T¹p chÝ KHKT N«ng nghiÖp, TËp 1, sè 3/2003
thµnh phÇn thiªn ®Þch (c«n trïng ký sinh, c«n trïng b¾t måi)
cña bä trÜ Thrips palmi Karny h¹i ®Ëu rau
Composition of natural enemies (parasitoids, predators) of Thrips palmi Karny
attacking on Soybean
Yorn Try1, Hµ Quang Hïng2
Summary
Thrips palmi Karny are the most important pests on vegetable crops, it is a serious pests
during hot season low rainfall. However, research about this insect pest was scarce. To solve
control pest problem and reconize the indigenuos natural enemies of this pest, this research was
carried out to survey indigenous natural enemies of Thrips palmi in Gia Lam Hanoi ( Institute
for research fruit and vegetables).The study was found 14 scecies of indigenous natural enemies
of Thrips palmi, belong to 4 orders (Hemiptera, Thysanoptera, Coleoptera and Hymenoptera).
Among 14 species, 13 species are predator and only one species is parasitoid. The relationship
of population dynamics between Thrips palmi and Orius sauteri are close relatively, but
between Thrips palmi and Orthotylus sp. are stronger.
Keywords: Natural enemies, predator, parasitoid, Thrips palmi Karny, vegetable.
1. §Æt vÊn ®Ò1
Rau lµ c©y thùc phÈm kh«ng thÓ thiÕu ®−îc
trong b÷a ¨n hµng ngµy cña con ng−êi
(NguyÔn V¨n Th¾ng & cs, 2000). §Ëu rau lµ
c©y trång cã vai trß quan träng trong hÖ thèng
lu©n canh lµm t¨ng thu nhËp cho ng−êi n«ng
d©n ®ång thêi cung cÊp c¸c lo¹i chÊt kho¸ng
vµ vitamin cho con ng−êi. §Ëu rau th−êng bÞ
mét sè s©u g©y h¹i lµm gi¶m n¨ng suÊt vµ
phÈm chÊt nh−: s©u ®ôc qu¶, rÇy xanh, bä trÜ,
rÖp, s©u xanh, s©u keo da l¸ng, s©u cuèn
l¸...Trong ®ã bä trÜ ®−îc coi lµ s©u h¹i chÝnh
trong giai ®o¹n hiÖn nay (ViÖn BVTV, 2000).
§Ó phßng trõ chóng, ng−êi n«ng d©n míi chØ
sö dông mét biÖn ph¸p duy nhÊt lµ biÖn ph¸p
ho¸ häc. ViÖc ¸p dông biÖn ph¸p nµy mét
c¸ch liªn tôc ®· dÉn ®Õn hiÖn t−îng bä trÜ
quen thuèc ®ång thêi tiªu diÖt hÇu hÕt c¸c loµi
thiªn ®Þch cña chóng dÉn tíi sù bïng ph¸t sè
1Nghiªn cøu sinh Khoa N«ng häc
2 Bé m«n C«n trïng, Khoa N«ng häc
l−îng quÇn thÓ bä trÜ Thrips palmi Karny. §Ó
phôc vô cho c«ng t¸c nghiªn cøu phßng trõ
sinh häc bä trÜ T. palmi Karny vµ nhËn biÕt
c¸c loµi thiªn ®Þch cña chóng, bµi b¸o nµy
chóng t«i ®Ò cËp ®Õn “Thµnh phÇn thiªn ®Þch
(c«n trïng ký sinh, c«n trïng b¾t måi) cña bä
trÜ Thrips palmi Karny h¹i ®Ëu rau vô xu©n
2003 t¹i Gia L©m Hµ Néi”.
2. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu
2.1. Ph−¬ng ph¸p ®iÒu tra thu thËp x¸c
®Þnh c«n trïng ký sinh vµ c«n trïng b¾t
måi cña T.palmi.
T¹i mçi ruéng ®iÒu tra, chóng t«i tiÕn hµnh
thu thËp ngÉu nhiªn tõ 10 ®Õn 80 l¸ cã trøng
T. palmi vµ 10 ®Õn 50 l¸ cã s©u non hoÆc tiÒn
nhéng T. palmi ®Æt vµo tõng tói nylon gi÷
mÉu, ®em vÒ phßng thÝ nghiÖm tiÕp tôc theo
dâi ®Ó t×m c«n trïng ký sinh pha trøng, s©u
non hay tiÒn nhéng cña bä trÜ. Nh÷ng l¸ ®Ëu
rau thu thËp trªn ruéng ®−îc ®Æt vµo hép gi÷
Èm. Mçi l¸ cã nhiÒu trøng ®−îc c¾t ra thµnh
Thµnh phÇn thiªn ®Þch (c«n trïng ký sinh, c«n trïng b¾t måi)...
nhiÒu miÕng l¸ råi ®Æt vµo trong tõng èng
nghiÖm (10 x1,7cm), cã ®¸nh dÊu. C¾t miÕng
l¸ ®Ëu rau (1x1cm) cã 1 hoÆc 2 s©u non råi ®Æt
vµo hép petri. ë ®¸y hép cã giÊy thÊm n−íc ®Ó
gi÷ Èm. TiÕn hµnh theo dâi hµng ngµy.
C«n trïng b¾t måi ®−îc gi÷ trong ®Üa petri
(kh«ng cã l¸ ®Ëu tr¹ch vµ T. palmi) trong
kho¶ng Ýt nhÊt 24 giê, sau ®ã chóng ®−îc ®Æt
vµo trong ®Üa petri kh¸c cã l¸ ®Ëu tr¹ch vµ s©u
non T. palmi. (nÕu lµ thiªn ®Þch cña bä trÜ T.
palmi, khi th¶ vµo ®Üa nã sÏ b¾t måi ngay) vµ
tiÕn hµnh theo dâi hµng ngµy.
2.2. Ph−¬ng ph¸p ®iÒu tra diÔn biÕn mËt ®é
T. palmi Karny vµ thiªn ®Þch cña chóng
§iÒu tra ®Þnh kú 7 ngµy mét lÇn trong vô
xu©n 2003 t¹i Gia L©m, Hµ néi. Trªn mçi
ruéng ®Ëu rau cÇn ®iÒu tra, chän 3 ruéng, mçi
ruéng thu thËp ngÉu nhiªn 30 l¸ b¸nh tÎ vµ 30
chåi, theo ®−êng chÐo ruéng, sau ®ã cho tÊt c¶
c¸c l¸ vµ chåi vµo tói nylon ®ùng mÉu. VÒ
phßng thÝ nghiÖm ®æ mét Ýt cån 700 vµo tói
nylon vµ ®Ó 10 phót cho bä trÜ chÕt råi ®Õm sè
l−îng s©u non vµ tr−ëng thµnh bä trÜ T. palmi
Karny còng nh− s©u non, tr−ëng thµnh cña bä
xÝt b¾t måi nh− ph−¬ng ph¸p trªn theo tõng
lÇn ®iÒu tra (Yoshimi &cs, 1993; 1999).
3. KÕt qu¶ nghiªn cøu vµ th¶o
luËn
3.1. Thµnh phÇn thiªn ®Þch (c«n trïng
b¾t måi, c«n trïng ký sinh) cña bä trÜ T.
palmi t¹i Gia L©m-Hµ Néi
Chóng t«i ®· thu thËp vµ x¸c ®Þnh ®−îc 14
loµi thiªn ®Þch cña bä trÜ T. palmi h¹i ®Ëu rau
t¹i vïng nghiªn cøu (b¶ng 1)
Thiªn ®Þch cña Bä trÜ T. palmi ®· ®−îc ph¸t
hiÖn thuéc 4 bé c«n trïng (Hemiptera,
Thysanoptera, Coleoptera vµ Hymenoptera).
Trong ®ã, bé c¸nh nöa Hemiptera cã hai hä,
Anthocoridae vµ Miridae. Hä Anthocoridae cã
4 loµi : Orius sauteri, Xylocoris sp., Lyctocoris
beneficus vµ Amphiareus obscuriceps. Hä
Miridae cã hai loµi, Isometopus japonicus vµ
Orthotylus sp. Bé c¸nh t¬ Thysanoptera cã 3
hä: Phlaeothripidae, Aeolothripidae vµ
Thripidae. Trong ®ã: hä Phlaeothripidae cã
mét loµi lµ Haplothrips. sp, hä Aeolothripidae
cã 2 loµi lµ Franklinothrips vespiformis vµ
Aeolothrips sp., hä Thripidae cã mét loµi lµ
Scolothrips sexmaculatus. Bé c¸nh cøng
Coleoptera cã 3 loµi: Menochilus
sexmaculatus, Micrapis discolor vµ Oenopia
sauzati ®Òu thuéc hä Coccinellidae. Ong ký
B¶ng 1. Thµnh phÇn thiªn ®Þch (c«n trïng b¾t måi, c«n trïng ký sinh) cña bä trÜ
T
. palmi Karny h¹i
®Ëu rau vïng Gia L©m, Hµ Néi
Tªn khoa häc Bé Hä Pha vËt chñ bÞ ks,bm
Orius sauteri (Poppius) Hemiptera Anthocoridae s©u non, tr−ëng thµnh
Xylocoris sp. Hemiptera Anthocoridae s©u non, tr−ëng thµnh
Lyctocoris beneficus (Reuter) Hemiptera Anthocoridae s©u non
Amphiareus obscuriceps Hiura Hemiptera Anthocoridae s©u non, nhéng
Isometopus japonicus Hasegana Hemiptera Miridae s©u non, tr−ëng thµnh
Orthotylus sp. Hemiptera Miridae s©u non
Haplothrips. sp Thysanoptera Phlaeothripidae s©u non, nhéng
Franklinothrips vespiformis (Crawford) Thysanoptera Aeolothripidae s©u non, tr−ëng thµnh
Aeolothrips sp. Thysanoptera Aeolothripidae s©u non
Scolothrips sexmaculatus (Pergrande) Thysanoptera Thripidae s©u non
Menochilus sexmaculatus Fabricius Coleoptera Coccinellidae s©u non, nhéng, tr−ëng thµnh
Micrapis discolor Fabricius Coleoptera Coccinellidae s©u non, tr−ëng thµnh
Oenopia sauzati Mulsant Coleoptera Coccinellidae s©u non, tr−ëng thµnh
Ceranisus sp. Hymenoptera Eulophidae s©u non tuæi1, tuæi2
Yorn Try, Hµ Quang Hïng
B¶ng 2. KÝch th−íc c¬ thÓ cña bä xÝt b¾t måi Orius sauteri Poppius
KÝch th−íc
G§ ph¸t dôc ChØ tiªu Ng¾n nhÊt Dµi nhÊt Trung b×nh±Se
Dµi 0,250 0,470
0,402±0,14
Trøng Réng 0,085 0,180 0,125±0,009
Dµi 0,400 0,685
0,544±0,025
S©u non T1 Réng 0,100 0,170 0,138±0,005
Dµi 0,823 0,960
0,880±0,013
S©u non T2 Réng 0,250 0,352 0,296±0,008
Dµi 1,121 1,230
1,186±0,011
S©u non T3 Réng 0,453 0,532 0,491±0,006
Dµi 1,371 1,472
1,415±0,009
S©u non T4 Réng 0,500 0,670 0,629±0,009
Dµi 1,600 1,763
1,697±0,012
S©u non T5 Réng 0,650 0,750 0,699±0,009
Dµi 1,500 1,730
1,677±0,014
TT ®ùc Réng 0,600 0,861 0,745±0,021
Dµi 1,700 2,120
1,948±0,028
TT c¸i Réng 0,751 0,950 0,850±0,017
sinh s©u non Ceranisus sp. thuéc hä
Eulophidae bé c¸nh mµng Hymenoptera.
3.2. §Æc ®iÓm h×nh th¸i cña mét sè loµi
thiªn ®Þch cña bä trÜ T. palmi
Bä xÝt b¾t måi Orius sauteri Poppius.
Bä xÝt b¾t måi thuéc hä Anthocoridae, bé
c¸nh nöa Hemiptera. Tr−ëng thµnh rÊt dÔ nhËn
biÕt bëi trªn c¸nh tr−íc cã v©n næi d¹ng ch÷
“M”. Ngùc cã mµu ®en, c¸nh tr−íc ë phÇn
cøng cã mµu ®en, phÇn mµng cã mµu tr¾ng.
Bä xÝt b¾t måi Orthotylus sp. hä Miridae
Tr−ëng thµnh cã mµu xanh ®Õn xanh n©u,
chiÒu dµi c¬ thÓ kho¶ng tõ 2-2,5mm réng
kho¶ng 1,4mm. Trøng cã mµu tr¾ng, dµi 0,42
mm, réng 0,21mm. S©u non tuæi mét lóc míi
në cã mµu tr¾ng vµ dÇn dÇn chuyÓn thµnh mµu
xanh h¬i tr¾ng, ch−a xuÊt hiÖn mÇm c¸nh. S©u
non tuæi 2 cã mµu xanh nh¹t, khi s¾p lét x¸c
cã mµu xanh h¬i tr¾ng, ch−a xuÊt hiÖn mÇm
c¸nh. S©u non tuæi 3 cã mµu xanh, khi s¾p lét
x¸c cã mµu tèi, vµ b¾t ®Çu xuÊt hiÖn mÇm
c¸nh nh−ng nh×n ch−a râ. S©u non tuæi 4 cã
mµu xanh l¸ c©y, m¾t kÐp cã mµu h¬i tÝm,
mÇm c¸nh xuÊt hiÖn râ. S©u non tuæi 5 cã mµu
xanh l¸ c©y, m¾t kÐp cã mµu tÝm (nh×n trªn
kÝnh hiÓn vi), mÇm c¸nh xuÊt hiÖn vµ kÐo dµi
®Õn mét nöa l−ng bông.
Bä trÜ b¾t måi Franklinothrips vespiformis
(Crawford)
F. vespiformis thuéc hä Aeolothripidae.
Tr−ëng thµnh cã chiÒu dµi kho¶ng 2mm cã mÇu
®en, ®Çu cã mµu ®en tèi vµ cã eo thon, h×nh
d¹ng nh− con kiÕn vµ ch©n cã v¹ch mµu tr¾ng,
®èt cuèi cña r©u ®Çu cã mÇu ®en vµ c¸c ®èt cßn
l¹i cã mµu n©u. C¸nh cã 2 v©n mµu tr¾ng (cã thÓ
nhËn biÕt mét c¸ch dÔ dµng). Ngùc cã mµu n©u
®en, bông cã mµu ®en trõ ®èt cuèi cã mµu n©u
®á, bông ph×nh to vµ cuèi bông cã mét chïm
l«ng cøng mäc ë ®èt cuèi cña bông. S©u non cã
mµu vµng kem ®Õn mµu tr¾ng, chóng lµ b¾t måi
¨n thÞt trªn nhiÒu loµi c«n trïng mµ cã kÝch
th−íc c¬ thÓ nhá vµ mÒm.
Bä trÜ b¾t måi Scolothrips sexmaculatus
(Pergande)
Thµnh phÇn thiªn ®Þch (c«n trïng ký sinh, c«n trïng b¾t måi)...
S. sexmaculatus cã thÓ nhËn biÕt bëi trªn
c¸nh tr−íc cã 6 chÊm mµu n©u xÕp thµnh 2
hµng, mçi hµng cã 3 chÊm ®en. Toµn bé c¬
thÓ cã mµu vµng nh¹t. M¶nh l−ng ngùc tr−íc
cã 12 l«ng cøng. C¸c l«ng ng¾n nhÊt cã chiÒu
dµi b»ng hoÆc dµi h¬n mét nöa chiÒu dµi cña
ngùc tr−íc. C¸nh tr−íc cã mµu xanh nh¹t cã 2
v¹ch ngang hÑp mµu tèi v¾t chÐo nhau. Nh÷ng
l«ng mµ ë trªn v©n c¸nh cã chiÒu dµi b»ng 2
lÇn chiÒu réng cña c¸nh.
3.3. DiÔn biÕn mËt ®é T. palmi vµ 2 loµi bä
xÝt b¾t måi t¹i ViÖn Nghiªn cøu Rau qu¶
(Gia L©m, Hµ Néi )
KÕt qu¶ ®−îc tr×nh bµy ë b¶ng 3 vµ h×nh
1a, h×nh 1b
Theo b¶ng 3 cho thÊy: T¹i ViÖn Nghiªn cøu
Rau Qu¶, T. palmi b¾t ®Çu cã mÆt trªn ruéng
®Ëu tr¹ch tõ ®Çu th¸ng 1 (®Çu vô xu©n) víi mËt
®é 0,37 con/l¸ vµ sau ®ã mËt ®é b¾t ®Çu t¨ng
dÇn cho tíi ngµy 19/02/2003 (gi÷a vô xu©n)
®¹t ®Ønh cao mËt ®é víi 8,25 con/l¸. Do nh÷ng
ngµy cuèi th¸ng 2 cã vµi trËn m−a lµm gi¶m
mËt ®é bä trÜ T. palmi xuèng ®Õn 1,70 con/l¸.
Tõ ngµy 19/03/2003, mËt ®é bä trÜ T. palmi
b¾t ®Çu t¨ng mét c¸ch ®ét ngét 16,48 con/l¸
vµo ngµy 02/04/2003 (®Çu mïa hÌ), v× trong
nh÷ng ngµy cuèi vô xu©n vµ ®Çu mïa hÌ nhiÖt
®é t¨ng cao vµ Èm ®é trong ruéng t¨ng lªn.
Cho ®Õn ngµy 23/04/2003 mËt ®é bä trÜ T.
palmi, gi¶m tõ 14,27 xuèng 0,52 con/l¸, lµ do
23/04/2003 cã trËn m−a lín vµ sau ®ã cã m−a
liªn tôc tõ cuèi th¸ng 04 ®ång thêi mËt ®é bä
xÝt b¾t måi còng t¨ng cao.
Bä xÝt b¾t måi bä trÜ T. palmi ®−îc t×m thÊy
víi mËt ®é kh¸ cao c¶ loµi Orius sauter vµ
Orthotylus sp. So víi bä trÜ T. palmi bä xÝt b¾t
måi xuÊt hiÖn muén h¬n. Bä trÜ T. palmi b¾t
®Çu xuÊt hiÖn tõ 01/01/2003 (®Çu vô xu©n)
nh−ng cho ®Õn 22/01/2003 (cuèi th¸ng 1) míi
xuÊt hiÖn bä xÝt b¾t måi Orthotylus sp víi mËt
®é thÊp 0,02 con/l¸. Orius sauteri xuÊt hiÖn
muén h¬n, vµo ®Çu th¸ng 2 víi mËt ®é 0,02
B¶ng 3. DiÔn biÕn mËt ®é T. palmi vµ bä xÝt b¾t måi t¹i ViÖn n
g
hiªn cøu Rau
q
u¶ vô xu©n 2003
Ngµy
®iÒu tra
T.palmi
(con/l¸)
Orius sauteri
(con/l¸)
Orthotylus sp.
(con/l¸)
NhiÖt ®é
(0C) Èm
®é(%)
5/2/03 3,30 0,02 0,03 16,8 55
12/2/03 0,45 0,00 0,03 19,7 92
19/02/03 8,25 0,02 0,05 23,3 86
26/2/03 3,82 0,02 0,03 23,9 84
5/3/03 5,35 0,03 0,03 29,8 43
12/3/03 1,70 0,03 0,05 20 93
19/03/03 5,68 0,05 0,03 17,3 89
26/03/03 3,35 0,07 0,03 23,5 80
2/4/03 16,48 0,08 0,07 28,7 76
9/4/03 14,73 0,10 0,08 22,9 96
16/04/03 14,27 0,08 0,12 24,2 82
23/04/03 0,52 0,12 0,15 27,2 80
30/04/03 0,27 0,10 0,17 26 65
7/5/03 0,27 0,13 0,18 32,7 70
14/05/03 0,73 0,12 0,15 29,9 78
21/05/03 1,10 0,10 0,13 29,8 77
28/05/03 1,30 0,08 0,10 28,8 78
4/6/03 0,75 0,10 0,08 27,5 77
11/6/03 0,92 0,08 0,10 28,6 76
Trung b×nh 3,83±2,03 0,06±0.02 0,07±0,02 23,3±2,4 78±5
Yorn Try, Hµ Quang Hïng
y = 20.507x + 1.8566
R = 0.658407
0.00
0.50
1.00
1.50
2.00
2.50
3.00
3.50
4.00
4.50
0.00 0.02 0.04 0.06 0.08 0.10 0.12
Orius sauteri (con/l¸)
MËt ®é T. palmi (con/l¸)
y = 29.933x + 1.2647
R = 0.71
0
0.5
1
1.5
2
2.5
3
3.5
4
4.5
0.00 0.01 0.02 0.03 0.04 0.05 0.06 0.07 0.08 0.09
MËt ®é Ortho.sp (con/l¸)
MËt ®é T. palmi (con/l¸)
H×nh1b. T−¬ng quan s
è
l−îng gi−a mËt ®é bä xÝt
b¾t måi Orthotylus sp. vµ bä trÜ T. palmi
H×nh1a. T−¬ng quan sè l−îng gi−a mËt ®é
bä xÝt b¾t måi Orius sauteri.vµ bä trÜ T. palmi
con/l¸ vµ sau ®ã mËt ®é cña c¶ hai loµi t¨ng
dÇn cho ®Õn 07/05/2003 ®¹t cao nhÊt lµ 0,18
con/l¸ Orthotylus sp. vµ 0,13 con/l¸ Orius
sauteri.
Theo h×nh (1a) cho thÊy: Gi÷a mËt ®é T.
palmi vµ bä xÝt b¾t måi Orius sauteri cã mèi
quan hÖ d−¬ng. T−¬ng quan gi÷a hai loµi bä trÜ
T. palmi vµ bä xÝt b¾t måi Orius sauteri ®−îc
biÓu diÔn bêi R= 0,6585407, lµ quan hÖ chÆt.
Qua h×nh 1b cho thÊy: Mèi quan hÖ gi÷a
mËt ®é bä trÜ T. palmi vµ bä xÝt b¾t måi
Orthotylus sp. cã t−¬ng quan R = 0,71, lµ
quan hÖ chÆt h¬n.
4. KÕt luËn
Thµnh phÇn thiªn ®Þch cña bä trÜ T. palmi
Karny t¹i Gia L©m Hµ Néi cã 14 loµi. Trong
®ã 13 loµi lµ b¾t måi ¨n thÞt vµ chØ cã loµi duy
nhÊt lµ c«n trïng ký sinh (Ceranisus sp.)
T−¬ng quan mËt ®é gi−· bä xÝt T. palmi vµ
bä xÝt b¾t måi Orius sauteri cã quan hÖ chÆt,
gi÷a T. palmi vµ Orthotylus sp. cã quan hÖ
chÆt h¬n.
Tµi liÖu tham kh¶o
NguyÔn V¨n Th¾ng, TrÇn Kh¾c Thi (2000). “Sæ tay
ng−êi trång rau” - Nxb N«ng nghiÖp.
ViÖn B¶o vÖ Thùc vËt (2000), “Ph−¬ng ph¸p nghiªn
cøu b¶o vÖ thùc vËt - tËp III - Ph−¬ng ph¸p
®iÒu tra, ®¸nh gi¸, s©u, bÖnh, cá d¹i, chuét h¹i
c©y trång c¹n ” - Nxb N«ng nghiÖp.
Yoshimi Hirose, Hiroshi Kajita, Masami Takagi,
Shuji Okajima, Banpot, Napompeth (1993)
“Natural Enemies of Thrips palmi and Their
Effectiveness in the Native Habitat, Thailand”
Biological control 3, 1-5 (1993).
Yoshimi Hirose, Yoshitaka Nakashima, Masami
Takagi, Kazuya Nagai, Katsuya Shima, Keiji
Yasuda and Katsuyuki Kohno (1999) “Survey
of indigenous natural enemies of the adventive
pest Thrips palmi (Thysanoptera: Thripidae)
on the Ryukyu Isands, Japan”. Appl. Entomol.
Zool.34 (4): 489-496 (1999).