Dạo chơi cùng bá tước
Tolstoi ở Moskva
Kế hoạch ấy và những kế hoạch khác đã được vạch ra như vậy. Khi chúng tôi bước
xuống cầu thang thì bá tước xuất hiện ở bệ cầu thang phía trên được trang trí bằng tấm da
của một con gấu kếch xù vốn được miêu tả trong một truyện ngắn của Tolstoi, và gọi với
theo chúng tôi:
- Bộ quần áo của tôi sẽ không làm cho các vị phải xấu hổ nếu tôi đi theo các vị vào
khách sạn chứ?
- Tôi rất khó xử vì ngài đã đưa ra câu hỏi như thế.
Ông phá lên cười và bỏ đi. Trong lúc đó, như mọi khi, tôi để cho gia nhân đi giày
cao su và mặc áo khoác cho tôi.
Ngày hôm sau bỗng vang lên tiếng gõ cửa đặc biệt ở phòng chúng tôi, nghe giống
như một phát đại bác. Tôi nhảy vọt một bước ngang qua căn phòng. Ở Nga, gia nhân,
người đưa thư và những người làm công việc tạp dịch khác thuộc loại này rất ít khi báo
trước sự xuất hiện của mình bằng tiếng gõ cửa đến nỗi bất cứ lúc nào ta cũng sợ phải nhìn
thấy cánh cửa hé mở mà không có sự báo trước, nếu như cửa không khóa. Và thậm chí ta
không biết phải làm gì sau khi nghe thấy tiếng gõ cửa, bởi lẽ vị khách ngay lúc đó đã
bước vào phòng và xưng danh. Đó là bá tước Tolstoi. Ông mặc một chiếc áo khoác bằng
lông cừu mầu vàng xỉn, bộ râu bạc như cước khẽ bay phất phơ. Đôi ủng dạ màu xám của
nông dân dài đến đầu gối và cái mũ đan bằng len đã hoàn tất bộ y phục của ông.
- Lúc này trời quá lạnh đối với cuộc du ngoạn của chúng ta và tôi sợ rằng tôi đến
hơi muộn - ông vừa nói vừa cởi áo choàng - Tôi được biết chính xác thời gian làm lễ và
chúng ta sẽ đến nhà thờ dự lễ Giáng sinh.
Nhiệt độ ngoài trời là âm 15-20 độ, và tôi muốn từ chối. Nhưng tranh cãi với người
Nga về thời tiết là vô ích, ngoài ra tôi được biết thêm rằng bá tước đã đi bộ suốt đoạn
đường dài và có lẽ ông sợ chúng tôi bị lạnh cóng. Tuy không thật thành thực, nhưng tôi đã
đồng ý một cách lịch thiệp và nói rằng đến vào trước buổi lễ Giáng sinh là thời gian thích
hợp hơn cả.
Ông đề nghị rẽ vào một cửa hiệu bán loại sách phổ thông cho dân chúng với số
lượng in hàng triệu bản có giá từ một côpếch rưỡi đến năm côpếch. Ông có chút công
chuyện nhân việc xuất bản phổ cập những kiệt tác của mọi thời đại và của tất cả các nền
văn học(8).
Nhiệt độ trong phòng chúng tôi là hơn 18 độ dương. Đôi ủng dạ của bá tước và
chiếc áo len đan dài tay phủ ra ngoài bộ y phục thông thường của ông gồm một cái áo bờ-
lu được bó chẽn bằng một giây thắt lưng và chiếc quần xanh, đã làm ông không thoải mái.
Trong lúc chúng tôi mặc áo choàng lông thì ông đi tìm đồ giải khát trong phòng. Sự thay
đổi duy nhất trong trang phục của mình mà tôi đã thực hiện nhân dịp này là đội chiếc mũ
trùm đan thay cho chiếc mũ lông. Dù sao thì chúng tôi cũng trông giống như một tốp tam
ca(9) dị thường trong con mắt của những người chung quanh, bắt đầu từ một gã mugích và
gia nhân bình thường đang đứng sau góc phố nhìn chòng chọc vào chúng tôi với vẻ không
mấy thân thiện. Tôi không tin ở tai mình: không một gã nào trong đám xà ích đông đảo
đứng trước khách sạn mở miệng chào mời chúng tôi lên xe. Thông thường thì cả một dàn
hợp xướng nghênh tiếp chúng tôi. Còn lần này thì hết thảy lặng lẽ đứng xếp thành một
dãy và dửng dưng nhìn chúng tôi đi ngang qua. Tôi không nghĩ rằng một điều gì đó có thể
làm cho người xà ích Nga ngậm miệng được. Có lẽ họ không nhận ra bá tước chăng? Tôi
rất ngờ điều này. Tôi được nghe nói rằng ở Moskva tất cả dân chúng đều biết mặt ông và
biết ông ăn mặc như thế nào, nhưng đối với những câu gặng hỏi của tôi thì đám xà ích bao
giờ cũng lắc đầu quầy quậy bảo không biết. Duy chỉ trong một trường hợp, người xà ích
nói thêm: “Đây là một ông chủ tốt bụng và là bạn thân của người bạn tôi”.
- Bà đi bộ có giỏi không? - bá tước hỏi, tay huơ chiếc gậy thô có lẽ vừa mới chặt
trong khu vườn của ông - Tôi bao giờ cũng đi bộ, không bao giờ đi xe bởi lẽ tôi thường
xuyên không có tiền.
Tôi trả lời rằng tôi là một khách bộ hành siêu đẳng nếu tôi không bị vướng víu bởi
chiếc áo choàng lông và đôi giày cao su, rồi nói thêm:
- Tôi hy vọng rằng ngài sẽ không bắt chúng tôi cuốc bộ suốt cả quãng đường đến
nhà thờ bởi vì sau đó chúng ta sẽ còn phải đứng suốt cả buổi lễ cơ mà. Bởi lẽ những con
người hà khắc đó vị tất sẽ mời chúng ta ngồi.
- Rồi chúng ta sẽ đi xe ngựa - ông đáp. Song việc thường xuyên dùng ngựa là tàn
tích của thời dã man. Do chỗ chúng ta đang trở thành văn minh hơn nên sau khoảng mười
năm nữa thì người ta sẽ hoàn toàn không sử dụng đến ngựa. Tôi tin chắc rằng ở nước Mỹ
văn minh, người ta đi xe không nhiều như chúng tôi ở Nga.
Tôi đã được làm quen với những lý thuyết của bá tước Tolstoi, song thứ lý thuyết
này đối với tôi là mới mẻ. Tôi đã nghĩ ra được mấy câu trả lời. Xe đạp bị tôi bác bỏ vì ở
đây những cố gắng về thể lực dường như bị con ngựa sắt làm giảm giá trị. Tôi cũng không
nói rằng chúng tôi bắt đầu nhìn nhận con ngựa như một phương tiện giao thông cổ hủ,
chậm chạp và không đáng tin cậy. Tôi không muốn làm cho bá tước quá thất vọng đối với
lối sống Mỹ, cho nên mới nói:
- Tôi nghĩ rằng dân chúng ở nước chúng tôi đi ngựa mỗi năm một nhiều lên. Nếu
như ít hơn so với dân chúng của nước ngài thì chính là vì chúng tôi không có nhiều những
cỗ xe ngựa và xe trượt tuyết tuyệt đẹp và rẻ tiền như thế. Và mọi người làm cách nào để
đến được nơi cần thiết, làm cách nào để mang nổi những vật nặng, và liệu mọi người có
đủ thời gian không nếu như họ chỉ đi bộ đến khắp mọi nơi? Liệu con ngựa có được loài
người giữ lại trên trần gian cùng với những con vật khác mà hiện nay chúng ta đang ăn
thịt và với những con vật mà chúng ta phải chấm dứt ăn thịt?
- Chuyện này sẽ tự nó thu xếp ổn thỏa. Có điều những kẻ vô công rồi nghề thì bao
giờ cũng đi xe cộ tất bật từ nơi này đến nơi nọ. Còn những người bận bịu thì lại có đủ thời
gian để làm mọi việc.
Và bá tước tiếp tục phát triển suy nghĩ của mình. Tất nhiên, điều chủ yếu vẫn là
việc tự lực cánh sinh, là việc giải phóng cho những người khác thoát khỏi tình trạng nô lệ
đối với những nguyện vọng và ham muốn của họ. Nguyên tắc này rất tuyệt vời, nhưng đối
với nhiều người trong chúng ta thì dễ chấp nhận nguyên tắc ấy hơn cả khi sống ở trên một
hòn đảo hoang vu hơn là sống cuộc đời của Robinson Cruzo đầy rẫy các công việc lao
động chân tay vất vả trong một thành phố hiện đại. Đó hầu như là lý lẽ duy nhất mà tôi có
thể đưa ra để bác lại ông.
Chúng tôi vừa chuyện trò như vậy vừa đi trên các con đường của khu phố cổ ở
Moskva. Chẳng mấy chốc chúng tôi đã đi tới bức thành cổ và một khu chợ náo nhiệt, như
thiên hạ nói, vốn là chốn nương náu của bọn đầu trộm đuôi cướp và của bọn bao tiêu đồ
ăn cắp...
- Ở đây chỉ có hai cách xưng hô của người Nga chính cống - bá tước nói khi
chúng tôi đi ngang qua những cửa hiệu của các thương gia, ở đây phụ nữ mặc áo da lông
như nam giới, chỉ có cái gấu váy sặc sỡ hơi thò ra ở phía dưới vạt áo và chiếc khăn bịt
đầu thay cho chiếc mũ lông là tiết lộ rằng họ là đàn bà, trong khi đó một số thương gia
lại mặc áo bành tô và đội mũ lưỡi trai bằng vải màu cổ vịt. - Nếu bây giờ tôi bắt chuyện
với một người trong số đó thì anh ta sẽ gọi tôi là “ông bô” và sẽ gọi bà là “bà bô”.
Chúng tôi bèn hỏi giá một đôi giày mới và một đôi giày cũ và những nhận xét của
bá tước quả thực đã được xác nhận.
- Bà có thể mua tại đây những thứ quần áo rất tốt - bá tước nói khi một người với
những chiếc sơ mi vắt trên cánh tay đi ngang qua chúng tôi - những đôi bao tay này rất
bền và ấm - ông giơ cho xem đôi bao tay thô mầu trắng của mình và trỏ vào đống bao tay
và bít tất chân như vậy - Chúng chỉ có giá ba mươi côpếch. Mới rồi tôi đã mua tại đây một
chiếc áo sơ mi nam tuyệt đẹp với giá năm mươi côpếch.
Đối với ý kiến sau cùng, tôi cũng có thể trả lời hệt như bá tước đã trả lời tôi khi tôi
đề nghị cho người ăn xin bánh mì, nhưng tôi đã im lặng một cách độ lượng.
Cửa hiệu sách của nhà xuất bản của chúng tôi té ra đã đóng cửa theo một đạo luật
cho phép chỉ được mua bán trong nhà vào các ngày chủ nhật từ mười hai giờ đến ba giờ
chiều(10).
Trên đường về nhà, bá tước bày tỏ sự luyến tiếc về việc những tư tưởng cộng hòa ở
Mỹ đã nhanh chóng suy tàn và về việc những thói “quý tộc” tai hại, nếu không nói là thói
thích khoe mẽ, đã phát triển đáng kinh ngạc. Những kiến thức của ông được khai thác từ
những bài báo đăng trong các ấn phẩm định kỳ đương thời và từ đặc tính chung của các
tác phẩm văn học Mỹ mà ông đọc được. Tôi được nghe những người Nga khác nói nhiều
về thói khoe mẽ của người Mỹ, song họ thường nói về cái đó một cách khó chịu chứ
không như bá tước Tolstoi vốn lấy làm tiếc rằng cả một dân tộc đã bỏ lỡ mất một cơ hội
tuyệt vời.