102
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
ÑAÁT NÖÔÙC - NHAÂN VAÄT
VUA HAØM NGHI:
NGÖÔØI NGHEÄ SÓ HOÄI HOÏA VAØØ ÑIEÂU KHAÉC
Amandine Dabat
ĐàoHùngdịch
Lôøi taùc giaû: Toâi xin pheùp ñöôïc töï giôùi thieäu toâi laø Amandine Dabat, thuoäc haäu dueä cuûa
vua Haøm Nghi (1871-1943).(1) Nhaø vua maát khi bò löu ñaøy ôû Angieâri. Toâi ñeán Vieät Nam,
queâ höông cuûa vua xöa, ñeå tìm hieåu xöù sôû naøy vaø ñeå tìm kieám tö lieäu thö khoá veà ngaøi,
trong khuoân khoå moät luaän aùn tieán só. Toâi xin caùm ôn taát caû nhöõng ai ñaõ giuùp ñôõ toâi
trong quaù trình naøy, vaø - chính vì toâi bieát raèng hình aûnh vua Haøm Nghi coøn ñaäm neùt
trong loøng nhieàu ngöôøi - maø toâi muoán qua baøi vieát ngaén nguûi naøy, chia seû vaøi khía
caïnh coøn ít bieát veà ñôøi soáng cuûa ngaøi.
Vua Haøm Nghi (sinh naêm 1871 ôû Hueá, qua ñôøi
naêm 1943(*) ôû Alger) chæ taïi vò treân ngai vaøng
ñöôïc moät naêm töø thaùng 8/1884 ñeán thaùng 7/1885.
Sau ñoù ngaøi keâu goïi phong traøo Caàn Vöông choáng
Phaùp cho ñeán khi bò baét cuoái naêm 1888 vaø bò ñaøy
sang Angieâri thuoäc Phaùp. Nhaø vua treû tuoåi bò löu
ñaøy caäp beán thaønh phoá Alger vaøo thaùng 1/1889,
luùc 18 tuoåi. Thaùp tuøng ngaøi coù moät thoâng ngoân,
moät ñaàu beáp vaø moät ngöôøi haàu, caû ba ñeàu laø ngöôøi
Vieät. Ngöôøi Phaùp ñeå ngaøi ôû trong khu El Biar,
treân ñoài cao thaønh phoá Alger. Ngaøi thueâ moät ngoâi
nhaø goïi laø Villa des Pins (Bieät thöï Ñoài Thoâng),
nôi ngaøi soáng trong 15 naêm ñaàu löu ñaøy.
Naêm 1904, Haøm Nghi töø ñoù ñöôïc goïi laø “OÂng
Hoaøng An Nam”, ñaõ keát hoân cuøng coâ Marcelle
Laloë, vaø sinh ba ngöôøi con: Nhö May(2) (sinh
1905), Nhö Lyù (sinh 1908) vaø Minh Ñöùc (sinh
1910). Naêm 1908, ngaøi cuøng gia ñình doïn ñeán moät bieät thöï khaùc ñöôïc ngaøi
cho xaây caát, khaù gaàn nôi ôû cuõ vaø ñöôïc ñaët teân baèng nieân hieäu tröù danh cuûa
ñöùc tieân ñeá, Bieät thöï Gia Long. Trong thôøi gian bò löu ñaøy, ngaøi ñaõ hoïc kyõ
thuaät hoäi hoïa phöông Taây, vaø sau ñoù ñaõ hoïc kyõ thuaät ñieâu khaéc. Ngaøi phaùt
trieån taøi naêng ngheä thuaät moät caùch nghieâm tuùc vaø say meâ. Hoà sô löu tröõ vaø
moät vaøi taùc phaåm coøn giöõ ñöôïc giuùp cho ta soi saùng ñöôïc giai ñoaïn naøy trong
cuoäc ñôøi cuûa nhaø vua, maø tôùi nay ít ngöôøi bieát ñeán.
* Bia moä cuûa vua Haøm Nghi taïi laøng Thonac, Phaùp, khaéc nhaø vua qua ñôøi ôû Alger vaøo naêm 1944.
Xem Mathilde Tuyeát Traàn, “Thonac - Ñaát laï thaønh quen”, taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån soá
3 (68), naêm 2008. In laïi trong Mathilde Tuyeát Traàn, Daáu xöa... Taûn maïn lòch söû nhaø Nguyeãn,
France, 2010, tr. 339. BBT.
Di aûnh vua Haøm Nghi
(1871-1943).
Nguoàn: Honvietquochoc.com.vn
103
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
Chính phuû Phaùp coù nhieàu muïc tieâu khi ñaøy vua
Haøm Nghi sang Alger. Tröôùc tieân vaø laø ñieàu caáp
thieát nhaát veà chính trò, laø chaám döùt phong traøo
Caàn Vöông. Nhöng ngöôøi Phaùp cuõng hy voïng
seõ “Phaùp hoùa” nhaø vua baèng caùch cho oâng hoïc
tieáng Phaùp, laøm cho oâng yeâu meán nöôùc Phaùp
ñeå coù theå bieán thaønh moät oâng vua thaân Phaùp,
trong tröôøng hôïp caàn ñöa oâng trôû laïi ngai vaøng
An Nam. Trong hoaøn caûnh ñoù, Toaøn quyeàn
Angieâri, cuøng giôùi chöùc nhaø binh coù nhieäm vuï
theo vua Haøm Nghi trong nhöõng cuoäc di chuyeån
vaø ñeán thaêm ngaøi taïi nhaø ôû Alger nhaèm laøm
cho cuoäc löu ñaøy ñôõ buoàn teû, ñaõ tìm moïi caùch
khieán cho nhaø vua ñöôïc soáng heát söùc thoaûi maùi.
Chính trong boái caûnh ñoù, naêng khieáu cuûa ngaøi
veà hoäi hoïa ñaõ ñöôïc Ñaïi uùy de Vialar nhaän thaáy,
oâng laø só quan chòu traùch nhieäm theo doõi ngaøi. OÂng naøy ñaõ taïo ñieàu kieän
cho nhaø vua hoïc kyõ thuaät hoäi hoïa, nhö baùo caùo cuûa vieân thoâng ngoân vua
Haøm Nghi ñaõ vieát:
“Ñaïi uùy de Vialar, thaáy ngaøi Ngöï coù naêng khieáu gaàn nhö baåm sinh veà
hoäi hoïa (trong muøa ñoâng naøy khi trôøi xaáu, oâng hoaøng veõ tranh ñeå tieâu khieån,
nhöõng böùc tranh cuûa ngaøi maëc duø khoâng bieát veà luaät vieãn caän, vaãn khoâng
keùm phaàn tinh teá vaø kheùo leùo), hoâm nay ñaõ ñeán thaêm coù ñöa theo ngöôøi baïn
laø oâng Reynaud, hoïa só, ñeå giôùi thieäu vôùi oâng hoaøng, vaø noùi vôùi ngaøi raèng
neáu ngaøi muoán hoïc veõ thì oâng ta raát vui loøng daïy cho. Ngaøi Ngöï laäp töùc
nhaän lôøi ñeà nghò khoân ngoan naøy vaø thoûa thuaän vôùi oâng Reynaud moãi tuaàn
ñeán daïy vaøo ngaøy thöù ba vaø thöù baûy. Trong buoåi daïy ñaàu tieân, oâng thaày ñaõ
ñem theo hoäp maøu, giaù veõ vaø taát caû nhöõng vaät duïng caàn thieát cho vieäc hoïc
veõ, vaø oâng hoaøng moãi ngaøy moãi tieán boä nhanh choùng”.(3)
Marius Reynaud (1860-1935) sinh ôû Marseille, ñònh cö taïi Alger töø
1881. OÂng laø thaønh vieân Hoäi Ngheä só Phaùp, nhö moät hoïa só tieáng taêm vôùi
nhöõng böùc tranh veõ caûng Alger. OÂng trôû thaønh thaày daïy cuûa Haøm Nghi töø
thaùng 11/1889. Vieäc hoïc kyõ thuaät hoäi hoïa phöông Taây vaø veõ tranh trôû thaønh
troø giaûi trí chuû yeáu cuûa Haøm Nghi, cuøng vôùi nhöõng buoåi hoïc tieáng Phaùp,
nhöõng buoåi hoïc ñaáu kieám vaø theå thao, cuõng nhö nhöõng buoåi tieáp khaùch hieám
hoi. Troø giaûi trí ñoù nhanh choùng trôû thaønh nieàm ñam meâ. Ngaøi caøng ngaøy
caøng daønh nhieàu thôøi gian cho ngheä thuaät, coù khi ngoài caû ngaøy ngaém vaø veõ
caûnh thieân nhieân quanh bieät thöï Ñoài Thoâng, vôùi öôùc muoán ghi laïi veû ñeïp cuûa
phong caûnh leân khung vaûi.
Chaát löôïng nhöõng baøi hoïc cuûa hoïa só Reynaud ñöôïc bieát ñeán qua nhieàu
tö lieäu löu tröõ. Haøm Nghi veõ kyù hoïa, veõ tranh trong xöôûng, cuõng nhö veõ theo
ñeà taøi. Chuû ñeà cuûa ngaøi laø chaân dung con ngöôøi,(4) tónh vaät vaø phong caûnh.
Coâng chuùa Nhö May. Nguoàn:
Daáu xöa..., Mathilde Tuyeát Traàn.
104
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
Phaàn lôùn taùc phaåm cuûa vua Haøm Nghi ngaøy nay vaãn coøn ñöôïc löu laïi
trong nhöõng boä söu taäp tö nhaân. Saùng taùc cuûa vua raát ít khi ñöôïc coâng chuùng
bieát ñeán, cho neân khi nghe tin coù moät böùc tranh seõ ñöôïc mang ra baùn ñaáu
giaù, caùc nhaø söu taäp vaø nhöõng ngöôøi say meâ hoäi hoïa ñaõ ñoâng ñaûo keùo ñeán
vaên phoøng Millon vaø coäng söï ôû Paris vaøo thaùng 11/2010 ñeå xem xeùt böùc
tranh saép ñöôïc ñöa ra ñaáu giaù.
Böùc tranh naøy ñaõ ñöôïc baùn ôû Drouot ngaøy 24/11/2010. Luùc ñaàu ñöôïc
ñònh giaù töø 800 ñeán 1.200 Euros. Möùc ñoù quaù thaáp vì ñaây laø laàn ñaàu tieân moät
taùc phaåm cuûa vua Haøm Nghi ñöôïc ñem rao baùn, cuoái cuøng giaù leân ñeán 8.800
Euros khoâng keå chi phí (tính caû chi phí thì hôn 10.000 Euros). Vaên phoøng
ñaáu giaù ñaõ bình luaän: “Ñaây laø moät möùc giaù khaù laém”. Tranh naøy veõ naêm
1915, coù nhan ñeà “Treân con ñöôøng El Biar” (ôû Alger), ñöôïc giôùi thieäu trong
vöïng taäp trieån laõm töø ngaøy 15 ñeán 27 thaùng 11/1926 ôû Galerie Mantelet taïi
Paris, ñöôøng La Boeùtie.(5) Nhaõn daùn sau böùc tranh (soá 14) phuø hôïp vôùi soá
ghi trong vöïng taäp trieån laõm, cho ta bieát teân maø vua Haøm Nghi ñaët cho böùc
tranh naøy. Moät taám thieáp nhoû ñaõ oá vaøng ñính sau böùc tranh coù doøng chöõ:
“Taëng phaåm cuûa OÂng Hoaøng An Nam”, chöùng toû vua Haøm nghi luoân luoân
töø choái baùn tranh cuûa mình, coù leõ vì ngaøi ñaõ yù thöùc ñöôïc vò theá cuûa mình.
Nhöng ngaøi saün loøng taëng cho caùc baïn beø. Nhieàu tö lieäu trong löu tröõ chöùng
thöïc ñieàu naøy.
“Ngaøi Ngöï ñaõ coù nhieàu tieán boä nhanh choùng, vì vaäy maø hoâm nay, theo
lôøi khuyeân cuûa oâng thaày, ngaøi ñaõ taëng moät böùc tranh cho quan Toaøn quyeàn
Angieâri ñeå toû loøng bieát ôn vì ñaõ giuùp ngaøi trong moät luùc khoù khaên. Böùc tranh
nhoû ñoù veõ hai quaû cam ñaõ boå vaø moät quaû coøn nguyeân. Vaø böùc tranh khaùc veõ
moät con chim khöôùu maéc baãy cuõng ñem taëng cho oâng de Vialar vaøo dòp thaêm
vieáng long troïng maø ngöôøi ta goïi laø Ngaøy ñaàu naêm”.(6)
Böùc tranh sôn daàu ñem baùn ñaáu giaù ñöôïc veõ naêm 1915, khoå 35x46cm,
ñaët teân laïi laø “Chieàu taø”. Böùc tranh naøy veõ caûnh ngoïn ñoài El Biar ôû Alger,
caùch nôi ôû cuûa Haøm Nghi khoâng xa. Phong caùch böùc tranh naøy chöùng toû söï
tìm toøi ngheä thuaät cuûa vua Haøm Nghi. AÛnh höôûng cuûa tröôøng phaùi Nabis
vôùi nhöõng maûng maøu phaúng lì coù ñöôøng vieàn, ñaëc ñieåm cuûa phong caùch naøy,
ñöôïc nhaän roõ treân böùc tranh. Caùch Haøm Nghi vieàn thaân caây phía traùi böùc
tranh, baèng caùch veõ ñöôøng vieàn tröôùc, tieáp ñaáy chaám beân trong baèng nhöõng
neùt buùt nhoû, truøng hôïp vôùi kyõ thuaät maø hoïa só Jan Verkade ñaõ vaän duïng
khi veõ caây phía beân phaûi böùc tranh sôn daàu mang teân “Trang traïi Pouldu”,
thuoäc boä söu taäp Josefowitz.
Baûn saéc Vieät Nam cuûa ngaøi ñöôïc theå hieän roõ khi ngaøi veõ phong caûnh,
vôùi haøng coå thuï noåi baät phía traùi böùc hoïa, gioáng caùch caáu truùc phong caûnh
truyeàn thoáng Vieät Nam: raëng coå thuï moïc giöõa caùnh ñoàng luùa thöôøng ñaùnh
daáu söï hieän dieän cuûa moät khoâng gian thieâng, nôi thôø thaàn linh. Tranh coù
moät maøu xanh luïc chuû ñaïo treân nhöõng ñieåm son naâu nhaèm theå hieän nhöõng
uoán löôïn cuûa maët ñaát. Toaøn boä toaùt ra moät caûm giaùc u buoàn thanh thaûn phuø
105
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
hôïp vôùi khung caûnh trang nghieâm luùc chieàu taø, vaø noùi leân moät caùch kín ñaùo
noãi hoaøi nieäm cuûa keû löu ñaøy. Maëc daàu saéc ñoä ñaõ bò xuoáng maøu, böùc tranh
vaãn khieán coâng chuùng Vieät Nam, trong ñoù coù nhieàu ngöôøi laàn ñaàu tieân ñeán
Drouot, caûm thaáy xuùc ñoäng tröôùc moät taùc phaåm ñöôïc veõ caùch ñaây gaàn moät
theá kyû.
Moät böùc tranh sôn daàu khaùc ñöôïc veõ tröôùc ñaáy ít laâu, naêm 1912, cuõng
tieâu bieåu cho nhöõng tìm toøi taïo hình cuûa vua Haøm Nghi. Ñaây laø tranh veõ
caûnh bieån, khoå 61x50cm, ñöôïc tröng baøy naêm 1926 taïi Galerie Mantelet
(Colette Weil) ôû Paris, mang teân “Vaùch ñaù bieån Port-Blanc (St-Lunaire)”
ghi trong vöïng taäp cuûa trieån laõm,(7) theo moät ghi chuù ñöôïc daùn vaøo khung
vaø mang soá 7. Tranh naøy veõ vuøng Bretagne (Phaùp). Töø naêm 1893, moãi muøa
heø vua Haøm Nghi soáng khoaûng ba thaùng ôû Phaùp. Ngaøi ñem theo duïng cuï veõ
vaø khoâng ngöøng veõ, xöû lyù phong caûnh Phaùp vôùi cuøng moät buùt phaùp vaø caùch
nhìn nhö ñoái vôùi phong caûnh Angieâri, taát caû ñeàu ñöôïm neùt buoàn cuûa taâm
hoàn ngaøi. Caùch xöû lyù phong caûnh baèng nhöõng neùt buùt nhoû, caùch moâ taû aùnh
saùng laøm roõ theâm nhöõng tìm kieám trong hoäi hoïa aán töôïng, cuõng nhö cuûa
tröôøng phaùi Nabis. Cuõng vaäy, caùch xöû lyù phía treân vaùch ñaù beân traùi tranh
baèng nhöõng chaám phaù nhoû maøu xanh luïc dòu, theo cuøng moät kyõ thuaät maø
Jan Verkade ñaõ duøng trong böùc tranh sôn daàu “Trang traïi Pouldu”, ñeå moâ
taû caønh laù trong hai caây phía beân phaûi böùc tranh. Quan saùt böùc sôn daàu cuûa
Haøm Nghi cho ta thaáy ngaøi ñaõ tieáp thu ñaày ñuû baøi hoïc cuûa thaày, moät nhaø
Ñoâng phöông hoïc coù teân tuoåi.
Ngoaøi ra, veà ñòa hình cuûa xöù Bretagne, bieån ôû ñaây naèm veà phía taây,
nhöng khi choïn vò trí böùc tranh, Haøm Nghi ñaõ choïn moät nôi maø bôø bieån
naèm veà phía beân phaûi böùc tranh. Phaûi chaêng ngaøi muoán gôïi laïi hình aûnh
cuûa “Bieån Ñoâng” thaân thieát vôùi ngöôøi Vieät Nam? Nhöõng gam maøu gaàn nhö
ñoàng ñieäu laøm töông phaûn maøu xanh thaãm cuûa nöôùc bieån phaàn döôùi tranh
vôùi maøu xanh hôi ñöôïm aùnh hoàng ôû phaàn treân, vôùi vaøi choã chuyeån maøu ñeå
moâ taû ñòa hình thay ñoåi, vôùi ngoïn soùng laên taên khi tan döôùi chaân vaùch ñaù,
vôùi caùch gôïi xa vôøi nhaø cöûa cuûa thieân haï. Caûnh vaät naøy phaûi chaêng ñaõ chaúng
nhaéc laïi trong loøng vua caùi phong caûnh bieån caû mieàn Trung, nôi ngaøi ñaõ
phaûi xa rôøi, 23 naêm tröôùc, ñeå böôùc vaøo cuoäc soáng löu ñaøy?
Hai taùc phaåm “Treân con ñöôøng El Biar” vaø “Vaùch ñaù bieån Port-Blanc”
ñeàu coù moät ñieåm chung laø nhìn ngöôïc aùnh saùng, ngöôøi ngheä só ñöùng nhìn
veà phía maët trôøi laën. Haøm Nghi bò cuoán huùt vaøo caùi ñeïp cuûa thieân nhieân,
coù theå laø bieåu hieän khoâng gian töï do maø ngaøi khoâng ñeán ñöôïc trong thaân
phaän tuø nhaân chính trò. Traïng thaùi noäi taâm ñoù, caùi nhìn ñoái maët vôùi aùnh
saùng, khoâng xa laï vôùi thaùi ñoä kieâu kyø cuûa ngaøi. Tuy nhieân, ngaøi thích nhöõng
khung caûnh thanh bình, nhöõng khoâng gian chieàu taø, nhöõng caûnh vaät khoâng
nhoän nhòp. Ñieàu ñoù ñaùng cho ta caûm nhaän taùc phaåm hoäi hoïa cuûa ngaøi moät
caùch khaùc. Chuùng toâi seõ noùi ñeán khía caïnh hoäi hoïa ñoù cuûa ngaøi veà sau, trong
moät coâng trình daøi hôi hôn.
106
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
Nhöõng chuyeán ñi ñeàu ñaën cuûa vua Haøm Nghi sang Phaùp luoân laø dòp
ñeå ngaøi ñeán thaêm caùc phoøng tröng baøy tranh, nhöõng trieån laõm, cuõng nhö
ñeå ngaøi gaëp gôõ caùc ngheä só Phaùp. Haøm Nghi ñaõ keát baïn vôùi nhieàu hoïa
só vaø nhaø ñieâu khaéc, ñaõ ñeán thaêm xöôûng cuûa Auguste Rodin, Benjamin-
Constant, Georges Cain, Pierre Roche vaø Georges-Antoine Rochegrosse.
Töø naêm 1904, Haøm Nghi theo hoïc ñieâu khaéc vôùi Auguste Rodin maø ngaøi
ñaõ gaëp khi ngoû yù muoán ñeán vieáng xöôûng. Ngaøi ñaõ taïc nhöõng töôïng phuï nöõ,
töôïng baùn thaân ñaøn baø vaø ñaøn oâng. Coù ngöôøi ñeán ngoài laøm maãu cho ngaøi
trong xöôûng ôû El Biar nhöõng khi ngaøi khoâng ñeán hoïc ngay chính xöôûng
cuûa vò thaày noåi tieáng.
Moät trong nhöõng töôïng phuï nöõ maø ngaøi taïc naêm 1925 ñaõ ñöôïc ñuùc
ñoàng. Ñoù laø moät töôïng cao 52cm, dieãn taû moät phuï nöõ khoûa thaân, ñöùng trong
tö theá chaân hôi khuîu, ñaàu töïa vaøo caùnh tay phaûi gaäp laïi, tay traùi caàm quaû
taùo, toùc xoõa sau löng. Hình töôïng baø Eva chòu aûnh höôûng raát roõ phong caùch
cuûa Rodin, maø Haøm Nghi ñaõ moâ phoûng caùch taïc ñoàng vaø phong caùch gaân
guoác, trong khi caùch xöû lyù hình khoái thì roõ raøng laïi möôïn kyõ thuaät cuûa nhaø
ñieâu khaéc Aristide Maillol.
Sôû thích cuûa vua Haøm Nghi ñoái vôùi ñieâu khaéc vaø vieäc choïn chuû ñeà raát
traùi ngöôïc vôùi caùch theå hieän hoäi hoïa, vì phaàn lôùn caùc böùc sôn daàu cuûa ngaøi
ñeàu vaéng boùng ngöôøi. Khi coù boùng daùng ngöôøi thì caùc nhaân vaät ñeàu môø nhaït,
nhö muoán laøm noåi baät tình caûm coâ ñôn. Vieäc thöïc haønh ñieâu khaéc cuûa Haøm
Nghi baét ñaàu töø naêm 1904, ñaït ñeán toät ñænh naêm 1920, trong thôøi gian ñoù
ngaøi boû daàn khung vaûi vaø giaù veõ. Söï kieän naøy boäc loä caùch nhìn thöïc teá khaùc
nhau, khi ngaøi duøng phuø ñieâu. Ñieàu naøy thaät roõ qua nhöõng chuû ñeà ghi trong
vöïng taäp cuoäc trieån laõm naêm 1926 ôû phoøng tranh Mantelet (Colette Weil).
Toaøn theå nhöõng böùc tranh ñeàu laø phong caûnh, trong khi taát caû nhöõng taùc
phaåm ñieâu khaéc ñeàu moâ taû hình ngöôøi. Caùi töông phaûn giöõa tranh sôn daàu
vôùi ñieâu khaéc cuûa ngaøi theå hieän söï phaân lieät giöõa hai theá giôùi: theá giôùi cuûa
aûo moäng vaø hoaøi nieäm phaûn aùnh noäi taâm duøng tranh sôn daàu, vaø theá giôùi
thöïc taïi cuûa nhöõng ngöôøi quaây quaàn chung quanh ngheä só, ñöôïc theå hieän
baèng caùch duøng khoâng gian ba chieàu.
Hai böùc tranh noùi treân cuõng nhö caùc töôïng ñieâu khaéc, ñeàu ñöôïc Haøm
Nghi kyù baèng chöõ Haùn Xuaân Töû (春子), moät bieät hieäu do ngaøi choïn khi saùng
taùc.(8) Teân naøy, nghóa laø “Ngöôøi con cuûa muøa xuaân” laø bieät hieäu ñöôïc ñaët töø
khi coøn taám beù. Ñaáy cuõng laø töïa ñeà moät baøi thô maø nöõ só Judith Gautier
(1845-1917), con gaùi cuûa vaên haøo tröù danh Theùophile Gautier, ñaõ choïn ñeå
taëng vua Haøm Nghi:(9)
Xuaân Töû
Xuaân Töû! ôi hôõi, hoa vöøa chôùm nôû,
Ñaõ rôi caùnh taû tôi trong baõo toá phuõ phaøng,
Cuøng moät luùc ñaõ ñaäp vôõ bao hy voïng, bao boâng hoàng,
Vaø phaù huûy caû nhöõng cung ñieän loäng laãy sôn son vaø ngaøo ngaït höông traàm.