Đỗ Em Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn Trang 1
ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
HỆ THỐNG CÂU HỎI RÈN LUYỆN KĨ NĂNG
ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM TỰ SỰ
CHO HỌC SINH LỚP CHUYÊN NGỮ VĂN
Đỗ Em Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn Trang 2
PHẦN I: MỞ ĐẦU
1 Lí do:
1.1Phƣơng pháp dạy học lấy ngƣời học làm trung tâm là triết lí giáo dục
hiện đại. Đổi mới phƣơng pháp dạy học trong nhà trƣờng phổ thông thực chất là
tích cực hóa hoạt động của học sinh, giải phóng tiềm năng sáng tạo của ngƣời
học nhằm giúp từng cá nhân tự chiếm lĩnh kiến thức, phát triển nhân cách ngay
từ khi còn ngồi trên ghế nhà trƣờng.
1.2 Nói riêng bộ môn Ngữ văn, đổi mới phƣơng pháp giảng dạy là phải
rèn luyện cho học sinh kĩ năng, năng lực đọc – hiểu tác phẩm. Mặt khác, hệ thống
câu hỏi trong sách Ngữ văn Chuẩn và Nâng cao dành cho đại trà. Do yêu cầu
chuyên sâu nên đối với lớp chuyên Ngữ văn, hệ thống câu hỏi cần đƣợc biên
soạn cho phù hợp. Hơn nữa, đối với học sinh các lớp chuyên Ngữ văn, không chỉ
yêu cầu đọc - hiểu những tác phẩm đƣợc học chính thức trong sách giáo khoa
mà cả những tác phẩm ngoài sách giáo khoa, chẳng hạn những tác phẩm minh
hoạ cho một thời kì văn học . Để làm đƣợc điều đó cần phải có một hệ thống câu
hỏi rèn luyện kĩ năng đọc hiểu tác phẩm tự sự.
2 Nhiệm vụ đề tài:
Trên cơ sở câu hỏi hƣớng dẫn học bài trong sách giáo khoa Ngữ văn theo
chƣơng trình Chuẩn và chƣơng trình Nâng cao, chúng tôi biên soạn hệ thống câu
hỏi cho một số tác phẩm tự sự. Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi xin giới hạn
các tác phẩm Hai đứa trẻ ( Thạch Lam), Vợ nhặt (Kim Lân), Chiếc thuyền ngoài
xa ( Nguyễn Minh Châu). Sở dĩ chúng tôi chọn những tác phẩm này vì đây là
những tác phẩm hiện đại, rất gần gũi với những tác phẩm tự sự trong chƣơng
trình Ngữ văn lớp 11 và lớp 12. Yêu cầu của hệ thống câu hỏi là phải bảo đảm
tính khoa học, tính hệ thống cũng nhƣ tính sƣ phạm, góp phần rèn luyện năng
lực đọc hiểu văn bản cho học sinh.
3 Phƣơng pháp tiến hành:
Khảo sát câu hỏi hƣớng dẫn học bài trong hai bộ sách Chuẩn và Nâng cao,
từ đó biên soạn hệ thống câu hỏi đọc hiểu cho học sinh các lớp chuyên Ngữ
văn. Hƣớng dẫn học sinh đọc – hiểu tác phẩm tự sự theo hệ thống câu hỏi rèn
luyện kĩ năng đọc hiểu, yêu cầu học sinh tự đọc hiểu một số tác phẩm đọc thêm
có trong chƣơng trình, từ đó rút ra những nhận xét, đánh giá và kiến nghị.
4 Cơ sở và thời gian tiến hành nghiên cứu đề tài:
Kinh nghiệm biên soạn hệ thống câu hỏi đọc hiểu tác phẩm tự sự cho
học sinh đƣợc vận dụng trong việc giảng dạy lớp chuyên Ngữ văn niên khóa
20062009 tại trƣờng THPT chuyên Lê Quý Đôn Bình Định.
Đỗ Em Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn Trang 3
PHẦN II- KẾT QUẢ
1 Thực trạng của câu hỏi hƣớng dẫn học bài trong sách giáo khoa
1.1 Dành cho học sinh theo chƣơng trình Chuẩn và Nâng cao đại trà,
chƣa có câu hỏi dành cho học sinh các lớp chuyên
1.2 Một số câu hỏi chƣa hƣớng dẫn học sinh bóc tách từng lớp nội dung
của tác phẩm để đi đến chủ đề, tƣ tƣởng. Nghĩa là chƣa đi từ dễ đến khó, vì vậy
học sinh gặp không ít khó khăn trong việc tiếp nhận, đánh giá tác phẩm.
Chẳng hạn câu hỏi hƣớng dẫn học bài Chiếc thuyền ngoài xa trong sách
giáo khoa Nâng cao lớp 12:
Câu hỏi 1: Truyện đƣợc tổ chức xung quanh một tình huống nhận thức mà
hai nhân vật Phùng và Đẩu trải qua. Hãy phân tích quá trình nhận thức của hai
nhân vật này?
Câu hỏi 2: Tìm nguyên nhân dẫn đến tình trạng bạo lực trong gia đình hàng
chài. Theo anh/ chị, tình trạng đó gây hậu quả thế nào đối với trẻ em?
Câu hỏi 3: Thói vũ phu của ngƣời đàn ông hàng chài đƣợc tác giả đặt dƣới
những sự phán xét rất khác nhau ( Đẩu, Phùng, Phác, ngƣời đàn bà). Theo anh/
chị, điều này có ý nghĩa gì?
Câu hỏi 4: Hãy phân tích ấn tƣợng lạ lùng của nhân vật Phùng ở đoạn văn
cuối tác phẩm: tuy là ảnh đen trắng nhưng mỗi lần ngắm kĩ, tôi vẫn thấy hiện lên
cái màu hồng hồng của ánh sương mai lúc bấy giờ tôi nhìn thấy từ bãi xe tăng
hỏng, và nếu nhìn lâu hơn, bao giờ tôi cũng thấy người đàn bà ấy đang bước ra
khỏi tấm ảnh[ …] hòa lẫn trong đám đông.
Câu hỏi 5: Qua sự đối lập giữa cái đẹp tuyệt đỉnh của ngoại cảnh mà
phóng viên Phùng vừa thu vào ống kính với hiện thực cuộc sống nhọc nhằn, cay
cực của những ngƣời dân chài, anh/ chị suy nghĩ gì về mối quan hệ giữa văn
chƣơng nghệ thuật với cuộc đời? Nhan đề tác phẩm có phải là một gợi ý về điều
đó không?
Câu hỏi 6: Anh/ chị có nhận xét gì về giọng điệu trần thuật của tác phẩm?
Đoạn văn ( hoặc câu văn) nào để lại cho anh/ chị ấn tƣợng sâu sắc nhất về vẻ
đẹp văn xuôi Nguyễn Minh Châu?
1.3 Nhận xét, đánh giá
1.3.1 Đối chiếu với kết quả cần đạt, câu hỏi Hƣớng dẫn học bài của sách
giáo khoa đã đáp ứng đƣợc yêu cầu đề ra.
1.3.2 Đối chiếu với những nguyên tắc xây dựng hệ thống câu hỏi nhƣ tính
khoa học và hệ thống; tính sáng tạo; tính sƣ phạm; tính nghệ thuật và các tiêu chí
xây dựng hệ thống câu hỏi mà tiêu chí cơ bản nhất là phải hƣớng vào những giá
trị nội dung và nghệ thuật độc đáo thể hiện đƣợc những đặc trƣng cơ bản của tác
phẩm văn học thì hệ thống câu hỏi hƣớng dẫn học bài trong sách giáo khoa mới
chỉ đáp ứng phần nào yêu cầu. Cụ thể:
Về nguyên tắc xây dựng hệ thống câu hỏi
+ Tính sƣ phạm của câu hỏi chƣa cao. Nguyên tắc là hỏi từ dễ đến khó, từ
đơn giản đến phức tạp. Nhƣng ngoài câu hỏi số 2, các câu hỏi còn lại đều là
những câu hỏi khó.
Đỗ Em Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn Trang 4
+ Tính hệ thống chƣa cao, chƣa có mối quan hệ thật mật thiết với nhau, bổ
sung và làm sáng tỏ cho nhau. Câu hỏi 1 hỏi về nhận thức của Phùng và Đẩu.
Câu hỏi 2 lại hỏi về nguyên nhân tình trạng bạo lực trong gia đình và hậu quả của
nó. Câu hỏi 3 lại hỏi về sự phán xét của các nhân vật đối với hành động vũ phu
của ngƣời đàn ông hàng chài. Câu hỏi 5 có thể hỏi đầu tiên cũng không ảnh
hƣởng gì đến tính hệ thống.
Về tiêu chí xây dựng xây dựng hệ thống câu hỏi
+ Câu hỏi trong sách giáo khoa đã đi sâu vào những giá trị nội dung và
nghệ thuật độc đáo của tác phẩm nhƣng hạn chế lớn nhất là chƣa hƣớng dẫn
học sinh phân tích nhân vật ngƣời đàn bà hàng chài. Đây là một trong những
nhân vật chính của truyện. Bỏ qua nhân vật này là không thể hiểu đầy đủ chủ đề,
tƣ tƣởng của truyện cũng nhƣ tính cách của nhân vật ngƣời đàn ông và cả quá
trình nhận thức, vỡ lẽ của Phùng và Đẩu.
+ Hơn nữa, về mặt phƣơng pháp giảng dạy tác phẩm theo đặc trƣng thể
loại càng không thể không phân tích các nhân vật. Bởi ở thể loại truyện, hiện thực
của cuộc sống đƣợc phản ánh thông qua số phận con ngƣời cụ thể, cho nên
truyện thƣờng có cốt truyện và nhân vật.
+ Câu hỏi hƣớng dẫn học bài trong sách giáo khoa cũng chƣa chú ý đến
các biểu tƣợng của tác phẩm. Mà xây dựng các hình ảnh biểu tƣợng là một nét
phong cách nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu. Điều này học sinh đã đƣợc làm
quen ở truyện ngắn Bến quê.
Từ thực tế trên chúng tôi thấy cần biên soạn lại hệ thống câu hỏi tìm hiểu
bài để rèn luyện kĩ năng đọc – hiểu tác phẩm cho học sinh.
2- Biên soạn hệ thống câu hỏi rèn luyện kĩ năng đọc – hiểu tác phẩm tự sự
cho học sinh lớp chuyên Ngữ văn chúng tôi căn cứ vào những tiền đề lí luận sau:
2.1- Tƣ tƣởng lấy học sinh làm trung tâm trong quá trình dạy học môn Ngữ
văn.
Tƣ tƣởng này đặc biệt đúng với môn Văn bởi tiếp nhận văn học đòi hỏi
ngƣời đọc phải sống với tác phẩm bằng toàn bộ tâm hồn mình. Nó đòi hỏi ngƣời
đọc phải tích cực chủ động trong quá trình chiếm lĩnh những giá trị văn học.
Nhƣng lấy học sinh làm trung tâm không có nghĩa là tuyệt đối hoá vai trò của
ngƣời học, phó mặc cho học sinh thả sức tƣởng tƣởng, diễn dịch tác phẩm; trái
lại nó đòi hỏi ngƣời dạy phải vật chất hoá hoạt động tiếp nhận của học sinh bằng
một hệ thống thao tác để giúp học sinh tự mình chiếm lĩnh những giá trị cơ bản
về nội dung thẩm mĩ và hình thức nghệ thuật của tác phẩm tự sự.
2.2- Lí thuyết đọc- hiểu và đọc- hiểu tác phẩm tự sự
2.2.1- Lí luận đọc –hiểu
Trong chƣơng trình Ngữ văn bậc THPT hiện nay, đọc-hiểu đƣợc xem nhƣ
một khâu đột phá trong nội dung và phƣơng pháp dạy văn. Khái niệm đọc – hiểu
có nội hàm khoa học phong phú, gắn với lí luận dạy học văn, lí thuyết tiếp nhận
tác phẩm, lí thuyết giao tiếp, thi pháp học… Nó đƣợc hiểu nhƣ là phƣơng thức
đọc văn nhằm mục đích cảm thụ và hiểu biết chính xác, cặn kẽ tác phẩm văn
chƣơng, khám phá và chiếm lĩnh những giá trị văn chƣơng.
Đỗ Em Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn Trang 5
Theo giáo sƣ Trần Đình Sử, Tổng Chủ biên của sách Ngữ văn Nâng cao thì
đọc – hiểu có bốn cấp độ là: đọc thông văn bản; đọc kĩ văn bản; đọc sâu văn
bản; đọc sáng tạo. Trên thực tế, nhiều học sinh THPT hiện nay chƣa làm đƣợc
điều này. Đối với học sinh các lớp chuyên Ngữ văn, các em phải biết đọc sáng
tạo tức là không chỉ để hiểu cái thông điệp thẩm mĩ mà văn bản gửi đến ngƣời
đọc mà còn để cảm, để sống, để trải nghiệm, để tự nhận thức, tự thanh lọc và tự
phát triển nhân cách.
2.2.2- Lí luận đọc – hiểu tác phẩm tự sự
Một thuận lợi đối với học sinh các lớp chuyên Ngữ văn là đƣợc trang bị
tƣơng đối có hệ thống những hiểu biết về tác phẩm tự sự. Học sinh nắm đƣợc
một số đặc điểm thi pháp của các yếu tố trong cấu trúc tác phẩm tự sự nhƣ : nhân
vật tự sự; cốt truyện, tình huống, chi tiết; kết cấu; hình tƣợng ngƣời kể chuyện;
điểm nhìn trần thuật; lời kể; đối thoại, độc thoại, độc thoại nội tâm. Những hiểu
biết trên là cơ sở để học sinh có thể đọc – hiểu tác phẩm tự sự dƣới sự hƣớng
dẫn của giáo viên.
3- Nguyên tắc biên soạn hệ thống câu hỏi
3.1- Hình thành và phát triển kĩ năng đọc – hiểu tác phẩm tự sự.
Tƣ tƣởng học là tự học, dạy học là dạy tự học là nguyên lí nền tảng, có tính
chiến lƣợc trong giáo dục hiện đại. Bởi trong thời đại khoa học kĩ thuật phát triển
nhƣ vũ bão hiện nay khối lƣợng tri thức tăng theo cấp số nhân mà thời gian ngồi
trên ghế nhà trƣờng là hữu hạn, hơn nữa một số chân lí tiếp thu ngày hôm nay có
thể sẽ trở nên lạc hậu, thậm chí vô dụng. Tự học là con đƣờng đồng hành cùng
với tri thức của nhân loại. Dạy văn cũng không nằm ngoài quy luật chung đó.
Giáo viên phải dạy cho học sinh biết cách đọc đúng, hiểu đúng, rồi đọc kĩ, hiểu kĩ
đến đọc sâu, hiểu sâu sau cùng là đọc hiểu sáng tạo để có thể tự mình đọc – hiểu
văn bản.
3.2- Bảo đảm lôgíc của hoạt động tiếp nhận và cấu trúc nghệ thuật dặc thù
của tác phẩm
Tiếp nhận tác phẩm là một hoạt động có tính quy luật. Ngƣời đọc bị quy
định bởi văn bản tác phẩm với mã ngôn ngữ, mã nghệ thuật, mã văn hoá kết tinh
trong đó.
Tiếp nhận tác phẩm là một hoạt động trải qua nhiều giai đoạn: giai đoạn
cảm thụ trực tiếp, cảm tính và giai đoạn phân tích, đánh giá có suy ngẫm. Trƣớc
hết, ngƣời đọc phải hiểu câu chữ; nắm bắt cốt truyện; cảm nhận các sự kiện, tình
tiết, chi tiết, tính cách, quan hệ trong sự toàn vẹn của hình tƣợng nghệ thuật. Thứ
đến là thâm nhập vào thế giới hình tƣợng, phát hiện, khám phá thế giới nghệ
thuật nhƣ là sự kết tinh sâu sắc tƣ tƣởng và tình cảm của tác giả. Tiếp theo là liên
hệ hình tƣợng với văn cảnh đời sống và kinh nghiệm cá nhân để thể nghiệm,
đánh giá ý nghĩa tác phẩm; đặt tác phẩm vào truyền thống văn học để xác định vị
trí, ảnh hƣởng của nó. Sau cùng là sự tác động, ảnh hƣởng của nó đối với tƣ
tƣởng, tình cảm, hiểu biết và nhân cách ngƣời đọc.
3.3- Bảo đảm quan điểm toàn diện trong việc tiếp cận, phân tích tác phẩm.
Tiếp cận, phân tích tác phẩm theo quan điểm toàn diện trƣớc hết phải vận
dụng những hiểu biết ngoài văn bản nhƣ hoàn cảnh lịch sử, thời đại, văn hoá,văn
học, tiểu sử, con ngƣời, tƣ tƣởng, ý đồ nghệ thuật của nhà văn để hiểu đúng tác
