Chi n tranh Lê-M cế ạ
Chi n s 1592-1593ế ự
Chi n tr n giáp T tế ậ ế
Tháng ch p năm ạTân Mão (đ u năm d ng l ch 1592), Tr nh Tùngầ ươ ị ị
kh i đ i quân ra b c. Quân chia làm 5 đ o:ở ạ ắ ạ
1. Nguy n H u Liêuễ ữ và Tr nh Ninh đem 1 v n quân tinh nhu làmị ạ ệ
tiên phong
2. Hoàng Đình Ái , Tr nh Đ ng và voi ng a cùng 1 v n quân ị ồ ự ạ
3. Tr nh Đ và 1 v n giáp binh, ị ỗ ạ voi, ng aự
4. Tr nh Tùng đích thân đ c su t 2 v n quân ị ố ấ ạ
5. Hà Th L c và Ngô C nh H u cùng đ c su t quân ch l ngọ ộ ả ự ố ấ ở ươ
làm h u quân. ậ
Ngoài ra, Tr nh Tùng sai Tr nh Văn H i, Nguy n Th t Lý đem quânị ị ả ễ ấ
thu , b đi tr n gi nh ng n i hi m y u các c a bi n, Lê Hoà kiêmỷ ộ ấ ữ ữ ơ ể ế ở ử ể
coi võ sĩ trong ngoài b n v b o v vua ố ệ ả ệ Lê Th Tôngế. Quân Nam tri uề
t Tây Đô đi ra theo đ ng tây b c c a huy n Th ch Thànhừ ườ ắ ủ ệ ạ [14], qua
ph Thiên quan, đi g p h n 10 ngày, đ n núi Mã Yên thu c huy nủ ấ ơ ế ộ ệ
Qu c Oaiố thì đóng quân l i.ạ
Quân Nam tri u khí th m nh m , trong 10 ngày ti n th ng đ n cácề ế ạ ẽ ế ẳ ế
huy n Yên S n, ệ ơ Th ch Th tạ ấ , Phúc L cộ[15], Tân Phong[16].
Ngày 21 tháng ch pạ, M c M u H pạ ậ ợ c h t đ i binh, t t c h n 10ử ế ạ ấ ả ơ
v n ng i, chia ra các đ o:ạ ườ ạ
1. M c Ng c Li nạ ọ ễ đ c su t các t ng sĩ binh mã Tây đ o đi bênố ấ ướ ạ
ph i ả
2. Nguy n Quy nễ ệ đ c su t t ng sĩ binh mã Nam đ o đi bên trái ố ấ ướ ạ
3. Ng n qu n công, Thu qu n công ch huy binh mã Đông đ o ạ ậ ỷ ậ ỉ ạ
4. Đ ng qu n công, Xuyên qu n công ch huy binh mã B c đ o ươ ậ ậ ỉ ắ ạ
5. Khuông qu n công, Tân qu n công ch huy binh mã 4 v đi tiênậ ậ ỉ ệ
phong[17].
M c M u H p đích thân đ c su t binh mã c a chính dinh. Ngày 27ạ ậ ợ ố ấ ủ
tháng ch p, quân M c chia đ ng cùng ti n. Đ n đ a ph n xã Ph nạ ạ ườ ế ế ị ậ ấ
Th ngượ [18], hai bên đ i tr n v i nhau, dàn bày binh mã. M c M u H pố ậ ớ ạ ậ ợ
đích thân đ c chi n.ố ế
Quân hai bên đón đánh nhau giáp lá cà su t t sáng s m gi Mão đ nố ừ ớ ờ ế
gi T g n tr a, quân Nam tri u chém đ c Khuông Đ nh công vàờ ỵ ầ ư ề ượ ị
Tân qu n công c a B c tri u t i tr n. Quân M c không đ ch n i, tanậ ủ ắ ề ạ ậ ạ ị ổ
v b ch y. Quân Nam tri u đu i đ n Giang Cao, chém đ c h n 1ỡ ỏ ạ ề ổ ế ượ ơ
v n quân M c, c p đ c r t nhi u khí gi i và ng a. M c M u H pạ ạ ướ ượ ấ ề ớ ự ạ ậ ợ
xu ng thuy n v t sông b ch y v Thăng Long.ố ề ượ ỏ ạ ề
Ngày 30 t t âm l ch, Tr nh Tùng ti n quân đ n ch Hoàng Xá, h l nhế ị ị ế ế ợ ạ ệ
cho quân các dinh v t sông Cùượ [19] phá hu hào lu c a quân M c, sanỷ ỹ ủ ạ
thành đ t b ng. Tr nh Tùng sai Nguy n H u Liêu đem 5000 quân tinhấ ằ ị ễ ữ
nhu và voi ti n đ n đóng c u Cao t i góc tây b c thành Thăngệ ế ế ở ầ ạ ắ
Long, thiêu đ t nhà c a. M c M u H p b kinh thành ch y tr n.ố ử ạ ậ ợ ỏ ạ ố
Chi n tr n sau T tế ậ ế
Ngày m ng 5 t t, Tr nh Tùng đ c quân v t sông, M c M u H pồ ế ị ố ượ ạ ậ ợ
v t sông Nh Hà đ n b n B Đ , t i Th Kh iượ ị ế ế ồ ề ở ạ ổ ố [20], đ l i các đ iể ạ ạ
t ng chia gi các c a trong thành.ướ ữ ử
Ngày m ng 6 t t, Tr nh Tùng đ c quân qua ồ ế ị ố sông Tô L chị đ n c uế ầ
Nhân M c, đóng quân núi X Đôiụ ở ạ [21] dàn binh b tr n.ố ậ
M c M u H p sai ạ ậ ợ M c Ng c Li nạ ọ ễ đem quân b n đ o c th t c aả ạ ố ủ ừ ử
B o Khánh v phía tây đ n ph ng Nh t Chiêu; Bùi Văn Khuê, Tr nả ề ế ườ ậ ầ
Bách Niên đem quân b n v gi c a C u D a, qua c a C u Mu ngố ệ ữ ử ầ ừ ử ầ ố
đ n th ng c a C u D n, ngày đêm đóng c a c th trong thành Đ iế ẳ ử ầ ề ử ố ủ ạ
La; Nguy n Quy nễ ệ đem quân gi t M c Xá tr v đông, ng c uữ ừ ạ ở ề ứ ứ
quân các đ o. M c M u H p t đ c su t thu quân, dàn h n 100ạ ạ ậ ợ ự ố ấ ỷ ơ
chi c thuy n gi sông ế ề ữ Nh Hàị đ làm thanh vi n. Nguy n Quy n đ tể ệ ễ ệ ặ
quân ph c ngoài c a C u D n đ đ i, dàn súng l n Bách T và cácụ ở ử ầ ề ể ợ ớ ử
th ho khí đ phòng b .ứ ả ể ị
Tr nh Tùng ra l nh ti n đánh. Hai bên giao chi n t sáng gi T đ nị ệ ế ế ừ ờ ỵ ế
gi Mùi (qua tr a) ch a phân th ng b i. Sau đó Văn Khuê, Bách Niênờ ư ư ắ ạ
t li u s c không ch ng n i, quân t tan v tháo ch y. M c Ng cự ệ ứ ố ổ ự ỡ ạ ạ ọ
Li n th y các cánh quân b thua cũng b ch y theo. Quân Nam tri uễ ấ ị ỏ ạ ề
đu i tràn đ n t n sông, phóng l a đ t cung đi n và nhà c a trongổ ế ậ ử ố ệ ử
thành.
Sau đó Tr nh Tùng thúc voi ng a và quân lính đánh phá c a C u D n.ị ự ử ầ ề
Quân M c tan v , quân mai ph c c a Nguy n Quy n ch a k p n iạ ỡ ụ ủ ễ ệ ư ị ổ
d y, b ch t h t ngoài c a C u D n. Nguy n Quy n cùng k , đ nhậ ị ế ế ở ử ầ ề ễ ệ ế ị
ch y tr n, nh ng không còn đ ng nào, trong ngoài đ u v vây và c aạ ố ư ườ ề ị ử
lu l i b l p. Các con Nguy n Quy n B o Trung, Nghĩa Tr ch và thỹ ạ ị ấ ễ ệ ả ạ ủ
h c s c đánh, đ u b t tr n. Nguy n Quy n ki t s c ch y v b nạ ố ứ ề ị ử ậ ễ ệ ệ ứ ạ ề ả
dinh, b quân Nam tri u b t s ngị ề ắ ố [22].
T ng s quân M c b ch t vài ngàn ng i, t ng M c b ch t đ nổ ố ạ ị ế ườ ướ ạ ị ế ế
m y ch c viênấ ụ [23]. M c M u H p thu nh t tàn quân gi sông Cái đạ ậ ợ ặ ữ ể
c th . Tr nh Tùng đem quân đ n b sông, d ng l i đóng doanh tr i.ố ủ ị ế ờ ừ ạ ạ
Nguy n Quy n b b t, trá hàng Tr nh Tùng, xui Tùng đi u quân đi pháễ ệ ị ắ ị ề
lu đ t mà quân B c tri u đã đ p thành Đ i La năm tr c đ làm kỹ ấ ắ ề ắ ạ ướ ể ế
hoãn binh, kéo dài th i gian cho vua M c chu n b l c l ng phòngờ ạ ẩ ị ự ượ
th bên kia sôngủ[23]. Tr nh Tùng làm theo, ngày r m tháng giêng saiị ằ
quân Nam tri u san lu đ t, phát h t b i r m gai góc, cày l p hàoề ỹ ấ ế ụ ậ ấ
rãnh.
Tháng 3 âm l ch năm 1592, Tr nh Tùng ti n quân đ n huy n Ch ngị ị ế ế ệ ươ
Đ c, chia quân đi đánh các huy n ứ ệ Thanh Trì, Th ng Phúcượ , Phú
Xuyên, t mình đ c quân đánh d p các huy n ự ố ẹ ệ T Liêmừ, Đan Ph ngượ ,
Phúc L c, Tiên Phong, Ma Nghĩa, Yên S n, ộ ơ Th ch Th tạ ấ . Sau đó quân
Nam tri u rút v Thanh Hóa.ề ề
Chi n tr n tháng 10ế ậ
Có sông H ngồ ngăn tr , quân Nam tri u ch a qua sông đ c. M cở ề ư ượ ạ
M u H p l i không lo phòng gi , sa vào t u s c. V t ng Bùi Vănậ ợ ạ ữ ử ắ ợ ướ
Khuê là Nguy n Th Niên có ch ru t là hoàng h u c a M u H pễ ị ị ộ ậ ủ ậ ợ [24],
th ng ra vào trong cung. M u H p th y Th Niên đ p, li n ng mườ ậ ợ ấ ị ẹ ề ầ
m u d gi t Văn Khuê đ c p l y v .ư ụ ế ể ướ ấ ợ
Bùi Văn Khuê bi t chuy n, tháng 10 năm đó li n sai con là Bùi Vănế ệ ề
Nguyên ch y đ n xin hàng Lê. Tr nh Tùng nghe sai ạ ế ị Hoàng Đình Ái đi
tr c c u Văn Khuê. M c M u H p bi t Văn Khuê đã đ u hàng, l iướ ứ ạ ậ ợ ế ầ ạ
có quân đ n c u, li n lui v gi sông Thiên Pháiế ứ ề ề ữ [25].
Ngày 28 tháng 10, Tr nh Tùng mang quân ra ph Tr ng Yên. M cị ủ ườ ạ
M u H p sai Nghĩa qu c công ra đóng quân sông Thiên Phái, đ pậ ợ ố ở ắ
lu đ t b sông ch ng c , th chông tre hai bên b sông. Tr nh Tùngỹ ấ ở ờ ố ự ả ờ ị
sai Bùi Văn Khuê ng m kéo theo thuy n ra c a sông đ đánh th ngầ ề ử ể ở ượ
l u, sai b n súng ven sông đ đánh h l u; sai voi ng a, quân línhư ắ ở ể ở ạ ư ự
qua sông đánh m nh vào trung l u đ thu l y thuy n quân M c trênạ ư ể ấ ề ạ
sông.
Nghĩa qu c công tr tay không k p, b thuy n ch y tr n, quân lính tanố ở ị ỏ ề ạ ố
v tháo ch y. Quân Nam tri u thu đ c 70 chi c thuy n. Nghĩa qu cỡ ạ ề ượ ế ề ố
công thu nh t tàn quân tr v Thăng Long. T ng M c là Tr n Báchặ ở ề ướ ạ ầ
Niên đem quân t i hàng Lê.ớ
Đo n k t c a B c tri uạ ế ủ ắ ề
Ngày 14 tháng 11, quân Nam tri u ra c a ề ử sông Hát ti n theo c haiế ả
đ ng thu , b . T ng M c là M c Ng c Li n dàn thuy n đ ch ngườ ỷ ộ ướ ạ ạ ọ ễ ề ể ố
c , c m c c g c a sông Hát, đ p lu đ t trên b sông làm thự ắ ọ ỗ ở ử ắ ỹ ấ ờ ế
hi m v ng. Quân Nam tri u ti n đánh phá tan, Ng c Li n cùng quânể ữ ề ế ọ ễ
lính b thuy n lên b ch y đ n chân núi ỏ ề ộ ạ ế Tam Đ oả. Quân Nam tri uề
đu i đ n t n c a Nam thành Thăng Long, đóng quân b n Saổ ế ậ ử ở ế
Th oả[26].
Đêm 14 tháng 11, M c M u H p cùng tông t c tr n ch y v huy nạ ậ ợ ộ ố ạ ề ệ
Kim Thành, tr n H i D ng. Các t ng M c nhi u ng i đ n hàngấ ả ươ ướ ạ ề ườ ế
Nam tri u.ề
Ngày 25 tháng 11, Tr nh Tùng ti n quân đ n ị ế ế H i D ngả ươ . M c M uạ ậ
H p b thành ch y tr n, các cánh quân không ti p ng đ c nhau, bợ ỏ ạ ố ế ứ ượ ỏ
h t thuy n bè ch y tr n.ế ề ạ ố
M c M u H pạ ậ ợ l p con là ậM c Toànạ làm vua, t mình làm t ng đ cự ướ ố
quân.
Tháng ch p năm Nhâm Thìn (đ u năm 1593 d ng l ch), ạ ầ ươ ị Tr nh Tùngị
chia quân phá đ c tông th t nhà M c là ượ ấ ạ M c Kính Chạ ỉ xã Tân M ,ở ỹ
huy n Thanh Hà (H i D ng).ệ ả ươ
Các cánh quân M c b thua l n, tan rã. M c M u H p b thuy n điạ ị ớ ạ ậ ợ ỏ ề
b , đ n m t ngôi chùa huy n Ph ng Nhãn n n p, gi làm s .ộ ế ộ ở ệ ượ ẩ ấ ả ư
Đ c 11 ngày, quân Nam tri u truy kích đ n n i, có ng i trong thônượ ề ế ơ ườ
d n đ ng đ a vào chùa b t đ c M c M u H p. M u H p b đ aẫ ườ ư ắ ượ ạ ậ ợ ậ ợ ị ư
v dinh quân Tr nh Tùng, hành hình b n B Đ .ề ị ở ế ồ ề
Không lâu sau Vũ An Đ ếM c Toànạ cũng b quân Nam tri u b t vàị ề ắ
gi t ch t. K t đó B c tri u ch m d t.ế ế ể ừ ắ ề ấ ứ