân cách
của các nhân vật trong trong tác phẩm.
5.2. Kết quả cần đạt:
Vận dụng tư duy triết học vào phân tích một tác phẩm văn học. Vận dụng kiến thức
liên môn văn học - triết học để nâng cao chất lượng giảng dạy một tác phẩm văn học.
3
PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC KHAI THÁC
KHÔNG GIAN VÀ TƯ DUY TRIẾT HỌC TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH
1.1. Cơ sở lý luận
Trên thế giới, dân tộc nào cũng có một kho tàng truyện cổ tích hết sức phong
phú, đa dạng, thể hiện những tâm tư, khát vọng vươn tới những giá trị chân, thiện, mỹ
của dân tộc đó nói riêng và của toàn nhân loại nói chung. Ở Việt Nam cũng vậy. Có thể
nói rằng cổ tích là món ăn tinh thần không thể thiếu được của dân tộc Việt Nam. Ra
đời khi xã hội đã có sự phân chia giai cấp, có sự phân biệt khá rõ ràng giữa giai cấp
thống trị và giai cấp bị thống trị. Do đó truyện cổ tích không chỉ phản ánh đời sống
thường ngày của con người, không chỉ nói lên tình cảm, tâm tư, suy nghĩ của những
người dân lao động mà còn phản ánh cả quá trình đấu tranh giai cấp cũng như những
mâu thuẫn về lợi ích, quan điểm, tư tưởng đạo đức, văn hóa của mỗi một giai cấp.
Mặt khác, truyện cổ tích cũng ra đời khi tư duy nhân loại đã phát triển lên một
tầm cao mới. Chính điều đó đã dẫn tới sự khái quát cao về triết lý nhân sinh, về thế
giới quan và phương pháp luận. Mỗi một câu chuyện cổ tích dường như không chỉ
phản ánh những phong tục, tập quán, thói quen sinh hoạt đời thường của con người mà
còn chứa đựng cách nhìn nhận, giải thích bản chất của thế giới tự nhiên, bản chất của
các hiện tượng phong phú trong đời sống xã hội và đời sống tinh thần của con người
dưới dạng những hệ thống triết lý sâu sắc. Có thể khẳng định rằng truyện cổ tích chứa
đựng chiều sâu tư duy triết học. Tuy nhiên tư duy triết học này không thể hiện dưới
dạng những nguyên lý, quy luật, phạm trù trừu tượng, khô khan, thiếu sức sống mà
chúng gắn liền với những tâm tư, tình cảm của các nhân vật, gắn với những thân phận,
với những cuộc đời cụ thể, gắn với những hư cấu, với những phép màu của thế giới
tâm linh huyền bí. Do đó chiều sâu triết học, không gian triết học trong cổ tích có vẻ
đẹp riêng, có sức hấp dẫn và cuốn hút kỳ lạ. Chỉ ra được chiều sâu của tư duy triết học
này là nhiệm vụ quan trọng của người giáo viên dạy văn. Làm được điều này, bài
giảng chắc chắn sẽ cuốn hút, sinh động hơn, hấp dẫn, hứng thú hơn đối với học sinh.
Hướng đi này không hoàn toàn mới nhưng trong thực tiễn chưa được nhiều giáo
viên áp dụng.
4
1.2. Cơ sở thực tiễn
Truyện cổ tích Tấm Cám thuộc loại truyện cổ tích thần kì. Trong sách hướng dẫn
giảng dạy văn 10 và trong các giáo án truyền thống thường chia tiến trình câu chuyện
thành hai giai đoạn, giai đoạn thứ nhất là giai đoạn Tấm ở nhà và đi dự hội. Giai đoạn
này nói về thân phận và con đường tìm đến hạnh phúc của Tấm. Giai đoạn thứ hai là
giai đoạn Tấm vào cung vua, gặp nạn, sau đó trở lại cuộc đời và gặp lại nhà vua. Giai
đoạn này thể hiện cuộc đấu tranh giành lại hạnh phúc của cô gái mồ côi, chịu thương,
chịu khó.
Ở mỗi một giai đoạn, sách hướng dẫn giảng dạy và các giáo án truyền thống
cũng có đề cập tới mâu thuẫn, xung đột giữa các nhân vật, cũng có đề cập đến quá
trình vận động, phát triển thông qua quá trình hóa thân của Tấm, cũng đề cập đến sự
đấu tranh giữa thiện và ác, giữa chính và tà, giữa đúng và sai… Tuy nhiên, theo tôi, rõ
ràng là những phân tích, những đề cập này còn dừng lại ở mức chung chung, chưa thể
hiện rõ các nguyên lý triết học, chưa thấy được chiều sâu của các tư tưởng triết học thể
hiện qua các chi tiết, qua tư duy và hành động của các nhân vật. Đặc biệt sự khái quát
không gian và chiều sâu triết học thể hiện qua câu chuyện Tấm Cám thành những
nguyên lý cô đọng về thế giới quan, về nhân sinh quan và phương pháp luận để khắc
sâu vào tư duy, vào tâm hồn học sinh như những giá trị chân chính của triết lý dân gian
Việt Nam thông qua cổ tích thì hầu như chưa có công trình nào đề cập một cách cụ thể.
Đây cũng là điều mà tôi mong muốn đạt đến trong công trình này và đồng thời cũng
chính là điểm khác biệt, là cái mới mà tôi muốn thể hiện.
CHƯƠNG II: KHAI THÁC KHÔNG GIAN VÀ TƯ DUY TRIẾT HỌC ĐỂ NÂNG CAO
CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC TRUYỆN CỔ TÍCH “TẤM CÁM”
2.1. Không gian thứ nhất: Quy luật về sự đấu tranh và thống nhất của các mặt
đối lập
Không gian triết học, chiều sâu của tư duy triết học đầu tiên mà tôi muốn đề cập
đó chính là quá trình đấu tranh và giải quyết mâu thuẫn. Có thể nói, từ đầu cho tới
truyện là một quá trình không ngừng đấu tranh và giải quyết mâu thuẫn giữa Tấm và
mẹ con Cám. Mâu thuẫn mà chúng ta bắt gặp trong truyện không phải là mâu thuẫn
thông thường mà đó chính là mâu thuẫn sâu sắc trong đời sống xã hội có sự phân chia
5