Ấn chương Việt Nam - Giới thiệu một số ấn dấu của tướng lĩnh quân đội Nguyễn
trên văn bản Hán Nôm
Những dấu tích về ấn triện quân đội thời Nguyễn chủ yếu nằm ở kho Châu bản triều
Nguyễn. Trong các tập đời Minh Mệnh, Thiệu Trị, chúng tôi đã in sao được một số hình
dấu của các tướng tá ở nhiều đơn vị, binh chủng và khu vực khác nhau.
Dấu Trấn tây tướng quân chi ấn[213] 鎭西將軍之印 (ấn của Trấn tây tướng quân) có
kích thước 9x9cm, sáu chữ Triện chia làm ba hàng. Dấu đóng đè lên chữ “nguyệt” dòng
ghi niên hiệu Minh Mệnh thập cửu niên cửu nguyệt thất nhật. Trang trước ghi tên họ các
quan tướng ở Trấn tây: Trương Minh Giảng, Nguyễn Văn Trọng, Dương Văn Phong.
Đây là bản tấu trình gửi về kinh của các quan tướng ở thành Trấn tây có đóng ấn của
Trấn tây tướng quân vào ngày mồng 7 tháng 9 năm Minh Mệnh thứ 19 (1838). (H. 150)
Hai dấu Thảo nghịch tả tướng quân chi ấn 討逆左將軍之印 (ấn của Thảo nghịch Tả
tướng quân) và Thảo nghịch hữu tướng quân chi ấn 討逆右將軍之印 (ấn của Thảo
nghịch Hữu tướng quân)[214], đều hình vuông có cỡ 8,3x8,3cm. Trên văn bản hai dấu
đóng dính liền nhau đoạn ngày tháng của dòng niên đại nằm giữa hai dấu (niên đại ghi
năm Minh Mệnh thứ 16 [1835]), đây là dấu của hai tướng ở quân thứ Gia Định đóng trên
một bản Tấu. Xin minh họa một hình dấu Thảo nghịch hữu tướng quân chi ấn. (H. 151)
Trong Châu bản triều Nguyễn số lượng dấu Quan phòng chức vụ nhiều hơn hẳn dấu ấn
quan, riêng hai trang ở quyển 18 chúng tôi đã in sao được 5 dấu Quan phòng khác
nhau[215].
Dấu Chưởng trung quân quan phòng 掌中軍關防 (Quan phòng của chưởng Trung quân)
có cỡ 3,0x4,2cm, năm chữ Triện chia ba hàng. Dấu đóng ở dưới dòng chữ Hán Chưởng
doanh thự trung quân ấn vụ kiêm quản thương thuyền thần Tống Phúc Lương (Bề tôi
Tống Phúc Lương chức chưởng Doanh quyền Trung quân ấn vụ kiêm quản thương
thuyền). (H. 152)
Dấu Thần sách hữu doanh quan phòng 神策右營關防 (Quan phòng của Hữu doanh Thần
sách) có cỡ 2,5x3,8cm, sáu chữ Triện chia ba hàng. Dấu đóng dưới dòng chữ Thần sách
quân hữu doanh đô thống chế thần Tôn Thất Trạch (Bề tôi Tôn Thất Trạch chức Đô
Thống chế Hữu doanh quân Thần sách). (H. 153)
Dấu Hữu thống chế quan phòng 右統制關防 (Quan phòng của Hữu thống chế) cỡ
2,5x3,8cm, năm chữ Triện chia ba hàng. Dấu đóng dưới dòng chữ Thị trung hữu thống
chế thần Trần Văn Cường (Bề tôi Trần Văn Cường chức Hữu Thống chế quân Thị trung)
(H. 154)
Dấu Long vũ đô thống chế quan phòng 龍武都統制關防 (Quan phòng của Đô thống chế
doanh Long Vũ) cỡ 2,5x3,8cm, bảy chữ Triện chia ba hàng. Dấu đóng dưới dòng chữ Thị
nội long vũ đô thống chế thần Phan Văn Thúy (Bề tôi Phan Văn Thúy chức Đô Thống
chế doanh Long Vũ quân Thị nội). (H. 155)
Dấu Thị tượng thự thống chế quan phòng 侍象署統制關防 (Quan phòng của quyền
Thống chế vệ Thị tượng) cỡ 2,2x3,4cm, bẩy chữ Triện chia làm ba hàng. Dấu đóng dưới
dòng chữ Thự tượng quân thống chế chuyên quản thị tượng cai tham vệ thần Phạm Văn
Điển (Bề tôi Phạm Văn Điển quyền Thống chế quân Tượng chuyên quản Cai tham vệ Thị
tượng). (H. 156)
Những hình dấu trên đóng trong một văn bản chữ Hán ghi về cuộc họp Công đồng
thường kỳ mà chúng tôi đã mô tả ở phần “lục Bộ”. Dòng ghi niên đại năm Minh Mệnh
thứ 7 (1826) được đóng ấn lớn Công đồng chi ấn. Phía dưới và sang cả trang sau là các
dòng chức vụ tên họ của những người dự hội nghị, dưới mỗi dòng đều có hình dấu Quan
phòng, các dấu trên là đại diện cho hàng võ quan tham dự họp.
Trong quyển 5 đời Thiệu Trị nguyên niên xuất hiện nhiều Quan phòng của chức Đô
thống phủ ở Ngũ quân.
Dấu Tiền quân đô thống phủ quan phòng (Quan phòng của Đô thống phủ Tiền quân), dấu
Trung quân đô thống phủ quan phòng (Quan phòng của Đô thống phủ Trung quân), dấu
Hữu quân đô thống phủ quan phòng (Quan phòng của Đô thống phủ Hữu quân), và Hậu
quân đô thống phủ quan phòng (Quan phòng của Đô thống phủ Hậu quân). Các dấu đều
có kích thước 3,0x4,2cm, bảy chữ Triện chia ba hàng[216].
Mỗi dấu Tiền quân, Trung quân, Hữu quân và Hậu quân đều đóng ở dưới mỗi dòng chữ
ghi tên họ chức tước khác nhau. Ví dụ dấu Tiền quân đô thống phủ quan phòng
前軍都統府關防 đóng dưới dòng chữ Tiền quân đô thống phủ đô thống chưởng phủ sự
tân phúc hầu thần Phạn Hữu Tâm (Bề tôi Phạm Hữu Tâm, tước Tân phúc hầu, chức Đô
thống phủ Đô thống chưởng phủ sự Tiền quân). (H. 157)
Vũ Văn Giải, một trong bốn đại thần quan trọng đời Thiệu Trị và Tự Đức, ông kiêm quản
nhiều chức vụ, trong đó có chức quyền thự Thống chế doanh Hổ oai (đời Thiệu Trị) mà
hình dấu sau này là minh chứng.
Dấu Hổ oai thống chế quan phòng[217] 虎威統制關防 (Quan phòng của Thống chế
doanh Hổ oai) có cỡ 2,5x3,8cm, sáu chữ Triện chia ba hàng. Dấu được đóng ở dòng chữ
Thự hổ oai doanh thống chế kiêm quản thị vệ tổng quản thái giám thần Vũ Văn Giải (Bề
tôi Vũ Văn Giải quyền Thống chế doanh Hổ oai kiêm quản Thị vệ Tổng quản Thái giám).
(H. 158)