intTypePromotion=1

Bước chuyển tư tưởng chính trị Phan Châu Trinh – Giá trị và bài học lịch sử đối với sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

Chia sẻ: ViVatican2711 ViVatican2711 | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:9

0
36
lượt xem
6
download

Bước chuyển tư tưởng chính trị Phan Châu Trinh – Giá trị và bài học lịch sử đối với sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bước chuyển tư tưởng chính trị Phan Châu Trinh phản ánh quá trình nhận thức của ông trước sự thay đổi của thời đại. Trong giai đoạn hiện nay, xuất hiện những biến đổi rất lớn trên nhiều mặt của xã hội. Trên cơ sở phân tích những cơ sở hình thành, nội dung của bước chuyển tư tưởng chính trị Phan Châu Trinh, bài viết đưa ra những giá trị và bài học lịch sử đối với công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Bước chuyển tư tưởng chính trị Phan Châu Trinh – Giá trị và bài học lịch sử đối với sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

TAÏP CHÍ KHOA HOÏC ÑAÏI HOÏC SAØI GOØN Soá 27 (52) - Thaùng 4/2017<br /> <br /> <br /> <br /> Bước chuyển tư tưởng chính trị Phan Châu Trinh –<br /> Giá trị và bài học lịch sử đối với sự nghiệp đổi mới ở<br /> Việt Nam hiện nay<br /> Phan Chau Trinh’s political thought conversion – Value and history lessons for<br /> innovation enterprise in Vietnam<br /> <br /> TS. Phạm Đào Thịnh<br /> Trường Đại học Sài Gòn<br /> <br /> Pham Dao Thinh, Ph.D.<br /> Saigon University<br /> <br /> <br /> Tóm tắt<br /> Bước chuyển tư tưởng chính trị Phan Châu Trinh phản ánh quá trình nhận thức của ông trước sự thay<br /> đổi của thời đại. Trong giai đoạn hiện nay, xuất hiện những biến đổi rất lớn trên nhiều mặt của xã hội.<br /> Trên cơ sở phân tích những cơ sở hình thành, nội dung của bước chuyển tư tưởng chính trị Phan Châu<br /> Trinh, bài viết đưa ra những giá trị và bài học lịch sử đối với công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay.<br /> Từ khóa: bước chuyển tư tưởng, tư tưởng chính trị, dân chủ tư sản.<br /> Abstract<br /> The transformation of Phan Chau Trinh's political thought has reflected his congnitive process before<br /> the change of times. In the present period, there are great changes in many aspects of society. Based on<br /> the analysis of the foundations, contents of Phan Chau Trinh's political ideology conversion, the paper<br /> presents values and historical lessons for innovation enterprise in Vietnam.<br /> Keywords: moving thoughts, political thought, bourgeois democracy.<br /> <br /> <br /> Phan Châu Trinh (1872 - 1926), xuất trào lưu tư tưởng, các cuộc cải cách trong<br /> thân trong gia đình quan võ tại làng Tây khu vực, đã góp phần hình thành bước<br /> Lộc, huyện Tiên Phước, phủ Tam Kỳ, tỉnh chuyển trong tư tưởng của Phan Châu<br /> Quảng Nam. Ông nổi tiếng thông minh, Trinh, đó là bước chuyển từ hệ tư tưởng<br /> học giỏi, năm 1900 đỗ cử nhân, năm 1901 phong kiến sang tư tưởng dân chủ tư sản<br /> đỗ phó bảng. Năm 1902, ông học trường và tiến gần đến chủ nghĩa Mác - Lênin.<br /> Hậu bổ và được nhậm chức quan Thừa Bước chuyển tư tưởng của Phan Châu<br /> biện bộ Lễ. Với nhãn quan chính trị nhạy Trinh xuất phát từ những cơ sở, tiền đề lý<br /> bén, ông nhận thức được sự thối nát, mục luận của nó. Về lịch sử, cuối thế kỷ XIX,<br /> ruỗng của triều đình nhà Nguyễn, nên từ bỏ dân tộc Việt Nam trở thành một nước<br /> quan trường (1904), đem tài trí đi tìm con thuộc địa nửa phong kiến. Vua quan trở<br /> đường cứu nước, cứu dân. Qua trải nghiệm thành tay sai của thực dân Pháp, nhân dân<br /> thực tiễn cách mạng, sự tác động của các sống dưới hai tròng nô lệ: thực dân, phong<br /> <br /> 19<br /> BƯỚC CHUYỂN TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PHAN CHÂU TRINH – GIÁ TRỊ VÀ BÀI HỌC LỊCH SỬ…<br /> <br /> <br /> kiến. Điều đó đánh thức lương tri của một của chế độ phong kiến nên từ quan, chuẩn<br /> bộ phận trí thức tiến bộ, khiến họ sẵn sàng bị cho một con đường mới. Thứ hai, từ<br /> đứng về phía lợi ích dân tộc và nhân dân, năm 1905 đến năm 1910, Phan Châu Trinh<br /> chống lại thực dân, phong kiến. Lịch sử xây dựng phong trào Duy tân, theo tư<br /> dân tộc đặt ra yêu cầu đi tìm con đường tưởng dân chủ tư sản ở trong nước. Thứ ba,<br /> cách mạng để cứu nước, cứu dân. Cùng với từ năm 1911 đến năm 1926, Phan Châu<br /> hoàn cảnh lịch sử ấy, ở trong nước một trào Trinh hoạt động đòi các quyền dân sinh,<br /> lưu tư tưởng mới xuất hiện, đó là tư tưởng dân chủ tại Pháp và diễn thuyết tại Việt<br /> Canh tân của các nhà trí thức tiến bộ, như Nam lúc cuối đời.<br /> Nguyễn Trường Tộ, Đặng Huy Trứ, Về tác phẩm, Phan Châu Trinh viết<br /> Nguyễn Lộ Trạch, Phạm Phú Thứ, Họ chủ nhiều thể loại: Chính luận có các tác phẩm:<br /> trương đổi mới đất nước trên các lĩnh vực Đầu Pháp chính phủ thư, Trung kỳ dân<br /> như cách thức cai trị đất nước của nhà vua, biến tụng oan thủy mạt ký, Đông Dương<br /> chính sách ngoại giao, học thuật, lối sống, chính trị luận, Pháp - Việt liên hiệp hậu chi<br /> củng cố quân sự, v.v… Bên cạnh đó, tư tân Việt Nam, Thư thất điều; Diễn thuyết<br /> tưởng Tân thư là một trào lưu tư tưởng tiến có các bài nổi tiếng: Đạo đức và luân lý<br /> bộ của Nhật Bản, Trung Quốc khoảng cuối Đông Tây, Quân trị chủ nghĩa và dân trị<br /> thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. “Tân thư” dùng chủ nghĩa; Thơ ca quốc âm và thơ chữ Hán<br /> để chỉ các sách báo về khoa học xã hội, gồm những tập thơ Tây hồ thi tập, Tỉnh<br /> khoa học tự nhiên chứa đựng kiến thức mới quốc hồn ca I, Tỉnh quốc hồn ca II, Giai<br /> của Âu - Mỹ dịch ra chữ Hán, chữ Nhật có nhân kỳ ngộ diễn ca, Xăng tê thi tập, Năm<br /> ảnh hưởng lớn đến các nhà tư tưởng đương bài gia huấn, Quốc âm tạp vịnh; Các bài<br /> thời. Phan Châu Trinh viết: “Buổi ấy các báo và Các bức thư.<br /> danh sỹ nước Pháp như Lư - thoa, Mạnh - Bước chuyển tư tưởng của Phan Châu<br /> đức - tư - cưu, Phúc - lộc - đặc - nhĩ, v.v… Trinh phản ánh sự phát triển của dân tộc và<br /> kế tiếp nhau nổi lên phát huy cái nghĩa dân thời đại, với nội dung phong phú, đa dạng<br /> quyền, chẳng đầy vài mươi năm mà cái thế nhưng có thể khái quát thành các nội dung<br /> lực ảnh hưởng ra khắp toàn châu Âu”[2, cơ bản như sau:<br /> 669]. Năm 1911, khi sang Pháp được Phan Châu Trinh từ bỏ chế độ quân<br /> chứng kiến sự phát triển của nền dân chủ chủ và đi đến chủ nghĩa dân quyền. Mục<br /> phương Tây, sự tác động của cuộc cách đích sự nghiệp Phan Châu Trinh là dùng tài<br /> mạng Tân Hợi (1911) của Trung Quốc, các trí để cứu dân, cứu nước đang chìm đắm<br /> cuộc canh tân của Nhật Bản, Thái Lan, đã trong nô lệ. Khi được bổ nhiệm làm quan,<br /> góp phần hình thành bước chuyển trong tư ông thấy khoa cử cũng chỉ là kiếm chức<br /> tưởng của Phan Châu Trinh. quan nhằm “vinh thân, phì gia”, chứ không<br /> Bước chuyển tư tưởng của Phan Châu thể thực hiện được mục đích. Ông nhận<br /> Trinh diễn ra trong thời gian khá dài, có thể thức được sự suy tàn của chế độ phong<br /> chia thành các giai đoạn: thứ nhất, từ năm kiến, sự chìm đắm trong hư văn một bộ<br /> 1894 đến năm 1904, Phan Châu Trinh ông phận Nho sỹ vẫn chưa kịp chuyển biến<br /> theo Nho học, đứng trên lập trường tư theo thời thế. Phan Châu Trinh viết:<br /> tưởng quân chủ, đậu Phó bảng năm 1901 “Thế sự hồi đầu dĩ nhất không,<br /> và được bổ nhiệm làm quan. Sau một thời Giang sơn vô lệ khấp anh hùng.<br /> gian quan trường, ông thấy được bản chất Vạn gia nô lệ cường quyền hạ,<br /> <br /> <br /> 20<br /> PHẠM ĐÀO THỊNH<br /> <br /> <br /> Bát cổ văn chương thụy mộng trung” chế độ quân chủ chuyên chế, đồng thời ca<br /> [2, tr.95]. ngợi chế độ dân chủ. Để giành lại độc lập<br /> Nghĩa là: Việc đời nhìn lại thấy chẳng dân tộc, chủ quyền đất nước, phải thức tỉnh<br /> còn gì, sông núi không còn nước mắt để nhân dân ra khỏi sự mê muội của nọc độc<br /> khóc các bậc anh hùng. Muôn nhà làm tôi chuyên chế phong kiến, cho nên Phan<br /> tớ dưới ách cường quyền, nhiều người Châu Trinh đã tích cực phê phán, tố cáo<br /> đang ngủ mê trong giấc mộng văn chương chế độ phong kiến nhằm làm cho nhân dân<br /> bát cổ. hiểu được bản chất thối nát của nó. Ông<br /> Khi làm quan (1902), thông qua Đào viết:<br /> Nguyên Phổ, Thân Trọng Huề - những “Hiềm vì nỗi học hành sai lối,<br /> người có tư tưởng canh tân, Phan Châu Thóc vứt đi, rơm bổi quơ về,<br /> Trinh được tiếp xúc với tư tưởng Tân thư. Sai lầm từ thuở nhà Lê,<br /> Phan Châu Trinh rất phấn khởi và đến với Bước qua nhà Nguyễn sa bê dần dần”<br /> tư tưởng dân chủ, ông viết: “Đến ngày kia [2, tr.340].<br /> có sách mới mà đọc, thì thích lắm nói: Theo ông, sự chậm chạp trong đổi mới<br /> “Đây chính là cái thời hữu dụng của kẻ ngu về chính trị đã làm cho dân tộc đi vào con<br /> cuồng. Ta đem cái chí của kẻ cuồng ngu đường suy yếu, “vì cái nọc độc quân chủ<br /> của ta, thi hành kiến thức ngu cuồng của ta, mà nó giết hẳn cái lòng ái quốc của dân<br /> chưa hẳn không ít có ích cho quốc dân” [2, Việt Nam ta” [2, tr.981]. Ông còn cho<br /> tr.588-589]. Càng tiếp xúc với Tân thư, rằng, Nho giáo đã hết vai trò lịch sử, không<br /> ông càng tin vào con đường cách mạng dân còn phù hợp với sự phát triển của thời đại,<br /> chủ tư sản. Ông viết: “Từ khi sách mới ông viết: “Nay tôi mới biết cái độc hại của<br /> dịch của châu Âu du nhập, mới hiểu rõ tiền văn bát cổ, không những đủ làm cho mất<br /> đồ sống chết của dân tộc ở trong cái đại nhà mất nước; mà còn hiện hình biến tướng<br /> mạnh yếu của năm châu” [2, tr.577]. Có để giết hết cả nòi giống mới thôi” [2,<br /> thể nói, Việt Nam vào đầu thế kỷ XX, Phan tr.605]. Phan Châu Trinh là người đầu tiên<br /> Châu Trinh là người sớm nhận thức được tố cáo vua Khải Định bán nước, Thư thất<br /> giá trị tư tưởng dân chủ tư sản, từ đó ông điều đã khái quát bảy tội của vua Khải<br /> tập hợp lực lượng tham gia như Huỳnh Định đáng phải chém đầu [2, tr.647-674].<br /> Thúc Kháng, Trần Quý Cáp,... Những năm Ông phê phán vua: “Nay bệ hạ sinh đẻ<br /> đầu thế kỷ XX bắt đầu xuất hiện phong trong nước Nho giáo, và làm vua trong thời<br /> trào tư sản hóa các nhà Nho tiến bộ. Tư bây giờ là thời thế kỷ XX, mà nước ta lại<br /> tưởng dân chủ tư sản như một luồng gió đứng dưới quyền nước Pháp bảo hộ, mà Bệ<br /> mới trong đời sống chính trị Việt Nam. Sự hạ dám tôn mình như thần thánh, nghênh<br /> chuyển biến đó thể hiện quá trình phủ định ngang trên đầu dân. Vậy thì chẳng những<br /> biện chứng: từ bỏ hệ tư tưởng phong kiến, dân An Nam không thể dung được Bệ hạ,<br /> tiếp thu những tư tưởng tiến bộ, xây dựng mà dân nước Pháp cũng lại khi dể Bệ hạ<br /> hệ tư tưởng dân chủ tư sản trong bối cảnh nữa [2, tr.653]. Phan Châu Trinh cho rằng,<br /> lịch sử Việt Nam hết sức tăm tối. Vậy tư theo quy luật tiến hóa của lịch sử, chính thể<br /> tưởng dân chủ tư sản của Phan Châu Trinh quân chủ chuyên chế đã không còn phù<br /> bao gồm những nội dung nào? hợp với thời đại, cần phải chấm dứt sự tồn<br /> Trước hết, trên lập trường dân chủ tư tại của nó thay bằng chế độ dân chủ.<br /> sản Phan Châu Trinh đã kịch liệt phê phán Cùng với việc phê phán chế độ quân<br /> <br /> <br /> 21<br /> BƯỚC CHUYỂN TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PHAN CHÂU TRINH – GIÁ TRỊ VÀ BÀI HỌC LỊCH SỬ…<br /> <br /> <br /> chủ, Phan Châu Trinh ca ngợi chế độ dân đối với nhân dân, hoặc một số chính sách<br /> chủ tư sản. Mọi quyền lực thuộc về nhân thực dân, hoặc chính phủ bảo hộ không<br /> dân, đều nằm trong khuôn khổ luật pháp, làm hết sứ mệnh bảo hộ,.. [2, tr.385-408].<br /> vua trái phép cũng bắt tội. Bộ máy nhà Cùng với việc phê phán chế độ quân<br /> nước là những người do nhân dân bầu ra chủ chuyên chế, ca ngợi chế độ dân chủ,<br /> nên nhất nhất phải làm theo lợi ích của Phan Châu Trinh nhận thấy vai trò quyết<br /> nhân dân. Ông viết: “Là những người được định sự phát triển lịch sử của nhân dân nên<br /> uỷ quyền cho, phải thuận theo ý muốn của đã chủ trương khai dân trí, chấn dân khí,<br /> dân mà làm những việc lợi dân ích nước” hậu dân sinh nhằm chấn hưng dân tộc.<br /> [2, tr.652]. Trong bài diễn thuyết tại Sài Theo Phan Châu Trinh, khai dân trí<br /> Gòn năm 1925, ông đã trình bày rất nhiều tức là phải bỏ lối học tầm chương trích cú<br /> về tư tưởng dân chủ và một trong những của nền Nho học, mở trường dạy chữ quốc<br /> vấn đề khá mới mẻ là quản lý xã hội bằng ngữ, kiến thức khoa học thực dụng, bài trừ<br /> pháp luật thay cho quản lý thần dân theo ý hủ tục. Việt Nam mất nước có lý do từ<br /> chí của vua. Ông viết: “Nói tóm lại, dân trị nguyên nhân “cái nọc độc quân chủ vào<br /> tức là pháp trị. Quyền hạn và bổn phận của trong óc dân ta sâu quá, mà cái trình độ của<br /> mỗi người trong nước, bất kỳ người làm việc dân ta cũng thấp quá” [2, tr.980], nền Nho<br /> nhà nước hay là người thường, đều có pháp học với kiến thức cũ kỹ, lạc hậu không còn<br /> luật chỉ định rõ ràng, không khác gì là có phù hợp với thời cuộc, ông viết:<br /> đường gạch sẵn, cứ trong đường ấy mà đi, tự “Từ khi cử nghiệp thiết khoa,<br /> do muốn bước tới bao nhiêu cũng được, Năm kinh, bốn truyện hóa ra tro tàn”<br /> không ai ngăn trở cả. Chỉ trừ khi nào xâm lấn [2, tr.342].<br /> đến quyền hạn của người khác thì không Để mở mang dân trí, Phan Châu Trinh<br /> được mà thôi” [2, tr.985]. cho rằng phải tiến hành học thực dụng cốt để<br /> Theo Phan Châu Trinh, cách mạng dân phục vụ cuộc sống dân sinh chứ không chỉ<br /> chủ tư sản phải dựa vào Pháp để làm cho học thơ văn phù phiếm. Về kiến thức trong<br /> dân tộc mở mang dân trí, bồi dưỡng sức giáo dục cần phải đổi mới nội dung, phương<br /> dân, rồi từ đó mà giành độc lập, nên không pháp, đặc biệt là chú trọng về giáo dục khoa<br /> chủ trương bạo động. Con đường cách học, kỹ thuật. Ông viết:<br /> mạng dân chủ tư sản như một luồng gió “Ước học hành mở cho xứng đáng,<br /> mới thức tỉnh dân tộc ta trong sự mê muội Đừng vẽ hình, vẽ dạng cho qua;<br /> mấy trăm năm. Tuy nhiên, ông chưa nhận Công thương, kỹ nghệ chuyên khoa,<br /> thức đầy đủ bản chất của dân chủ tư sản, Trí tri, cách vật cho ta theo cùng” [2,<br /> đặc biệt, ông lại ảo tưởng khi chủ trương tr.348].<br /> dựa vào Pháp để thực hiện dân chủ ở Việt Đối với nền văn minh phương Tây,<br /> Nam, rồi giành độc lập dân tộc. Một thuộc theo ông cần phải tiếp thu những giá trị để<br /> địa của thực dân thì không thể có dân chủ mở mang dân trí. Tư tưởng của ông đã phá<br /> và độc lập, tự do! Ông đề ra nhiệm vụ bỏ truyền thống “trọng Đông, khinh Tây”,<br /> giành độc lập dân tộc, nhưng ông chưa đề ông viết: “…đem cái sự học Âu tây để so<br /> ra mục tiêu đánh đuổi thực dân Pháp. Khi sánh lại với cái học cũ của ta, để xem điều<br /> phê phán chế độ phong kiến, ông công kích gì hay, điều gì dở, cho người ta xét đoán<br /> rất mạnh mẽ nhưng đối với thực dân chỉ mà tìm lấy đàng tấn tới về sau” [2, tr.964].<br /> phê phán việc ngược đãi của người Pháp Trong bối cảnh đất nước bế tắc về con<br /> <br /> <br /> 22<br /> PHẠM ĐÀO THỊNH<br /> <br /> <br /> đường cách mạng, tư tưởng khai dân trí có phát triển kinh tế phải tiến hành phát triển<br /> tác dụng nhất định làm thay đổi lối tư duy ngành nghề nhằm tạo ra nhiều sản phẩm<br /> cũ để vươn lên tầm nhận thức mới cao hơn, phục vụ đời sống xã hội. Đặc biệt, trong<br /> phù hợp với sự phát triển của thời đại. quá trình giao lưu với văn minh phương<br /> Chấn dân khí là làm cho mọi người Tây, cũng như khi đọc những bản điều trần<br /> thức tỉnh tinh thần tự lực, tự cường, giác của Nguyễn Trường Tộ, Phan Châu Trinh<br /> ngộ được quyền lợi của mình giải thoát rất tâm đắc các đề nghị của Nguyễn<br /> khỏi sự kìm kẹp của chế độ quân chủ Trường Tộ với nhà vua là cần phải nhanh<br /> chuyên chế. Sự trì trệ, suy vong của dân chóng cho người sang phương Tây học<br /> tộc không phải từ bản chất của dân tộc ta nghề. Trong bài diễn thuyết tại Sài Gòn<br /> kém cỏi. Từ buổi đầu lịch sử, dân tộc ta đã (1925) có đoạn ông nói: “Cũng có người<br /> có hàng trăm năm dựng nước trở thành một học hành như Nguyễn Trường Tộ khuyên<br /> quốc gia độc lập, có chủ quyền, có nền văn vua dạo qua bên Tây xem xét cái văn minh<br /> hóa bền vững. Sự yếu kém của dân tộc là của họ, rồi cho người qua học,…” [2,<br /> do chế độ phong kiến không cho nhân dân tr.975]. Sự giao lưu với các phong trào văn<br /> quyền học tập, tự lực, tự cường. Qua khảo minh phương Tây là điều kiện phát triển<br /> cứu lịch sử nước nhà, ông chỉ ra nguyên đất nước, ông viết:<br /> nhân yếu kém đó: “Lấy lịch sử mà nói thì “Mau mau đi học lấy nghề,<br /> dân tộc Việt Nam không phải là một dân Học rồi ta sẽ đem về dạy nhau” [2,<br /> tộc hèn hạ, mà cũng không phải là một dân tr.174].<br /> tộc không thông minh, thế thì vì lẽ nào ở Lúc bấy giờ, Phan Châu Trinh đã quan<br /> dưới quyền bảo hộ hơn 60 năm nay mà vẫn tâm đến việc mở mang ngành nghề với<br /> còn mê mê muội muội, bịt mắt vít tai mục đích phát triển kinh tế hàng hóa. Nền<br /> không chịu xem xét, không chịu học hỏi sản xuất phải giao lưu với nước ngoài, phải<br /> cái hay, cái khéo của người” [2, tr.952]? bảo đảm nhiều hàng hóa phục vụ nhu cầu<br /> Tư tưởng chấn dân khí của Phan Châu trong nước và xuất khẩu để tạo ra sự tích<br /> Trinh thể hiện tính cách mạng nhằm phục luỹ cho nền kinh tế, phạm trù “tư bản” đã<br /> hưng truyền thống hào hùng của dân tộc. được Phan Châu Trinh đề cập, ông viết:<br /> Trong chế độ thực dân phong kiến đã làm “Nghề càng ngày càng đua càng tới,<br /> cho dân mê muội trong sự an phận, xa lánh Vật càng ngày càng mới dễ coi.<br /> chính trị, ông viết: “Còn nó sợ dân biết Chở chuyên đi bán nước ngoài,<br /> chính trị nhiều thì nó lại sinh ra cách mạng, Lợi trong đã được, lợi ngoài lại thêm.<br /> cho nên nó cấm học trò và dân không được Được nhiều lời càng thêm tư bổn,<br /> nói đến chính trị” [2, tr.973]. Vì thế, trong Rộng bán buôn khắp bốn phương trời”<br /> Tỉnh quốc hồn ca I và Tỉnh quốc hồn ca II [2, tr.193].<br /> Phan Châu Trinh kêu gọi, khích lệ nhân Như vậy, có thể nói Phan Châu Trinh<br /> dân mau mau tỉnh ngộ, học tập những giá là người có tầm nhìn mang tính chất hiện<br /> trị văn minh phương Tây để chấn hưng đất đại, không chỉ bàn về kinh tế hàng hóa mà<br /> nước. còn đề cập hàng loạt vấn đề như: lập hội<br /> Hậu dân sinh tức là phải làm cho mọi buôn bán, dạy học nghề, xây dựng lối sống<br /> người biết phát triển kinh tế mở mang giản dị, lành mạnh, chống mê tín, dị đoan,<br /> ngành nghề, làm cho cuộc sống ấm no, cải tiến kỹ thuật, tổ chức y tế,… Đó là<br /> hạnh phúc. Theo ông, một dân tộc muốn những chủ trương bám sát thực tế, phục vụ<br /> <br /> <br /> 23<br /> BƯỚC CHUYỂN TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PHAN CHÂU TRINH – GIÁ TRỊ VÀ BÀI HỌC LỊCH SỬ…<br /> <br /> <br /> đời sống nhân dân [2, tr.168-194]. giụm cây làm rừng, không đến nỗi trơ trọi,<br /> Để thực hiện được những chủ trương lơ láo, ù lỳ như ngày nay” [2, tr.943]. Giá<br /> trên, theo Phan Châu Trinh cần phải thức trị nổi bật trong tư tưởng Phan Châu Trinh<br /> tỉnh nhân dân hiểu được quyền lợi của là làm cho nhân dân nhận thức được phạm<br /> mình. Trong tư tưởng dân chủ, Phan Châu trù dân chủ. Cũng như Phan Bội Châu, các<br /> Trinh nhấn mạnh đến vai trò, những quyền ông đều có quan niệm về mối quan hệ dân<br /> lợi cơ bản và thực hiện những nghĩa vụ với nước, quốc quyền với dân quyền, ông<br /> thiêng liêng cao cả với đất nước, ông viết: viết: “Gọi là nước, thì phải có đất đai, có<br /> “Một nòi dân cùng một giọt máu xẻ ra, nhân dân” [2, tr.605], đó là mối quan hệ<br /> cùng một thứ tiếng nói, ở trong miếng đất biện chứng nổi bật nhất trong tư tưởng dân<br /> mà ông cha ta nó đã đổ máu, đổ mồ hôi, đổ chủ tư sản đầu thế kỷ XX ở nước ta. Vậy<br /> nước mắt, để vỡ vạc ra, thành ra một nước để nhân dân hiểu được quyền lợi và nghĩa<br /> lưu truyền bốn ngàn năm đến giờ, thì được vụ của mình thì cách mạng Việt Nam phải<br /> phép hưởng quyền lợi trong miếng đất ấy, làm gì?<br /> được sống ở đó, chết chôn đó, giàu nhờ đó, Trước hết phải xây dựng một luân lý<br /> nghèo nương đó, làm gì thì không ai cấm quốc gia mới, không thể dựa vào tư tưởng<br /> đoán được” [2, tr.940]. truyền thống quân chủ chuyên chế, Phan<br /> Khi nói về quan hệ giữa quyền và Châu Trinh cho rằng, phải kết hợp truyền<br /> nghĩa vụ, Phan Châu Trinh gọi đó là đạo thống với hiện đại, dân tộc với thế giới.<br /> đức luân lý. Theo ông đạo đức luân lý có Ông viết: “Nếu ta giữ một ít đạo đức của<br /> sự phát triển từ thấp lên cao: luân lý gia ta, thâu thái một ít đạo đức của Âu đem<br /> đình, luân lý quốc gia, luân lý xã hội. Dân điều hòa lại, rồi khuyếch trương luân lý,<br /> tộc hèn yếu chỉ vì hiểu biết hạn hẹp trong nghĩa là khiến dân Việt Nam ai ai cũng đều<br /> quan hệ vua - tôi, không hề biết được quan biết nghĩa vụ đối với nước Việt Nam. Được<br /> hệ nước với dân, cho nên, nhân dân không như thế thì chẳng những nước Việt Nam<br /> hiểu được quyền lợi và nghĩa vụ của mình. sau này được giàu mạnh, mà trong thế giới<br /> Ông viết: “…cho nên dân trong nước này bất kỳ dân tộc nào muốn đến ăn chung<br /> không biết quyền dân là gì, thương nước là ở đậu trên miếng đất này cũng không giám<br /> gì, nghĩa vụ là gì?” [2, tr.938]. Hạn chế đem lòng khinh dễ ta như ngày nay nữa”<br /> trong luân lý xã hội là nhân dân không hề [2, tr.957]. Theo đó, tư tưởng dân chủ của<br /> biết đoàn thể là gì, tổ chức là gì, nguyên Phan Châu Trinh có bước phát triển, nếu<br /> nhân này là từ chế độ phong kiến. Ông trước đây, tư tưởng dân chủ chỉ dừng lại ở<br /> viết: “Dân không biết đoàn thể, không việc đối lập dân chủ với quân chủ một cách<br /> trọng công ích là bởi ba bốn trăm năm trở chung chung thì đến đây, tư tưởng dân chủ<br /> về đây, bọn học trò trong nước mắc ham gắn liền với độc lập dân tộc, gắn liền với<br /> quyền tước, ham bã vinh hoa của các triều những quyền cụ thể của người dân Việt<br /> vua mà sinh ra giả dối nịnh hót, chỉ biết Nam, gắn liền với phạm trù xã hội mang<br /> vua mà chẳng biết có dân” [2, tr.943]. Cho tính phổ biến. Điều này, thể hiện sự phát<br /> nên, phải khơi dậy tinh thần dân tộc, vì triển, chuyển biến tư tưởng chính trị của<br /> trước đây, dân tộc ta rất hào hùng và đoàn Phan Châu Trinh và cũng là tiền đề căn bản<br /> kết, biết bênh vực nhau. Ông nói: “…dân để ông đến gần chủ nghĩa Mác - Lênin.<br /> tộc Việt Nam này hồi cổ sơ cũng biết đoàn Với chủ trương cách mạng dân chủ tư<br /> thể, biết công ích, cũng góp gió làm bão, sản, Phan Châu Trinh sử dụng phương<br /> <br /> <br /> 24<br /> PHẠM ĐÀO THỊNH<br /> <br /> <br /> pháp cách mạng hòa bình, hợp pháp, công điểm là không gây ra tổn thất về tính mạng<br /> khai. Căn cứ vào tình hình trong nước, và vật chất của nhân dân, làm cho nhân dân<br /> Phan Châu Trinh cho rằng chủ trương cách thức tỉnh, vươn lên làm cách mạng, phê<br /> mạng bạo động của Phan Bội Châu là phán chế độ quân chủ, tố cáo quan lại Pháp<br /> không phù hợp, ông khẳng định bạo động vi phạm quyền dân chủ của nhân dân, tuy<br /> cách mạng sẽ gặp thất bại. Xét về mặt nhiên, phương pháp này không phù hợp<br /> chiến lược cách mạng, Phan Bội Châu là với mục đích đánh đuổi thực dân xâm lược.<br /> hoàn toàn đúng, vì đối với thực dân xâm Để thực hiện mục đích, nhiệm vụ của<br /> lược phải dùng bạo động cách mạng để cách mạng dân chủ tư sản, Phan Châu<br /> đánh đuổi. Xét về thực lực cách mạng, bạo Trinh phát hiện ra động lực của cách mạng<br /> động cách mạng có thể thất bại, cho nên là đoàn kết nhân dân. Theo ông, nhân dân<br /> quan điểm Phan Châu Trinh cũng có phần đoàn kết thì mới tập hợp được thành đảng<br /> phù hợp với thực tế cách mạng. phải, tổ chức để đấu tranh với thực dân<br /> Căn cứ tình hình sức người, sức của ở Pháp. Ông kêu gọi nhân dân đoàn kết xây<br /> trong nước còn rất yếu, nhân dân “không dựng thành tổ chức, đoàn thể để tham gia<br /> có chỗ nương thân, không có khí giới mà phong trào cách mạng, đoàn kết là một sức<br /> dùng, không có tiền của mà tiêu, …quyết mạnh của dân tộc. Ông viết:<br /> không thể sống nổi trong cái thế giới này, Xưa nay góp gió làm nên bão,<br /> lại còn chống cự được với ai nữa” [2, Muôn vạn nên ghi một chữ đồng [2,<br /> tr.404], Phan Châu Trinh chủ trương tr.281].<br /> phương pháp đấu tranh hòa bình, đòi dân Trong tác phẩm Tỉnh quốc hồn ca I,<br /> sinh, dân chủ một cách công khai với mục với mười hai phần nội dung, Phan Châu<br /> đích “trông dân có trí, dân có đường sống” Trinh dành một phần bàn về sự đoàn kết<br /> [2, tr.596]. Muốn thực hiện được những nhân dân. Ông phân tích thấu đáo những<br /> nhiệm vụ ấy, ông chủ trương đấu tranh trên hậu quả của mất đoàn kết, chỉ ra nguyên<br /> diễn đàn công khai, ông viết: “Cho nên sự nhân của mất đoàn kết là thiếu sự thông<br /> vận động của đảng tôi, toàn là tụ tập dân cảm, chia sẻ, không biết nhường nhịn nhau,<br /> chúng đường đường chính chính, diễn thậm chí tranh giành nhau quyền lợi vật<br /> thuyết, họp chí sĩ, khảo cứu chính trị thời chất. Do đó làm cho giống nòi hèn kém,<br /> thế, ăn to nói lớn, người và việc ai nấy đều giảm sức mạnh của dân tộc, dẫn đến mất<br /> thấy, cho nên xét nó rất dễ. Chủ nghĩa của nước. Cho nên, muốn giành độc lập, nhân<br /> tôi đã lợi dụng dân trí, thủ đoạn lợi dụng rõ dân ta phải đoàn kết một long [2, tr.168-<br /> ràng, cho nên những kẻ nghe theo đều là 194].<br /> người đọc sách biết lẽ, vì nước quên mình” Về nền chính trị, Phan Châu Trinh cho<br /> [2, tr.597]. rằng, nó có vai trò rất quan trọng đối với<br /> Phương pháp đấu tranh hòa bình là đời sống nhân dân: nền chính trị tiến bộ thì<br /> một phương pháp được một bộ phận trí nhân dân hạnh phúc, còn chính trị lạc hậu<br /> thức yêu nước tán thành, họ dựa vào pháp thì gây hậu họa cho nhân dân. Nền chính<br /> luật và diễn đàn công luận để đấu tranh, trị tốt hay xấu phụ thuộc vào chỗ dùng<br /> nhưng thường không đạt kết quả mong người, và mục đích chính trị sẽ quyết định<br /> muốn, hoặc nếu có cũng chỉ là sự nhượng việc dùng người của nền chính trị đó. Ông<br /> bộ tạm thời của thực dân nhằm xoa dịu viết: “Họa phúc của nhân dân gốc ở nền<br /> mâu thuẫn xã hội. Phương pháp này có ưu chính trị; mà chính trị tốt hay xấu thì bắt<br /> <br /> <br /> 25<br /> BƯỚC CHUYỂN TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PHAN CHÂU TRINH – GIÁ TRỊ VÀ BÀI HỌC LỊCH SỬ…<br /> <br /> <br /> đầu ở chỗ dùng người. Nếu chính trị nhằm với chủ nghĩa Mác - Lênin. Trong bức thư<br /> làm cho nước lợi dân giàu thì lối dùng gửi cho Nguyễn Ái Quốc năm 1922, Phan<br /> người sẽ là công; dùng người công chính Châu Trinh đã nói về chủ nghĩa Mác -<br /> thì tài trí sẽ được phát huy, mọi việc thực Lênin [2, tr.787-794].<br /> hành được chu tất; nếu chính trị dùng vào Mặc dù đã nghiên cứu chủ nghĩa Mác -<br /> tư lợi cá nhân, thì lối dùng người ắt là tư; Lênin, nhưng Phan Châu Trinh chỉ dừng lại<br /> dùng người là thiên tư thì hối lộ nảy sinh, với tư cách là một người cách mạng dân<br /> kỷ cương rối loạn” [2, tr.479-482]. chủ tư sản có cảm tình với chủ nghĩa Mác -<br /> Nhận thức đúng đắn về quyền quyết Lênin, chứ chưa nhận thức đầy đủ phạm trù<br /> định của nhân dân đối với thể chế, nên ông cách mạng vô sản. Trong lúc đó, năm<br /> cho rằng việc lựa chọn nền chính trị dân 1920, Nguyễn Ái Quốc đã đọc Sơ thảo lần<br /> chủ hay quân chủ do nhân dân tự quyết. thứ nhất những luận cương về vấn đề dân<br /> Ông viết: “Sau khi đã khôi phục sơn hà rồi, tộc và vấn đề thuộc địa của V.I Lênin và<br /> thì quân chủ hay dân chủ nhứt nhứt tuỳ tìm thấy được con đường cách mạng vô<br /> theo ý quốc dân, đảng thiếu niên không nên sản. Cho nên, có thể nói Phan Châu Trinh<br /> chủ trì bên nào cả” [2, tr.692]. Điều đó, cho mới đến gần chủ nghĩa Mác - Lênin chứ<br /> thấy, trong tư tưởng Phan Châu Trinh mọi chưa hoàn toàn nhận thức được bản chất<br /> ý đồ chính trị đều tập trung vào ích nước, của học thuyết cách mạng này, do hạn chế<br /> lợi dân, mưu cầu một xã hội tốt đẹp cho bởi những điều kiện lịch sử và nhận thức<br /> dân tộc. chi phối. Việc ông tiếp cận chủ nghĩa Mác<br /> Sau này, khi phong trào cách mạng tư - Lênin đã đánh dấu một bước chuyển khá<br /> sản chưa đạt được những kết quả mong quan trọng trong quá trình phát triển tư<br /> đợi, trong lúc đó phong trào cách mạng vô tưởng chính trị của ông. Từ chỗ nhận thức<br /> sản phát triển mạnh mẽ. Ở Pháp, Đảng được hạn chế của tư tưởng dân chủ tư sản,<br /> Cộng sản ra đời (1920), Nguyễn Ái Quốc nên Phan Châu Trinh đã khuyên Nguyễn<br /> (thành viên của nhóm Ngũ Long: Phan Ái Quốc cần phải thay đổi phương pháp<br /> Châu Trinh, Phan Văn Trường, Nguyễn Ái hoạt động, theo chủ nghĩa Mác và về trong<br /> Quốc, Nguyễn Thế Truyền, Nguyễn An nước để hoạt động cách mạng. Ông viết:<br /> Ninh) tham gia sáng lập và đi theo phong “Tôi khuyên anh thu xếp mà về, đem cái<br /> trào cộng sản quốc tế. Sự kiện ấy, có ảnh tài năng của mình khích động nhân tâm, hô<br /> hưởng nhất định đối với các thành viên của hào đồng bào ba kỳ đồng tâm hiệp lực, để<br /> nhóm Ngũ Long. Những năm 1920, phong mà đánh đổ cường quyền áp chế, ắt là<br /> trào cách mạng vô sản cũng đã phát triển thành công” [2, tr.790]. Đối với bản thân,<br /> mạnh mẽ, đặc biệt là cuộc Cách mạng Phan Châu Trinh thấy mình trong cảnh<br /> Tháng Mười Nga (1917) thành công đã “chim lồng cá chậu”, “hoa sắp tàn”, không<br /> làm rung động châu Âu. Từ những tác còn con đường nào khác, nên gửi lời nhắn<br /> động ấy, tư tưởng chính trị của Phan Châu nhủ đến Nguyễn Ái Quốc rằng: “Bởi vậy<br /> Trinh có những chuyển biến nhất định. tôi thành tâm mong mỏi anh thay đổi cái<br /> Mặc dù, ông chưa có ý đồ chuyển hướng phương pháp cũ kỹ đi để mà mưu đồ đại<br /> cách mạng vô sản nhưng ông đã nghiên sự” [2, tr.794]. Ông ý thức được “phương<br /> cứu và đến gần tư tưởng chủ nghĩa Mác - pháp cũ kỹ” của mình để từ đó rút ra kinh<br /> Lênin. Tại Pháp, ông bắt đầu nghiên cứu, nghiệm cho thế hệ sau không dẫm lên con<br /> có những nhận thức và cảm tình nhất định đường sai lầm. Nếu nói mỗi nhà tư tưởng<br /> <br /> <br /> 26<br /> PHẠM ĐÀO THỊNH<br /> <br /> <br /> tiến bộ là một bước đi trong lịch sử của tư nữa vấn đề dân sinh, mở rộng và phát huy<br /> tưởng Việt Nam, thì Phan Châu Trinh là dân chủ, đổi mới, cải cách hành chính, xây<br /> một bước đi khá tiến bộ, có tác dụng thúc dựng nhà nước kiến tạo và phát triển. Thứ<br /> đẩy lịch sử, tạo tiền đề cho những bước ba, tư tưởng dân chủ tư sản của Phan Châu<br /> tiếp theo. Tư tưởng dân chủ của Phan Châu Trinh phản ánh tinh thần trách nhiệm của<br /> Trinh được nhiều nhà tư tưởng đánh giá tầng lớp trí thức tiến bộ đối với một giai<br /> cao như là một sự thức tỉnh dân tộc, Hồ đoạn lịch sử tối tăm của dân tộc. Giai đoạn<br /> Chí Minh viết: “Năm 1926 có một sự thức hiện nay, cùng với sự phát triển của đất<br /> tỉnh trong toàn quốc tiếp theo sau cái chết nước và thời đại, hơn lúc nào hết đội ngũ<br /> của một nhà quốc gia chủ nghĩa Phan Châu trí thức nước nhà cần phát huy hơn nữa<br /> Trinh” [8, tr.20]. tinh thần trách nhiệm đối với dân tộc trước<br /> Từ bước chuyển tư tưởng của Phan những vấn nạn như: vấn đề tham nhũng<br /> Châu Trinh, có thể rút ra những giá trị và trong xã hội, vấn đề ô nhiễm môi trường,<br /> bài học lịch sử như sau: Thứ nhất, bước khai thác cạn kiệt tài nguyên, vấn đề biến<br /> chuyển tư tưởng Phan Châu Trinh góp đổi khí hậu,… như Phan Châu Trinh đã<br /> phần tạo nên quá trình chuyển biến ý thức từng kêu gọi trí thức:<br /> hệ của dân tộc. Trước sự suy tàn của chế “Sao cho gắng chí, gắng công,<br /> độ phong kiến, Phan Châu Trinh cùng các Sao cho chẳng phụ con Rồng, cháu<br /> nhà tư tưởng đã kịch liệt phê phán tư tưởng Tiên” [2, tr.184].<br /> phong kiến và từ bỏ nó để tạo nên hệ tư TÀI LIỆU THAM KHẢO<br /> tưởng mới - tư tưởng dân chủ tư sản nhằm<br /> 1. Nguyễn Văn Dương (1995), Tuyển tập Phan<br /> đi tìm con đường cách mạng cứu dân, cứu<br /> Châu Trinh, Nxb Đà Nẵng.<br /> nước. Trước yêu cầu hội nhập quốc tế,<br /> 2. Nguyễn Văn Dương (2006), Tuyển tập Phan<br /> nước ta cũng cần tiếp thu bài học của Phan Châu Trinh, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.<br /> Châu Trinh, đó là: từ bỏ những tư tưởng 3. Đinh Xuân Lâm (chủ biên) (1998), Đại cương<br /> lạc hâu, bảo thủ, tiêu cực, tiếp thu những lịch sử Việt Nam, tập 1, tập 2, Nxb Giáo dục,<br /> giá trị tinh hoa của thời đại nhằm chấn Hà Nội.<br /> hưng dân tộc, kiên quyết, kiên trì giữ vững 4. Đinh Xuân Lâm (chủ biên) (1997), Tân thư và<br /> nền độc lập dân tộc. Thứ hai, khi dân tộc xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ<br /> mất nước, thời đại đã thay đổi Phan Châu XX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.<br /> Trinh đã xây dựng một hệ thống quan điểm 5. Huỳnh Lý (1992), Phan Châu Trinh, thân thế<br /> về cách mạng dân chủ tư sản: tư tưởng khai và sự nghiệp, Nxb Đà Nẵng.<br /> 6. Lê Thị Kinh (tức Phan Thị Minh (2003), Phan<br /> dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh, những<br /> Châu Trinh qua những tài liệu mới, quyển 1,<br /> vấn đề dân chủ, nền chính trị, v.v... Trong<br /> tập 1, Nxb Đà Nẵng.<br /> giai đoạn hiện nay, với những biến đổi sâu 7. Lê Thị Kinh (tức Phan Thị Minh) (2003),<br /> sắc của thời đại và yêu cầu hội nhập quốc Phan Châu Trinh qua những tài liệu mới, tập<br /> tế, chúng ta cũng cần xây dựng và đẩy 2, Nxb Đà Nẵng.<br /> mạnh thực hiện những nội dung mới như 8. Hồ Chí Minh (1995), Toàn tập, tập 3, Nxb<br /> đổi mới toàn diện giáo dục, quan tâm hơn Chính trị quốc gia, Hà Nội.<br /> <br /> <br /> <br /> Ngày nhận bài: 17/3/2017 Biên tập xong: 15/4/2017 Duyệt đăng: 20/4/2017<br /> <br /> <br /> <br /> 27<br />
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2