Chợ phiên Thăng Long - Hà Nội xưa và nay
Thứ Ba, 20/07/2010, 10:40 SA | Lượt xem: 474
Chợ là trung tâm giao lưu kinh tế, văn hóa, xã hội,
nơi hiển thị đầy đủ, rõ ràng và sâu sắc nhất đời sống
của một vùng, miền.
Chợ Hà Nội xưa
Hà Nội xưa gọi là Kẻ Chợ, có nghĩa là vào thời đó Hà
Nội - chính tên là Thăng Long, là nơi hội tụ các
ngành nghề, là nơi họp chợ, là thị trường lớn nhất
Việt Nam ngày ấy. Mà chợ Thăng Long thì bao gồm
một mạng lưới thương nghiệp lớn nhỏ rải rác khắp đô
thành. Mật độ chợ dày đặc nhất là chốn mà nay ta gọi
“khu phố cổ."
Một phiên chợ Bưởi xưa
Chợ ở Hà Nội cổ đã xuất hiện từ rất sớm. Năm 1035,
Vua nhà Lý “mở chợ Tây nhai với hành lang dài” (ở
vào quãng chợ Ngọc Hà). Cũng thời gian này, Vua
Thái Tông cho mở chợ về Cửa Đông (quãng phố
Hàng Buồm ngày nay), hàng quán chen chúc sát đến
bên đền Bạch Mã, rất huyên náo. Trong thế kỷ 17-18,
mạng lưới chợ ở Thăng Long đã phát triển mạnh mẽ.
Vì là nơi đô hội, tụ tập đông người, có nhiều phố xá
nên mật độ các chợ ở đây dày đặc hơn ở các nơi
khác, nhất là tại khu 36 phố phường buôn bán tập
trung. Riêng ở khu buôn bán trung tâm, theo “Lịch
triều hiến chương loại chí” của Phan Huy Chú đã kể
ra tám chợ lớn, đó là chợ Cửa Đông, chợ Cửa Nam,
chợ Huyện, chợ Đình Ngang, chợ Bà Đá, chợ Văn
Cử, chợ Bác Cử và chợ Ông Nước. Đến thế kỷ 19,
theo “Đại Nam thống nhất chí," Thăng Long có thêm
chợ Mới (quãng phố Hàng Chiếu), chợ Đông Thành
(quãng phố Hàng Vải-hàng Gà), chợ Yên Thọ (Ô Cầu
Dền), chợ Yên Thái (Bưởi).
Địa điểm họp chợ
Cũng như ở các địa phương khác, các chợ ở Thăng
Long - Hà Nội thường được lập nên ở những nơi
công cộng, thuận tiện cho việc giao thông đi lại, trao
đổi buôn bán, nhìn chung chợ thường được họp ở các
cửa ô, cửa thành và bờ sông, bờ kênh.
Cửa ô là nơi dân chúng thuộc các làng xã phụ cận
mang hàng hóa vào Kinh thành trao đổi với khối dân
chúng nội thị. Trong đó có một số chợ đặt địa điểm
tại các cửa ô như các chợ Yên Thái (Bưởi); chợ Dịch
Vọng (Ô Cầu Giấy); chợ Cầu Dừa (Ô Chợ Dừa); chợ
Yên Thọ (Ô Cầu Dền).
Cửa thành là nơi ra vào, trao đổi thường xuyên giữa
khối quan lại - quân sĩ trong Hoàng thành và khối
bình dân ngoài phố xá. Hàng ngày, các gia nhân, nha
lại của vua quan đã ra ngoài thành mua sắm một khối
lượng lớn các thức ăn, vật phẩm cần thiết. Vì thế
chính ở cạnh các của thành, đã sớm xuất hiện các khu
chợ đông đúc, sầm uất. Chợ Cửa thành xưa nhất của
Thăng Long có khả năng là chợ Cửa Tây, thành lập
từ đời Lý. Chợ Cửa Đông cũng là một chợ cổ và sầm
uất, vì cửa Đông Môn (thời Lý Trần là của Đông
Hoa) trực tiếp ăn thông ra khu vực buôn bán của
Kinh thành (ở vào quãng Hàng Đường-Hàng Buồm
bấy giờ). Thời nhà Nguyễn, Hàng Vải, Hàng Gà có
chợ bán thực phẩm có tên là Hàng Gà. Chợ Cửa Nam
là một chợ lớn của Thăng Long - Hà Nội, vì Cửa
Nam (thời Lê là Cửa Đại Hưng) là nơi ra vào chính
của vua chúa, quan lại và “tất cả những ai có việc
phải đi đến Hoàng Thành."
Bến sông, bờ kênh cũng là nơi tập trung của các loại
chợ. Sông Hồng là một trục buôn bán, chính yếu của
Thăng Long - Hà Nội. Ngoài những hoạt động buôn
chuyến đường dài, những hoạt động buôn bán tại chỗ
ngay trên sông và bến người ta còn dựng nên những
chợ họp tại hai bên bờ sông để trao đổi hàng hóa.
Chợ Bát Tràng là một chợ lớn họp bên bờ sông tả
ngạn, thuộc làng Bát Tràng. Hai bên bờ sông Tô Lịch
cũng là nơi họp chợ đông đúc, buôn bán tấp nập. Các
chợ mọc lên hai bên bờ sông Tô, trong đó có một số
là chợ đặc sản, như chợ Gạo (đầu cửa sông Tô), chợ
Hàng Cá. Chợ cầu Đông (quãng ngã tư Hàng Đường-
Chợ Gạo ngày nay) là một chợ bên bờ sông Tô, nổi
tiếng của kinh thành, đã đi vào nhiều câu ca dao. Chợ
Bạch Mã (tên gọi khác của chợ Cửa Đông) liền sát đó
(quãng phố Hàng Buồm ngày nay), họp sát bờ sông
Tô, trên bến dưới thuyền, hoạt động buôn bán rất tấp
nập.
Ngoài những nơi kể trên (cửa ô, cửa thành, bờ sông)
còn phải kể đến một số lượng lớn các chợ lưu động,
không tên của Thăng Long - Hà Nội, ở đó những
người buôn bán rong, đã dọc theo các đường phố,
những ngã ba, ngã tư, những khoảng đất trống, tóm