Các đời quan trấn thủ ở Khánh
Hoà xưa
Written by lichsuvn.info
Sunday, 16 March 2008
Tác giả: Nguyễn Man Nhiên
Nguồn: vannghesongcuulong.org
Ngay sau khi “tiếp quản” vùng đ
ất mới từ mũi Đá Bia
đến phía đông sông Phan Rang vào năm 1653, chúa
Nguyễn đã thiết lập bộ máy hành chính gồm 2 phủ
Thái Khang và Diên Ninh, đặt dưới sự thống lãnh củ
a
dinh trấn thủ Thái Khang. Trong suốt quá trình hình
thành và phát triển của vùng đất này với nhiều biến
đổi trên bản đồ hành chính (từ dinh Thái Khang đến
dinh Bình Khang, dinh Bình Hòa, trấn Bình Hòa, rồi
tỉnh Khánh Hòa) chắc chắn có phần nào sự đóng góp
của những người đứng đầu địa phương, tức là các
quan trấn thủ ở Khánh Hòa xưa. Trong điều kiện
thiếu thốn về sử liệu, chúng tôi chỉ xin dựng lại dưới
đây vài nét phác thảo chân dung của một số khuôn
mặt ấy.
- 1653 : Hùng LỘc
Ông là quan trấn thủ đầu tiên của dinh Thái Khang.
Theo Đại Nam thực lục tiền biên (ĐNTLTB) và Đại
Nam liệt truyện tiền biên (ĐNLTTB), Hùng Lộc làm
quan đến chức Cai cơ, được phong tước Hầu (Hùng
Lộc Hầu). Bên cạnh việc ghi nhận công trạng của
Hùng Lộc trong việc mở mang bờ cõi phía Nam, Sử
quán triều Nguyễn cũng cho rằng điều đáng tiếc là
không rõ biết họ, quê quán, tuổi thọ của ông. Sách
ĐNTLTB chép:“Quý Tỵ, năm thứ 5 (1653)… Bắt
đầu đặt dinh Thái Khang. Bấy giờ có vua nước
Chiêm Thành là Bà Tấm xâm lấn Phú Yên, sai cai cơ
Hùng Lộc (không rõ họ) làm thống binh, xá xai Minh
Võ (không rõ họ) làm tham mưu, lãnh 3000 quân đi
đánh. Quân đến Phú Yên, các tướng đều muốn dừng
lại để dụ địch. Hùng Lộc nói: “Ra quân lúc không
ngờ, đánh giặc lúc không phòng bị, là mưu hay của
nhà binh. Nay quân ta từ xa đến, lợi ở sự đánh chóng,
cần gì phải dụ?”. Bèn tiến quân vượt đèo Hổ Dương
núi Thạch Bi, đánh thẳng v
ào thành, nhân đêm phóng
lửa đánh gấp, cả phá được. Bà Tấm trốn chạy. Lấy
được đất đến sông Phan Rang. Bà Tấm sai con l
à Xác
Bà Ân mang thư xin hàng. Hùng Lộc đem việc báo
lên. Chúa y cho, khiến lấy sông Phan Rang làm giới
hạn, từ phía đông sang đến Phú Yên chia làm 2 phủ
là Thái Khang và Diên Ninh. Phủ Thái Khang có 2
huyện: Quảng Phúc và Tân An; phủ Diên Ninh có 3
huyện: Phúc Điền, Vĩnh Xương và Hoa Châu. Đặt
dinh Thái Khang cho Hùng Lộc trấn giữ. Phía tây
sông Phan Rang vẫn về Chiêm Thành, b
ắt giữ lệ chức
cống”(1). Còn trong ĐNLTTB, truyện về Hùng Lộc
ghi như sau: “Hùng Lộc (không nhớ họ). Không biết
là người ở đâu. Hùng Lộc làm quan đến Cai cơ…
Quốc triều lúc mới khai thác, Hùng L
đấy. Chỉ tiếc không biết rõ họ, quê quán và tuổi thọ
của Hùng Lộc”(2).
Tuy chính sử không ghi chép gì thêm về hành trạng
của Hùng Lộc sau sự kiện 1653 nhưng có b
ằng chứng
cho thấy thời gian ông trấn nh
ậm tại dinh Thái Khang
là rất ngắn, chỉ trong khoảng 7 - 8 tháng. Theo sách
Phủ biên tạp lục (PBTL) của Lê Quý Đôn thì Hùng
Lộc có mặt tại Thái Khang vào tháng 4 (âm l
ịch) năm
1653: “Thần Tông, năm Thịnh Đức thứ 1, Quý Tỵ
(1653)… Vua nước Chiêm Thành là Bà T
ấm quấy rối
đất Phú Yên. Sai cai cơ Hùng Lộc hầu làm tổng binh
và xá xai Minh Võ làm tham mưu đem 3000 quân đi
đánh. Đến phủ Phú Yên, ngày 3 tháng 4, nhân đêm
qua đèo Hổ Dương núi Thạch Bi, ruổi thẳng đến trại
của Bà Tấm, phóng lửa đánh gấp, phá tan, đuổi dài
đến sông Phan Lang. Bà Tấm sai con là Xác Bà Ân
nộp lễ xin hàng. Phúc Tần cho, bắt chia địa giới, lấy
đất từ phía đông sông ấy đến Phú Yên đặt làm hai
phủ Thái Khang và Diên Ninh, đăt dinh trấn thủ Thái
Khang, phía tây sông vẫn là nước Chiêm Thành,
khiến giữ bờ cõi mà nộp cống”(3). Nhưng chỉ đến
tháng Giêng năm sau (1654), theo ĐNTLTB, chúa
Nguyễn đã điều một vị quan khác là Xuân Sơn vào
thay ông làm trấn thủ Thái Khang. Vậy còn số phận