BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
NGUYỄN TẤN PHÚC
ẢNH HƯỞNG CỦA BẤT ĐỊNH NGÂN HÀNG ĐẾN
HOẠT ĐỘNG CHO VAY TẠI VIỆT NAM: VAI
TRÒ CỦA ĐA DẠNG HOÁ
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG
Ngành: Tài Chính − Ngân Hàng
Mã số: 9340201
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS. Đặng Văn Dân
Thành Phố Hồ Chí Minh, Năm 2025
1
CHƯƠNG 1. GIỚI THIỆU
1.1. Lý do chọn đề tài
Sự bất định (uncertainty) về kinh tế và tài chính được coi là một loại rủi ro trong
đó diễn biến tình hình nền kinh tế và thị trường tài chính không được xác định trong tương
lai gần. Hiện tượng này có thể khiến các doanh nghiệp và cá nhân trì hoãn chi tiêu và đầu
tư vì sự không chắc chắn của thị trường. Trong những năm gần đây, sự bất định về kinh
tế và tài chính đã thu hút được sự quan tâm ngày càng tăng của người làm chính sách và
các nhà nghiên cứu. Sự bất định cũng đã trở thành một mối quan tâm chủ yếu đối với các
chủ thể trong nền kinh tế khi họ ra quyết định về cách thức hoạt động.
Trong các nhánh tài liệu đang ngày càng phát triển, nhiều nhà nghiên cứu đã chú
ý đến mối liên hệ giữa sự bất định và hoạt động của các ngân hàng thương mại (NHTM),
và họ đã thu được một số kết quả quan trọng. Ví dụ, có bằng chứng là để đối phó với tình
trạng bất định ngày càng lớn, các ngân hàng có nhiều khả năng xây dựng bộ đệm thanh
khoản (Berger và cộng sự, 2022), làm giảm giá trị thị trường (He và Niu, 2018) và đối
mặt với sự kém lành mạnh tài chính cao hơn (Phan và cộng sự, 2021). Đáng chú ý, một
số nghiên cứu trước đây đã khảo sát tác động của sự bất định đối với hoạt động cho vay
của ngân hàng, yếu tố đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế. Tập trung vào khía
cạnh số lượng của hoạt động cho vay ngân hàng, hầu hết các nghiên cứu hiện có đều cho
thấy sự bất định có xu hướng hạn chế tăng trưởng cho vay (Bilgin và cộng sự, 2021;
Bordo và cộng sự, 2016; Buch và cộng sự, 2015; Danisman và cộng sự, 2020); liên quan
đến khía cạnh chất lượng của hoạt động cho vay ngân hàng, có một cơ chế phổ biến đã
được chứng minh rộng rãi rằng sự bất định có thể khơi màu cho nhiều rủi ro tín dụng hơn
(Caglayan và Xu 2019; Chi và Li 2017; Danisman và cộng sự, 2021). Là một chỉ số quan
trọng trong tài trợ phát triển kinh tế, hoạt động cho vay của các ngân hàng hoàn toàn có
lý do để được quan tâm và nghiên cứu nhiều hơn.
1.2. Mục tiêu nghiên cứu
Đề tài đặt ra mục tiêu tổng quát là đánh giá được tác động của bất định đối với
hoạt động cho vay của hệ thống ngân hàng Việt Nam, đặc biệt quan tâm đến vai trò điều
tiết của đa dạng hoá ngân hàng. Mục tiêu này được đảm bảo thông qua các mục tiêu cụ
thể như sau:
+ Đánh giá được tác động của bất định đối với cách thức cơ cấu danh mục tài sản
của các ngân hàng, cụ thể thông qua việc cung ứng số lượng vốn vay cho nền kinh tế. Sau
khi giải quyết mục tiêu này, đề tài sẽ trả lời được câu hỏi: Hệ thống ngân hàng bơm vốn
ra nền kinh tế như thế nào khi tình hình bất định gia tăng?
2
+ Đánh giá được tác động của bất định đối với chất lượng vốn vay của ngân hàng,
nói cách khác là rủi ro tín dụng của ngân hàng. Với việc giải quyết mục tiêu này, đề tài
sẽ trả lời được câu hỏi: Sự bất định của hệ thống ngân hàng có làm tăng khả năng ngân
hàng cho vay các đối tượng có rủi ro cao hơn đi kèm với chất lượng tín dụng suy giảm?
+ Đánh giá được tác động của bất định đối với chi phí cho vay của ngân hàng, nói
cách khác là giá cả của vốn vay. Thông qua giải quyết mục tiêu này, đề tài sẽ trả lời được
các câu hỏi: Nền kinh tế có phải tiếp cận nguồn vốn có chi phí cao hơn trước sự bất định
của hệ thống ngân hàng?
+ Đánh giá được vai trò điều tiết của đa dạng hóa trong mối tương quan giữa bất
định và hoạt động cho vay; đa dạng hoá được khảo sát ở các khía cạnh khác nhau gồm:
đa dạng hoá tài sản, đa dạng hoá nguồn vốn và đa dạng hoá thu nhập. Câu hỏi nghiên cứu
đặt ra là liệu đa dạng hóa có thể giảm bớt tác động đối với hoạt động cho vay của ngân
hàng do sự bất định gây ra hay không?
1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
– Đối tượng nghiên cứu: Bất định ngân hàng, các nhân tố đại diện cho hoạt động
cho vay của ngân hàng, và tác động của bất định ngân hàng đến hoạt động cho vay của
ngân hàng.
– Phạm vi nghiên cứu: Mẫu nghiên cứu bao gồm các NHTM Việt Nam, có công
bố thông tin báo cáo tài chính trong giai đoạn 2010–2023. Các nhân tố đại diện cho hoạt
động cho vay của ngân hàng gồm tăng trưởng cho vay, rủi ro tín dụng, và giá cả các khoản
vay của các NHTM Việt Nam. Đề tài chọn mốc thời gian từ năm 2010 để tránh những
biến động quá lớn gây ra cho hoạt động ngân hàng cũng như những điểm gãy trong chỉ
số bất định, như là hệ quả của cuộc khủng hoảng tài chính 2007–2009.
1.4. Dữ liệu và phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu này thu thập thông tin tài chính trên bảng cân đối kế toán và báo cáo
thu nhập của các ngân hàng từ năm 2010 đến năm 2023, thông qua cơ sở dữ liệu FiinPro.
Các yếu tố kinh tế vĩ mô được tiếp cận từ Ngân hàng Thế giới (WB) và Ngân hàng Nhà
nước (NHNN) Việt Nam. Mẫu nghiên cứu bao gồm 40 ngân hàng, chiếm tỷ trọng lớn
trong hệ thống ngân hàng Việt Nam xét về tổng tài sản.
Phân tích dữ liệu bảng bằng cách sử dụng cấu trúc bảng động mang lại nhiều lợi
ích khác nhau so với mô hình bảng tĩnh, đặc biệt là trong việc giải quyết các mối lo ngại
về tính không đồng nhất và tính nội sinh. Điều này đạt được bằng cách sử dụng các biến
công cụ và biến trễ. Do đó, các phân tích hồi quy trong nghiên cứu này được ước lượng
bằng phương pháp ước lượng moment tổng quát (GMM) (Blundell và Bond, 1998). Công
3
cụ ước lượng này phù hợp nhất cho hồi quy động khi kết hợp hai phương trình (sai phân
và gốc) cùng một lúc và tận dụng các công cụ sẵn có thông qua độ trễ của các biến hồi
quy (biến sai phân và biến gốc). Hơn nữa, các ước tính sử dụng công cụ ước lượng này
là đáng tin cậy ngay cả khi có quan hệ nhân quả đảo ngược, bỏ sót biến và sai số đo lường
(Arellano và Bond, 1991; Bond và cộng sự, 2001). Hiệu quả của phương pháp GMM
được xác minh bằng hai nhóm kiểm định: kiểm định Hansen về tính hợp lệ của các công
cụ được sử dụng trong mô hình và kiểm định Arrelano-Bond về sự vắng mặt của tương
quan bậc hai trong các phần dư.
1.5. Những đóng góp của nghiên cứu
Đóng góp về mặt lý luận
Đề tài đã đóng góp đáng kể vào các tài liệu hiện có bằng cách ước lượng sự bất
định liên quan cụ thể đến lĩnh vực ngân hàng. Trong khi các nghiên cứu liên quan trước
đây đã xem xét sự bất định của chính sách kinh tế để biểu thị các nguồn bất định kinh tế
tổng hợp, cũng như nhiều dạng thức bất định khác nhau, đề tài này đã tách biệt sự bất
định phát sinh hoàn toàn từ phân khúc ngân hàng.
Đề tài này đóng góp quan trọng vào cơ sở lý luận thực nghiệm bằng cách làm rõ
tác động của bất định lên đa dạng các khía cạnh của hoạt động cho vay, thông qua tăng
trưởng cho vay, rủi ro tín dụng và chi phí cho vay. Các nghiên cứu thực nghiệm hiện có
cũng chưa khai thác khía cạnh này.
Nghiên cứu cũng làm sáng tỏ vai trò của đa dạng hóa trong việc giảm thiểu tác
động của bất định. Theo đó, cơ sở lý luận về quản lý rủi ro và lý thuyết đa dạng hóa được
bổ sung thêm bằng chứng về cách mà việc đa dạng hóa tài sản, nguồn vốn và thu nhập có
thể giúp ngân hàng trong bối cảnh ngành ngân hàng biến động. Điều này góp phần làm
phong phú thêm các nhánh tài liệu liên quan đến chiến lược quản lý rủi ro của ngân hàng.
Đóng góp về mặt thực tiễn
Nhìn chung, những phát hiện của đề tài này có thể cung cấp các khuyến nghị hữu
ích cho các cơ quan quản lý và bản thân các ngân hàng ở Việt Nam và có thể ở các thị
trường khác đang đối mặt với tình huống tương tự. Nói cách khác, nghiên cứu về bất định
và hoạt động cho vay ngân hàng còn rất mới ở Việt Nam nói riêng, và cũng chưa được
khảo sát nhiều ở các thị trường đang phát triển nói chung. Từ đó, nghiên cứu kỳ vọng
mang lại nhiều hàm ý chính sách và chiến lược mới cho các bên có liên quan.
Trên phương diện thực tiễn, nghiên cứu này cung cấp các khuyến nghị hữu ích
cho các nhà quản lý ngân hàng và các nhà hoạch định chính sách. Đối với các nhà quản
4
lý ngân hàng, kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng việc đa dạng hóa các hoạt động kinh doanh
là một chiến lược phù hợp cho ngân hàng trong bối cảnh bất định ngân hàng gia tăng.
Đối với các nhà hoạch định chính sách, nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực
nghiệm để hỗ trợ việc thiết lập các quy định và chính sách hướng tới giảm bất định ngân
hàng. Điều này không chỉ giúp các ngân hàng duy trì hoạt động cho vay được liên tục mà
còn góp phần vào sự ổn định của hệ thống tài chính và tăng trưởng kinh tế quốc gia.
1.6. Bố cục luận án
Chương 1. Giới thiệu
Chương 2. Cơ sở lý luận và tổng quan các nghiên cứu có liên quan
Chương 3. Phương pháp và dữ liệu nghiên cứu
Chương 4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Chương 5. Kết luận và hàm ý chính sách
CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN
QUAN
2.1 Lý thuyết về bất định
2.1.1. Khái niệm và đặc điểm
2.1.2. Lý thuyết về những ảnh hưởng của bất định
2.1.3. Đánh giá bất định
2.2. Bất định trong lĩnh vực ngân hàng
2.2.1. Định nghĩa
Theo Buch và cộng sự (2015), khi bất định gia tăng, nó khiến cho các kết quả
trong tương lai trở nên khó dự đoán hơn. Đối với một thực thể kinh tế như ngân hàng, sự
bất định này biểu hiện qua sự lan rộng và gia tăng về cường độ của các cú sốc tác động
đến các biến số quan trọng trong hoạt động ngân hàng. Điều này có thể bao gồm các yếu
tố như lãi suất cho vay, tỷ lệ nợ xấu, và các chỉ số tài chính khác. Trong các khung lý
thuyết, hiện tượng này được minh họa rõ ràng bằng việc mở rộng phạm vi phân phối của
các cú sốc tác động đến lãi suất cho vay. Cụ thể, sự gia tăng bất định không chỉ làm cho
lãi suất biến động mạnh mẽ hơn mà còn làm cho phạm vi của những biến động này trở
nên rộng lớn hơn, phản ánh một môi trường kinh doanh đầy rủi ro và khó lường. Kết quả
là, để định lượng mức độ bất định trong ngành ngân hàng, người ta có thể xem xét sự biến
động của các cú sốc đối với các biến số đặc thù của từng ngân hàng. Sự biến động này có
thể được đo lường thông qua việc phân tích sự phân tán của các cú sốc này, từ đó cho
thấy mức độ bất ổn và rủi ro mà các ngân hàng phải đối mặt trong hoạt động kinh doanh
