Chi n tranh Lê-M cế ạ
Tàn d B c tri uư ắ ề
Gi ng co mi n B cằ ề ắ
Ngay t khi M c M u H p b thua l n Thăng Long đ u năm 1592,ừ ạ ậ ợ ị ớ ở ầ
nhi u hoàng thân nhà M c thu c chi M c Kính Đi n đã tìm cách l pề ạ ộ ạ ể ậ
nghi p riêng đ khôi ph c.ệ ể ụ
M c M u H pạ ậ ợ th t th , con tr ng Kính Đi n là ấ ế ưở ể M c Kính Chạ ỉ thu
th p tàn quân chi m c vùng Thanh Lâm và x ng vua Nam Gi nậ ế ứ ư ở ả
thu c ộChí Linh, H i D ngả ươ , l y niên hi u B o Đ nh. Cũng ngay trongấ ệ ả ị
tháng 4 năm đó, Đà Qu c công ốM c Ng c Li nạ ọ ễ sau tr n thua Tamậ ở
Đ o đã ch y v phía b c tìm dòng dõi nhà M c đ l p làm vua. Ng cả ạ ề ắ ạ ể ậ ọ
Li n tìm th y con th c a Kính Đi n là M c Kính Cung Văn Châu,ễ ấ ứ ủ ể ạ ở
bèn l p M c Kính Cung làm vua m i.ậ ạ ớ
Do s ly khai c a m t s hoàng t c, l c l ng c a cha con ự ủ ộ ố ộ ự ượ ủ M c M uạ ậ
H pợ, M c Toànạ b y u đi. Sau khi hai M c M u H p b gi t, th l cị ế ạ ậ ợ ị ế ế ự
c a nhà M c v n còn khá m nh. Vũ An đ M c Toàn th cô ph iủ ạ ẫ ạ ế ạ ế ả
ch y sang theo B o Đ nh Đ Kính Ch và ch x ng Vũ An v ng.ạ ả ị ế ỉ ỉ ư ươ
Trong nhi u năm t ề ừ 1593 đ n ế1623, các vùng nh ưThái Nguyên, L ngạ
S nơ, Cao B ngằ v n thu c quy n qu n lý c a các tôn th t B c tri uẫ ộ ề ả ủ ấ ắ ề
nh ưM c Kính Chạ ỉ, M c Kính Cungạ, M c Kính Khoanạ, M c Kínhạ
D ng, M c Kính Ch ng...ụ ạ ươ
Lê Th Tông đ c r c tr l i Thăng Long tháng 4 năm 1593, đánhế ượ ướ ở ạ
d u m c nhà Lê trung h ng. Đ ng th i, quy n l c c a h Tr nh cũngấ ố ư ồ ờ ề ự ủ ọ ị
đ c xác l p lên hàng chúa và đ c th t p. Tuy nhiên, trong vòng 30ượ ậ ượ ế ậ
năm đ u, do s uy hi p c a l c l ng h M c, các ầ ự ế ủ ự ượ ọ ạ chúa Tr nhị đã 2
l n ph i r c vua Lê ch y vào Thanh Hóa (1600, 1623).ầ ả ướ ạ
Cùng lúc đó, chúa B uầ Vũ Đ c Cung ứ ở Tuyên Quang l i không theoạ
nhà Lê nh th i ư ờ Nam-B c tri uắ ề n a mà t năm 1594 quay sang liênữ ừ
k t v i h M c đ ch ng tri u đình Lê Tr nh.ế ớ ọ ạ ể ố ề ị
Tái chi m kinh thànhế
M c Kính Ch có ph chính cũ là ng v ng ạ ỉ ụ Ứ ươ M c Đôn Nh ngạ ượ giúp
đ , chi m c vùng Thanh Lâm và x ng vua Nam Gi n thu c ỡ ế ứ ư ở ả ộ Chí
Linh, H i D ngả ươ . Sang tháng giêng năm 1593, Kính Ch b ỉ ị Tr nh Tùngị
đánh b i, cùng Vũ An v ng M c Toàn và nhi u tông th t khác b b tạ ươ ạ ề ấ ị ắ
và b gi t. M c Đôn Nh ng ch y lên ị ế ạ ượ ạ L ng S nạ ơ r i lâm b nh quaồ ệ
đ i.ờ
Các thân v ng khác ti p t c chi m c nhi u n i B c B . Theo kươ ế ụ ế ứ ề ơ ở ắ ộ ế
d n l i c a ặ ạ ủ M c Ng c Li nạ ọ ễ tr c khi m t (1594), khi đ i quân Lêướ ấ ạ
Tr nh kéo đ n, h M c th ng tránh, t n vào r ng núi ho c ch y sangị ế ọ ạ ườ ả ừ ặ ạ
bên kia biên gi i. Khi quân Lê Tr nh rút v , quân M c l i t t p. ớ ị ề ạ ạ ụ ậ Đ iạ
Vi t thông sệ ử vi t v chi n thu t này: ế ề ế ậ "Quan quân t i đâu, quân gi cớ ặ
(t c quân M c) l p t c t n ra, quan quân đi thì chúng l i t l i, cácứ ạ ậ ứ ả ạ ụ ạ
huy n Thái Nguyên, L ng S n kh vì chúng"ệ ở ạ ơ ổ . Chúa Tr nh đi uị ề
nh ng t ng gi i nh ữ ướ ỏ ư Hoàng Đình Ái, Nguy n H u Liêuễ ữ , Nguy nễ
Hoàng, Tr nh Đị ỗ đi đánh trong nhi u năm nh ng ch m t b ph nề ư ỉ ộ ộ ậ
quân M c b b t ho c gi t, b ph n khác v n ch y tr n và tri u đìnhạ ị ắ ặ ế ộ ậ ẫ ạ ố ề
Lê Tr nh không th tr di t h t.ị ể ừ ệ ế
Năm 1596, t ng Phan Ng n b t đ c Trang v ng M c Kínhướ ạ ắ ượ ươ ạ
Ch ng (cháu n i Kính Đi n) Yên Qu ng, mang v kinh gi t ch t.ươ ộ ể ở ả ề ế ế
Năm 1598, M c Kính D ng sau m y năm tr n gi Thái Nguyên bạ ụ ấ ấ ữ ị
thua tr n, b ch y lên An Bác. Th quan là Phú L ng h uậ ỏ ạ ổ ươ ầ [27] l a dừ ụ
Kính D ng tr n vào hang r i sai ng i đi báo cho Tr nh Tùng. Tr nhụ ố ồ ườ ị ị
Tùng đi u quân t i b t đ c Kính D ng mang v kinh gi t ch t.ề ớ ắ ượ ụ ề ế ế
Vùng phía b c B c B ch còn l c l ng M c Kính Cung, M c Kínhắ ắ ộ ỉ ự ượ ạ ạ
Khoan là đáng k .ể
Tháng 5 năm 1600, ba viên Qu n công Ph m Ng n, Bùi Văn Khuê,ậ ạ ạ
Ngô Đình Nga ch y v hàng ạ ề nhà M cạ. Nguy n Hoàng nhân đó mu nễ ố
v nam ly khai h Tr nh, gi thác là đi đu i b t 3 viên t ng nh ngề ọ ị ả ổ ắ ướ ư
l i phóng h a đ t s ch doanh tr i r i xu ng thuy n kéo quân vàoạ ỏ ố ạ ạ ồ ố ề
Qu ng Namả. Kinh thành r i lo n, lòng ng i dao đ ng, Tr nh Tùngố ạ ườ ộ ị
ph i mang ảLê Kính Tông r i b kinh đô ch y vào Thanh Hoa.ờ ỏ ạ
M c a M c M u H pẹ ủ ạ ậ ợ [28] nhân đó t x ng Qu c m u, cùng tông th tự ư ố ẫ ấ
nhà M c tr v Thăng Long và sai ng i đón ạ ở ề ườ M c Kính Cungạ. T ngướ
Ngô Đình Nga mang quân l i hàngạ[29]. L c l ng c a M c Kính Cungự ượ ủ ạ
l i m nh lên, có vài v n ng iạ ạ ạ ườ [30].
Tháng 8 năm 1600, Tr nh Tùng mang quân ra b c đánh M c Kínhị ắ ạ
Cung. Kính Cung thua tr n, ch y ra Kim Thành. M M c M u H p bậ ạ ẹ ạ ậ ợ ị
b t và b gi t. Quân Lê Tr nh chi m l i đ c Thăng Long.ắ ị ế ị ế ạ ượ
Năm 1601, Tr nh Tùng l i ra quân đánh M c, sai Hoàng Đình Ái đánhị ạ ạ
Kim Thành, M c Kính Cung b thành ch y lên L ng S n, quân Lêạ ỏ ạ ạ ơ
Tr nh phá h y doanh tr i quân M c. Ít lâu sau, M c Kính Cung l i raị ủ ạ ạ ạ ạ
chi m đóng Thái Nguyên và Tây Nông. Năm 1609, Tr nh Tùng l i saiế ị ạ
Tr nh Đ đi đánh M c. Kính Cung rút ch y vào núi, quân Lê Tr nhị ỗ ạ ạ ị
không truy kích đ c ph i rút v . Sau đó Kính Cung l i ti n v Caoượ ả ề ạ ế ề
B ng và Kim Thành.ằ
Tháng 11 năm 1621, Tr nh Tùng l i đi u quân đánh M c. Kính Cungị ạ ề ạ
l i b Kim Thành v Cao B ng, x ng hi u là ạ ỏ ề ằ ư ệ Càn Th ngố. Cùng lúc,
cháu g i Kính Cung b ng chú là Kính Khoan cũng x ng hi u ọ ằ ư ệ Long
Thái, không theo Kính Cung. Khi quân Lê Tr nh đánh đ n Cao B ng,ị ế ằ
c Kính Cung và Kính Khoan đ u b ch y. Quân Lê Tr nh rút đi, Kínhả ề ỏ ạ ị
cung l i tr v Cao B ng.ạ ở ề ằ
Tháng 6 năm 1623, Tr nh Tùngị m n ng, con th là Tr nh Xuân làmố ặ ứ ị
lo n mu n tranh ngôi. Th t ạ ố ế ử Tr nh Trángị mang xa giá vua Lê Th nầ
Tông ch y ra Ninh Giang. Tr nh Tùng sai em là Tr nh Đ d l a Xuânạ ị ị ỗ ụ ừ
đ n và gi t ch t, không lâu sau cũng m ch t ế ế ế ố ế ở Thanh Xuân. Tr nhị
Tráng lên thay ngôi chúa, th y ng i theo Tr nh Xuân còn nhi u, bènấ ườ ị ề
mang c tri u đình ch y vào Thanh Hóa l n n a.ả ề ạ ầ ữ
Nhân khi kinh thành lúc này b tr ng, ỏ ố M c Kính Khoanạ đ c xu t binhố ấ
mã ti n v ế ề Gia Lâm đóng đ n Th Kh , Châu C u. Nhân dân và cácồ ở ổ ố ầ
qu n th n văn võ c a tri u Lê vùng này l i v v i M c Kínhầ ầ ủ ề ở ạ ề ớ ạ
Khoan, nh ng ng i có lòng v i tri u M c cũng đi theo r t đông.ữ ườ ớ ề ạ ấ
Tháng 8 năm 1623, Tr nh Tráng c ng c l c l ng đánh ra Thăngị ủ ố ự ượ
Long. M c Kính Khoan thua tr n b ch y lên Cao B ng, nhi u th hạ ậ ỏ ạ ằ ề ủ ạ
theo hàng Tr nh Tráng.ị
Năm 1625, Tr nh Tráng đ c binh đánh nhà M c. Quân Lê Tr nh dùngị ố ạ ị
k h a cung đánh th ng quân M c, cu i cùng b t đ c M c Kínhế ỏ ắ ạ ố ắ ượ ạ
Cung t i ạCao B ngằ, đem v gi t t i kinh đô.ề ế ạ
[s aử] Cát c Cao B ngứ ở ằ
Sau khi Kính Ch b b t, M c Kính Khoan ch y vào l n tr n trongỉ ị ắ ạ ạ ẩ ố
vùng ng i dân t c Dao, ti p t c t p h p l c l ng. Sau đó Kínhườ ộ ế ụ ậ ợ ự ượ
Khoan sai ng i dâng bi u v tri u xin quy thu n. Chúa Tr nh cũngườ ể ề ề ậ ị
th y không th di t ngay h t đ c nhà M c nên nhân danh Lê Th nấ ể ệ ế ượ ạ ầ
Tông phong M c Kính Khoan ch c ạ ứ Th ng qu c côngố ố và giao tr n giấ ữ
vùng biên gi i.ớ
Nhà Minh, vì mu n duy trì th Nam B c tri u Vi t Nam đ có l iố ế ắ ề ở ệ ể ợ
cho Trung Qu cố, nên đã can thi p đ h M c đ c cát c ệ ể ọ ạ ượ ứ ở Cao
B ngằ. Khi nhà Minh m t (1644), các vua ấNam Minh - tàn d nhà Minhư
- v n ng h h M c. T M c Kính Khoan, h M c n i nhau tr nẫ ủ ộ ọ ạ ừ ạ ọ ạ ố ấ
gi đây trong nhi u năm.ữ ở ề
Năm 1638, Kính Khoan ch t, con là ếM c Kính Vũạ l i x ng hi u làạ ư ệ
Thu n Đ c, ti p t c cát c t i đây ch ng tri u đình Lê Tr nh. Đ n khiậ ứ ế ụ ứ ạ ố ề ị ế
nhà Minh m t h n (1662) v tay ấ ẳ ề nhà Thanh, h M c v n nh canộ ạ ẫ ờ
thi p c a nhà Thanh đ cát c đây. L c l ng Lê Tr nh nhi u l nệ ủ ể ứ ở ự ượ ị ề ầ
lên đánh đ u không tiêu di t đ c. Năm 1643, Kính Vũ nhân lúc ề ệ ượ Tr nhị
Tráng đi đánh Nguy n Phúc Nguyênễ Thu n Hóa đã đánh phá ra Tháiở ậ
Nguyên, B c C n. Khi chi n tranh v i h Nguy n t m ng ng, chúaắ ạ ế ớ ọ ễ ạ ư
Tr nh 3 l n đi u quân lên Cao B ng năm 1662, 1666 và 1667 nh ngị ầ ề ằ ư
Kính Vũ khi thua tr n th ng ch y sang Long châu (Trung Qu c), khiậ ườ ạ ố
quân Tr nh lui thì Kính Vũ l i tr v Cao B ng.ị ạ ở ề ằ
Tuy nhiên sau đó M c Kính Vũạ l i giúp ph n th n ạ ả ầ Ngô Tam Quế
ch ng l i nhà Thanh nên không đ c ng h n a. H ố ạ ượ ủ ộ ữ ọ Tr nhị nhân đó
m i ra tay d p h M c. T i năm ớ ẹ ọ ạ ớ 1677, chúa Tr nh sai ịĐinh Văn Tả đi
đánh th ng đ c quân M c. M c Kính Vũ ch y sang Trung Qu c.ắ ượ ạ ạ ạ ố
Vi c tr n gi ệ ấ ữ Cao B ngằ c a h M c lúc đó m i ch m d t.ủ ọ ạ ớ ấ ứ
Nh ng ng i h M c b đ i sang h khác. V sau, nhân khi chính sữ ườ ọ ạ ị ổ ọ ề ự
Đàng Ngoài d i th i ướ ờ Tr nh Giangị r i ren, năm ố1739, h u du c a hậ ệ ủ ọ
M c là Nguy n C , Nguy n Tuy n l i n i d y, m đ u trong phongạ ễ ừ ễ ể ạ ổ ậ ở ầ
trào kh i nghĩa nông dân Đàng Ngoàiở ch ng Tr nh trong vài nămố ị [31].
H u quậ ả
C hai v ng tri u M c và H u Lê đ c d ng lên trong b i c nh r tả ươ ề ạ ậ ượ ự ố ả ấ
ph c t p và đ y bi n đ ng. Hai bên là hai th l c không dung hòa,ứ ạ ầ ế ộ ế ự
m c tiêu c a c hai bên trong cu c chi n là tìm m i bi n pháp đ lo iụ ủ ả ộ ế ọ ệ ể ạ
tr l n nhau. Do đó vi c quan tr ng hàng đ u c a c hai chính quy nừ ẫ ệ ọ ầ ủ ả ề
M c-Lê là xây d ng và c ng c l c l ng quân s m nh đ chi nạ ự ủ ố ự ượ ự ạ ể ế
th ng trên chi n tr ngắ ế ườ [1].
Ngay sau khi xây d ng lên v ng tri u M c, ự ươ ề ạ M c Thái Tạ ổ đã xây
d ng D ong Kinh (ự ư H i D ngả ươ ) làm th d c cho ế ỷ ố Thăng Long, đ ngồ
th i c i t quân đ i. L c l ng c a B c tri u có 12 v n ng i và tờ ả ổ ộ ự ượ ủ ắ ề ạ ườ ổ
ch c khá ch t chứ ặ ẽ[1]. Nam tri u tuy s h u đ t đai h p h n nh ngề ở ữ ấ ẹ ơ ư
quân đ i th ng tr c cũng th ng xuyên có 6 v n ng iộ ườ ự ườ ạ ườ [2].
Trong th i kỳ đ u khi nhà M c g p mâu thu n n i b , Nam tri u tờ ầ ạ ặ ẫ ộ ộ ề ổ
ch c t n công ra b c 11 l n, có nh ng l n kéo dài t i 2 năm. Quânứ ấ ắ ầ ữ ầ ớ
M c th i kỳ này ch y u là phòng th , ch 4 l n t ch c đánh vàoạ ờ ủ ế ủ ỉ ầ ổ ứ
Thanh Hóa. Chi n tr ng chính là S n Nam và ế ườ ơ Thanh Hóa.