ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH
____________________________
ISO 9001:2008
KIM THỊ NGỌC HỒNG
TÌM HIỂU ẨM THỰC NAM BỘ
QUA TỤC NGỮ, CA DAO
NHẰM PHỤC VỤ CHO VIỆC GIẢNG DẠY
CHƯƠNG TRÌNH ĐỊA PHƯƠNG
Chuyên ngành:
LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN NGỮ VĂN
Mã số: 60140111
LUẬN VĂN THẠC SĨ LÝ LUẬN
VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN NGỮ VĂN
Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN THỊ KIM NGÂN
TRÀ VINH, NĂM 2015
-iii-
TÓM TẮT
Tục ngữ, ca dao Việt Nam về văn hóa ẩm thực nói chung và tục ngữ, ca dao
Nam Bộ về văn hóa ẩm thực nói riêng là bức tranh đa dạng phong phú phản ánh
nguồn lương thực, thực phẩm trên địa bàn cư trú. Ở đâu có đặc sản lúa, gạo,… ở đâu
có cá sông cá biển ngon, con tôm béo,… thì ở đó dân gian đánh giá truyền miệng cho
nhau để cùng nhau ghi nhớ. Truyền thống văn hóa ẩm thực của người dân Nam Bộ
tạo nên bản sắc riêng về cả hai mặt vật chất và tinh thần. Về mặt vật chất đó chính là
những sản phẩm từ thiên nhiên ban tặng. Mặt thứ thứ hai đó là tục ngữ, ca dao về
văn hóa ẩm thực không chỉ là kho tư liệu quí báu ghi lại mọi sản vật mà qua đó truyền
lại phong tục về ăn uống, qua đó liên hệ đến những khía cạnh của đời sống tình cảm,
quan hệ xã hội.
Hiện nay, chương trình Ngữ văn trung học phổ thông yêu cầu giảng dạy phần
văn học địa phương, đặc biệt ở miền Trung và Nam Bộ. Do vậy, nghiên cứu về tục
ngữ, ca dao Nam Bộ nói chung và văn hóa ẩm thực trong tục ngữ, ca dao Nam Bộ
nói riêng là điều rất cần thiết và bổ ích. Nó sẽ là tư liệu bổ sung cho việc giảng dạy
kiến thức địa phương ở các trường THPT miền Nam.
Luận văn gồm ba phần: Phần mở đầu, Phần nội dung và Phần kết luận.
Phần nội dung gồm 3 chương:
Chương 1: Tổng quan về vùng đất Nam Bộ và văn hóa ẩm thực Nam Bộ
Chương 2: Văn hóa ẩm thực ở Nam Bộ được thể hiện trong tục ngữ, ca dao
Nam Bộ.
Chương 3: Giáo dục tình yêu văn hóa dân tộc thông qua việc giảng dạy tục
ngữ, ca dao về ẩm thực Nam Bộ (chủ điểm văn học địa phương)
Ẩm thực là nhịp cầu văn hóa, thông qua ẩm thực chúng ta có thể tìm hiểu về
văn hóa của các địa phương, vùng miền, quốc gia. Đặc trưng ẩm thực của mỗi quốc
gia, vùng, miền, đều có thể dễ dàng du nhập, hiện diện và trở thành những biểu tượng
-iv-
ẩm thực ở những vùng miền khác như những đại sứ văn hóa. Những nét đặc sắc trong
văn hóa ẩm thực của người dân Nam Bộ chính là kết quả của một quá trình khai hoang
khẩn đất kéo dài hàng trăm năm. Rất giản dị, hoang dã, nhưng cũng rất đa dạng và
hào phóng, những nét đặc sắc ấy đã góp phần làm phong phú hơn cho nghệ thuật ẩm
thực của dân tộc Việt Nam và tạo một diện mạo riêng độc đáo cho nghệ thuật ẩm thực
của người phương Nam.
Những câu tục ngữ, ca dao về ăn uống không chỉ mang giá trị khoa học về ẩm
thực mà còn tỏa sáng giá trị tinh thần con người Nam Bộ và ẩn chứa những quy tắc
ứng xử, những bài học luân lí sâu sắc. Chúng ta trân trọng, ngợi ca những nét đẹp
trong ăn uống truyền thống của người Việt nói chung và người dân Nam Bộ nói riêng.
Chúng ta phải có trách nhiệm nâng niu, giữ gìn những giá trị truyền thống quý báu
trong văn hoá ẩm thực, đồng thời không ngừng phát triển cho phù hợp với thời đại
mới, làm tỏa sáng thêm những nét văn hóa đậm đà bản sắc Việt Nam.
Tóm lại qua kho tàng tục ngữ ca dao về ẩm thực Nam Bộ thế hệ trước đã mượn
những hình ảnh về các món đặc sản, cách chế biến món ăn, kinh nghiệm lựa chọn
lương thực thực phẩm, triết lí về “cách ăn”,... Từ đó toát lên vẻ đẹp đáng quí về tình
yêu quê hương đất nước, về tình cảm gia đình, đạo lí đối nhân xử thế,... mà cha ông
ta đã đúc kết từ thế hệ này sang thế hệ khác. Từ chất liệu ẩm thực mà chúng ta cảm
nhận được tình cảm của con người ở nhiều phương diện một cách đầy đủ chính xác,
gợi hình, gợi cảm. Qua đó chúng ta tiếp nhận, rút ra được nhiều nét đẹp về bài học
nhân sinh, triết lí dân gian về đạo làm người.
-v-
MỤC LỤC
Trang tựa
Quyết định giao đề tài
LỜI CAM ĐOAN ...................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................... ii
TÓM TẮT ................................................................................................................ iii
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................ 1
1. Lý do chọn đề tài luận văn ......................................................................................... 1
2. Lịch sử nghiên cứu ...................................................................................................... 2
3. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn ......................................................................... 4
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn ...................................................... 4
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn ............................... 4
6. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận văn ................................................................. 5
7. Kết cấu của luận văn ................................................................................................... 6
PHẦN NỘI DUNG .................................................................................................... 7
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VÙNG ĐẤT NAM BỘ VÀ VĂN HÓA ẨM
THỰC NAM BỘ ........................................................................................................ 7
1.1. Tổng quan về lịch sử và con người Nam Bộ ........................................................ 7
1.1.1. Điều kiện địa lí, lịch sử .............................................................................. 7
1.1.2. Đời sống vật chất, tinh thần ....................................................................... 9
1.2. Tổng quan về văn hóa ẩm thực của người Nam Bộ .......................................... 12
1.2.1. Tính không gian trong văn hóa ẩm thực Nam Bộ ................................... 15
1.2.2. Tính tổng hợp ........................................................................................... 17
1.2.3. Tính cộng đồng và tính mực thước .......................................................... 18
1.2.4. Tính linh hoạt và tính biện chứng ............................................................ 19
CHƯƠNG 2: VĂN HÓA ẨM THỰC Ở NAM BỘ ĐƯỢC THỂ HIỆN TRONG
TỤC NGỮ, CA DAO NAM BỘ ............................................................................. 22
2.1. Các món ăn ở Nam Bộ qua ca dao, tục ngữ ....................................................... 22
-vi-
2.2. Các đồ uống của người Nam Bộ qua ca dao, tục ngữ ....................................... 35
2.3. Văn hóa ăn uống của người Nam Bộ qua ca dao tục ngữ ................................. 37
2.4. So sánh ẩm thực Nam Bộ với ẩm thực Trung Bộ, Bắc Bộ ............................... 40
2.5. Văn hóa ẩm thực của đồng bào Khmer Trà Vinh vùng Nam Bộ ..................... 49
2.5.1 Vùng đất và con người Trà Vinh .............................................................. 49
2.5.2. Văn hóa Khmer Trà Vinh ........................................................................ 50
2.5.3. Văn hóa ẩm thực của người dân Khmer ở Trà Vinh ............................... 57
2.5.3.1. Các món ăn và thức uống ....................................................................... 57
2.5.3.2. Các tập tục có liên quan đến việc ăn uống ........................................... 63
CHƯƠNG 3: GIÁO DỤC TÌNH YÊU VĂN HÓA DÂN TỘC THÔNG QUA
VIỆC GIẢNG DẠY TỤC NGỮ, CA DAO VỀ ẨM THỰC NAM BỘ (CHỦ
ĐIỂM VĂN HỌC ĐỊA PHƯƠNG)........................................................................ 67
3.1. Những điểm chú ý khi giới thiệu cho học sinh về văn hóa ẩm thực Nam Bộ
qua tục ngữ, ca dao ........................................................................................................ 67
3.1.1. Khái niệm văn hóa ẩm thực ..................................................................... 67
3.1.2. Một số chủ đề ẩm thực Nam Bộ được thể hiện qua tục ngữ, ca dao ....... 69
3.1.2.1.Về món ăn, sản vật địa phương .............................................................. 69
3.1.2.2. Ẩm thực trong tục ngữ, ca dao về những kinh nghiệm, bí quyết lựa
chọn chế biến món ăn ........................................................................................... 73
3.1.2.3. Ẩm thực trong ca dao tục ngữ mang những bài học về cách đối nhân
xử thế ....................................................................................................................... 75
3.1.3 Thể hiện tiếng cười trào phúng, phê phán thói đời ................................... 85
3.2.Việc tìm hiểu ẩm thực trong tục ngữ ca dao nhằm giáo dục học sinh về vẻ đẹp
của nền văn hóa ............................................................................................................. 88
3.2.1. Lòng tự hào về món ăn, sản vật địa phương ............................................ 88
3.2.2. Giáo dục về kinh nghiệm chọn lựa lương thực thực phẩm...................... 91
3.2.3. Giáo dục những bài học về phong cách ăn uống, đạo lí đối nhân xử thế 94
3.2.3.1. Về phong cách ăn uống .......................................................................... 94
3.2.3.2. Đạo lí đối nhân, xử thế ........................................................................... 96