
Bán đảo Ả rập
Đế quốc dầu lửa - Anh Pháp chia nhau bán đảo Ả rập ( Phần
III - chương 6 )
(Từ Thế chiến I tới Thế chiến II)
Ba Tư và Afghanistan canh tân
Công cuộc cách mạng và duy tân của Mustapha Kémal làm rung
động cả Trung Á. Ngày 21 tháng hai năm 1921 một đảng quốc gia
do một quân nhân, Riza Khan, lãnh đạo, lật đổ triều đình Ba Tư(1)
và năm ngày sau ký một hiệp ước thân ái với Nga Xô. Riza Khan
hứa không để một ngoại quốc nào dùng Ba Tư làm "căn cứ hoạt
động" và Nga Xô bằng lòng từ bỏ các đặc quyền từ thời Nga
Hoàng. Chính sách của Anh là luôn luôn giữ một số quốc gia làm
trái độn giữa Nga và Ấn Độ, nay thấy Nga chịu rút ra khỏi Ba Tư,
cũng bằng lòng rút hết quân đội gồm mười hai ngàn người về "mẫu
quốc".
Vậy là Riza Khan nhờ Moscow mà cởi được cái ách của Anh.
Nhưng mới cởi được cái ách đó thì lại bực mình về thái độ kể ơn
và hống hách của Moscow. Tình thân ái bị sứt mẻ: hai bên gây gổ
nhau về vấn đề đánh cá trên biển Caspienne ở biên giới Nga và Ba
Tư. Cáo già Anh vẫn rình ở bên, liền nắm lấy cơ hội, ve vãn Riza
Khan, hứa giúp đỡ; Riza Khan đáp lại, cho công ty dầu lửa Anh -
Ba Tư hoạt động dễ dàng. Moscow vội vàng tỏ vẻ hòa hảo với
Riza Khan. Nhờ vậy Ba Tư giữ được thế gần như trung lập, hơi
thiên Anh. Anh không đòi hỏi gì hơn.
Ít năm sau, Afghanistan theo chính sách Ba Tư vì thấy nó có kết
quả. Quốc vương Amanullah có óc tiến bộ, muốn canh tân quốc
gia như Kémal, năm 1927 ký một hiệp ước thân ái với Nga, nhờ
Nga giúp kỹ thuật gia và sỹ quan. Nhưng ông ta đi hơi quá lố nên
mất ngôi, và Nadir Khan lên thay ông, tuyệt giao với Nga, ngưng

công cuộc duy tân, nhưng cũng không liên kết chặt chẽ với Anh.
Anh cũng không cầu gì hơn.
Vấn đề Hồi giáo ở Nga sau cuộc Cách Mạng Tháng Mười
Vậy Nga Xô có vẻ không hung hăng, cố tranh ăn với các đế quốc
Tây phương như thời Nga Hoàng. Nguyên do một phần cũng tại
còn phải giải quyết nhiều vấn đề ở ngay trong nước: vấn đề các
nhóm đối lập, vấn đề kinh tế, vấn đề các dân tộc thiểu số, đặc biệt
là các dân tộc Hồi giáo. Năm 1917, Nga có mười sáu triệu dân gốc
Thổ theo Hồi giáo và Nga Hoàng luôn luôn phải đối phó với họ.
Sau cuộc Cách Mạng Tháng Mười, họ nổi dậy, hoặc đứng về phe
cựu hoàng, hoặc đứng về phe Menchevik (phe nghịch với
Bolchevik đương cầm quyền, và ôn hòa hơn), đòi lập một quốc gia
tự trị ở Azerbaidjan, Arménie và Géorgie. Lênin lập lại được trật
tự ở Azerbaìdjan, một tỉnh rất quan trọng vì có mỏ dầu lửa Bakou.
Rồi dân theo Ki Tô giáo ở Arménie xung đột với dân theo Hồi
giáo.
Còn nhiều vụ rắc rối đại loại như vậy, kể hết thì rườm quá. Ngay
một số người Hồi giáo theo Staline, như Ali Ogli, gốc Tartare ở
miền Kazan - thường tự xưng là Hoàng đế Galiev (Sultan Galiev) -
cũng chống lại chính sách của Staline, cho rằng Staline đã lầm lẫn,
quá chú ý tới phong trào cách mạng ở Tây Âu, ở những xứ kỹ nghệ
đã phát triển, và chịu thất bại ở Đức, ở Hung; mà không phát động,
ủng hộ những phong trào cách mạng ở phương Đông, nơi mà cách
mạng dễ thành công hơn vì chính những người Hồi giáo mới thực
là vô sản hơn giai cấp vô sản ở Tây Âu. Ông ta bảo sự xung đột
quan trọng không phải là giữa giai cấp tiểu tư sản và giai cấp vô
sản, mà là giữa các quốc gia kỹ nghệ hóa và các quốc gia kém phát
triển.
Và ông ta đề nghị thành lập một quốc gia Cộng sản Hồi giáo ở
Nga, trên trung lưu sông Volga gồm tất cả các dân tộc Hồi giáo ở
Nga; các dân tộc Hồi giáo này sẽ truyền bá chủ nghĩa Cộng sản

qua phương Đông; rồi các quốc gia thuộc địa hoặc bán thuộc địa ở
châu Á sẽ liên kết với nhau chống các quốc gia thực dân châu Âu.
Staline không chấp nhận chính sách đó, và Galiev bị "thanh trừng"
năm 1937. Phải đợi tới hết Thế chiến thứ nhì, Nga Xô mới theo
đường lối của Galiev. Giữa hai Thế chiến họ không thể nghĩ tới
đường lối đó được, chỉ lo củng cố nội bộ, khuếch trương kỹ nghệ
đã.
Chính sách mâu thuẫn của Anh ở Ả rập - Mật ước Sykes -
Picot
Vì vậy mà chúng ta hiểu tại sao trong số bốn cường quốc châu Âu
lăm le chia cắt đế quốc Thổ ở thế kỷ trước và đầu thế kỷ này tức
Nga, Đức, Anh, Pháp, từ sau Thế chiến thứ nhất chỉ còn lại có
Anh, Pháp là tung hoành ở bán đảo Ả Rập, vừa thông lưng với
nhau mà vừa phản ngầm nhau.
Đầu Thế chiến thứ nhất cũng như đầu Thế chiến thứ nhì, khí thế
của quân Đức mạnh như vũ bão, tháng tám năm 1914 đánh tan liên
quân Pháp, Bỉ, Anh (quân đội Anh lúc đó mới gởi qua) ở mặt trận
Bỉ rồi tiến vào đất Pháp. Anh, Pháp lúng túng, phải dồn gần hết lực
lượng vào mặt trận Tây Âu.
Thổ thấy vậy, tin rằng Đức sẽ thắng, đứng về phe Đức. Dĩ nhiên
Đức cùng với Thổ tìm cách cắt đứt đường giao thông của Anh qua
Ấn Độ, muốn vậy thì phải chiếm bán đảo Ả Rập, tới Ai Cập.
Chính sách của Anh là dùng nhiều quân thuộc địa hoặc quân bản
xứ rồi chỉ huy họ để họ chiến đấu trên các mặt trận ngoài Châu Âu.
Cho nên ngay từ đầu, chính quyền Anh ở Ai Cập đã ve vãn một
thân hào Ả Rập tên là Hussein. Hussein vẫn khoe rằng mình thuộc
dòng dõi giáo chủ Mohamed, vì ông tổ của mình cưới một ái nữ
của giáo chủ tên là Fatima. Do đó, ông thuộc một trong hai gia tộc
có uy tín nhất ở La Mecque, gia tộc Hachémite, còn gia tộc kia là

Aoun.
Vua Thổ cũng đã để ý tới ông ta từ lâu, ngờ ông ta có ý làm phản,
nên mời lại giam lỏng ở Constantinople, phong cho một chức tựa
như Thủ lãnh các tín đồ, hễ ông ta ngoan ngoãn thì thôi, còn như
giở trò gì thì sẽ thủ tiêu. Hussein ở Constantinople hai chục năm,
mong từng ngày một cái lúc được về quê hương. Năm 1911, người
ta cho ông về xứ với bốn người con. Nghĩ tới cái thời bị nhốt trong
lồng son, ông ta uất ức, lần này thì nuôi cái ý làm phản thật. Ngay
từ tháng tư năm 1914, ông ta đã cho một người con trai là
Abdallah lại tiếp xúc với Kitchener, viên thống đốc Anh ở Ai Cập,
đề nghị này nọ, người Anh cho là mơ hồ, không nghe. Ít tháng sau,
chiến tranh nổ, Hussein ráng tránh né, không đứng về phe Đức,
Thổ, đợi xem tình hình ra sao. Mùa hè năm 1915, ông ta lại sai
người tiếp xúc với Mac Mahon, người thay thế Kitchener. Mac
Mahon do dự rồi sau nhận sự hợp tác của Hussein, hứa hết chiến
tranh, Anh sẽ để Ả Rập được độc lập.
Ông ta hứa hơi vội quá vì cũng lúc đó, ở London, đại diện của Anh
là Mac Sykes và đại diện của Pháp là Georges Picot đã thỏa thuận
với nhau về việc chia phần ở Tây Á và Trung Á. Theo hiệp ước
mật của họ, Pháp sẽ thôn tính miền từ Damas tới Mossoul, Anh sẽ
thôn tính miền từ Bagdad tới Gaza, những đất đó sẽ thành thuộc
địa của họ; ngoài ra còn mấy khu vực ủy trị nữa, cũng tức như bảo
hộ, dưới sự kiểm soát của Hội Vạn quốc: Pháp sẽ ủy trị Liban và
Cilicie, Anh sẽ ủy trị Iraq, Palestine và Jérusalem sẽ được quốc tế
hóa. Tóm lại, họ chia nhau hết cả khu màu mỡ nhất và có mỏ dầu ở
bắc bán đảo Ả Rập và miền Mésopotamie.
Vậy Anh một mặt hứa cho Ả Rập độc lập, một mặt lại định cắt làm
thuộc địa, là nghĩa làm sao? Họ xảo trá chăng? Có lẽ không phải.
Chỉ tại chính sách của họ không được thống nhất. Điều đó sẽ gây
ra nhiều chuyện rắc rối sau này làm cho dân tộc Ả Rập gớm cái
mặt của Anh. Nguyên do là tại anh chàng Lawrence.

Lawrence muốn lập sự nghiệp ở Ả rập
Thomas Edward Lawrence (1888 - 1935) một con người nhỏ thó,
đứng chỉ tới cổ các tướng lãnh Anh, có vẻ một chàng thư ký nhà
buôn, mà làm chấn động ở châu Âu và miền Tây Á trong hai chục
năm. Rất can đảm, bí mật, khó hiểu và mưu mô. Một người Anh,
Richard Adhngton, đã dẫn nhiều chứng cớ chắc chắn chứng tỏ rằng
nhân vật Lawrence đã được một ký giả Mỹ Lowell Thomas "tạo"
ra để thế giới chú ý tới vai trò của Anh trong chiến tranh diệt Thổ ở
bán đảo Ả Rập mà quên vai trò của các sỹ quan Pháp. Chính tướng
Brémond của Pháp cũng đã nói vậy trong tập Hồi Ký của ông ta,
nhưng ngay người Pháp cũng không tin Brémond, cho rằng ông ta
bất tài mà ganh tị với Lawrence. Và ai cũng phải nhận rằng
Lawrence đã có một ảnh hưởng lớn lao về ngoại giao cũng như về
quân sự tới những biến cố ở bán đảo Ả Rập trong Thế chiến thứ
nhất.
Bộ tổng tham mưu Anh ở Ai Cập đồng ý với Brémond, nghĩ rằng
muốn đánh Thổ, phải dùng những quân gốc gác ở nơi khác:
Lawrence trái lại chủ trương có thể lợi dụng tinh thần ái quốc của
người Ả Rập để họ tự chống lại với Thổ, như vậy Đồng minh chỉ
cần gọi một số cố vấn, tướng tá và cung cấp khí giới mà tiết kiệm
được lực lượng để dùng ở mặt trận Châu Âu. Sáng kiến của
Lawrence ở đó, và không ai chối cãi được công của ông với Đồng
minh; ngay người Ả Rập cũng phục ông, coi ông như một quốc
vương không ngôi của họ.
Ông sinh ngày 15-8-1888 ở xứ Galles (Anh) trong một gia đình
quý phái, nền nếp, nhờ sự giáo dục của mẹ mà có một nghị lực
gang thép, một lương tâm ngay thẳng, một lối sống khắc khổ, một
lòng ham biết mọi sự.
Ông thông minh sớm - năm tuổi đã biết đọc và viết - nhưng không
phải vào hạng kỳ đồng. Óc mẫn tiệp, nhớ mau và dai; nhất là có
một sức chịu đựng rất bền: năm 21 tuổi có hồi cưỡi lạc đà đi trong

