TẠP CHÍ Y HỌC VIỆT NAM TẬP 552 - THÁNG 7 - SỐ ĐẶC BIỆT - 2025
709
ĐẶC ĐIỂM KIỂU HÌNH MIỄN DỊCH, BẤT THƯỜNG DI TRUYỀN TẾ BÀO
VÀ PHÂN TỬ TRÊN BỆNH BẠCH CẦU CẤP TIỀN TỦY BÀO
Cao Sỹ Luân1,3, Phạm Kim Thạnh1, Lê Nguyễn Kim Dung1,
Trần Thế Vinh1, Bùi Thị Diễm Kiều4, Phan Thị Xinh1,2
TÓM TẮT86
Mục tiêu: Nghiên cứu nhằm phân tích đặc
điểm kiểu hình miễn dịch HLA-DR và bất
thường di truyền tế bào và phân tử với chuyển vị
t(15;17)/tổ hợp gen PML-RARA trong bệnh bạch
cầu cấp tiền tủy bào (AML-M3). Đối tượng và
phương pháp: Người bệnh được chẩn đoán bệnh
AML-M3 và AML chưa loại trừ M3 dựa trên kết
quả tủy đồ tại Bệnh viện Truyền máu Huyết học
(BV. TMHH) từ tháng 01/2022 đến 03/2025, có
gửi mẫu máu hoặc tủy xương để khảo sát chuyển
vị t(15;17) bằng kỹ thuật FISH và tổ hợp gen
PML-RARA bằng kỹ thuật RT-PCR, có thực
hiện xét nghiệm dấu ấn miễn dịch để xác định
kiểu hình miễn dịch HLA-DR. Kết quả: Trên
tổng số 70 người bệnh AML-M3 và AML chưa
loại trừ M3 được khảo sát, thì có 63 trường hợp
(90,0%) có kiểu hình miễn dịch HLA-DR âm
tính. Trong đó, 60 trường hợp (85,7%) có chuyển
vị t(15;17) và biểu hiện tổ hợp gen PML-RARA,
3 trường hợp (4,3%) không có chuyển vị t(15;17)
và không biểu hiện tổ hợp gen PML-RARA,
trong đó, có 1 trường hợp mặc dù không có
1Bệnh viện Truyền máu Huyết học
2Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
3Đại học Cửu Long
4Bệnh viện Đại học Y Dược Tp. Hồ Chí Minh
Chịu trách nhiệm chính: Phan Thị Xinh
SĐT: 0932.728.115
Email: xinhpt@bth.org.vn
Ngày nhận bài: 30/04/2025
Ngày phản biện khoa học: 15/06/2025
Ngày duyệt bài: 30/07/2025
chuyển vị t(15;17) nhưng có bất thường NST 15
với 3 tín hiệu NST 15q24. Trong 7 trường hợp
(10,0%) còn lại có kiểu hình miễn dịch HLA-DR
dương tính thì có 5 trường hợp (7,1%) có chuyển
vị t(15;17) và biểu hiện tổ hợp gen PML-RARA,
và 2 trường hợp không phát hiện chuyển vị
t(15;17) cũng như không biểu hiện tổ hợp gen
PML-RARA. Kết luận: Từ kết quả nghiên cứu
cho thấy phần lớn người bệnh được chẩn đoán
AML-M3 và AML chưa loại trừ M3 có kiểu hình
miễn dịch HLA-DR âm tính đi kèm với bất
thường di truyền tế bào và sinh học phân tử là có
chuyển vị t(15;17) và biểu hiện tổ hợp gen PML-
RARA. Ngoài ra, vẫn có một tỷ lệ nhất định
người bệnh AML-M3 mang kiểu hình miễn dịch
HLA-DR dương tính nhưng có chuyển vị
t(15;17) và biểu hiện tổ hợp gen PML-RARA.
Như vậy, để chẩn đoán xác định AML-M3 cần
thực hiện khảo sát bất thường di truyền tế bào và
sinh học phân tử gồm chuyển vị t(15;17) và tổ
hợp gen PML-RARA chứ không chỉ phân tích
kiểu hình miễn dịch HLA-DR.
Từ khóa: Bạch cầu cấp tiền tuỷ bào, kiểu
hình miễn dịch HLA-DR, chuyển vị t(15;17), tổ
hợp gen PML-RARA.
SUMMARY
CHARACTERISTICS OF
IMMUNOPHENOTYPIC PROFILE
AND CYTOGENETIC AND
MOLECULAR ABNORMALITIES IN
ACUTE PROMYELOCYTIC
LEUKEMIA
Objective: This study aims to analyze
HỘI NGHỊ KHOA HỌC TRUYỀN MÁU HUYẾT HỌC VIỆT NAM LẦN 8
710
characteristics of HLA-DR immunophenotype
and cytogenetic and molecular abnormalities in
acute promyelocytic leukemia (AML-M3).
Subjects and methods: Patients diagnosed with
AML-M3 and AML not excluded M3 at the
Hematology and Blood Transfusion Hospital
(TMHH) from January 2022 to March 2025, with
blood or bone marrow samples sent to determine
the t(15;17) translocation by FISH technique and
the PML-RARA fusion gene by RT-PCR
technique, with the result of HLA-DR
immunophenotype. Results: In 70 patients with
AML-M3 and AML not excluding M3, 63 cases
(90.0%) had a negative HLA-DR
immunophenotype. Of these, 60 cases (85.7%)
had t(15;17) translocation and expressed the
PML-RARA fusion gene, 3 cases (4.3%) did not
have t(15;17) translocation and did not express
the PML-RARA fusion gene, of which 1 case,
although not having t(15;17) translocation, had
abnormality in chromosome 15 with 3
chromosome 15q24 signals. Of the remaining 7
cases (10.0%) with positive HLA-DR
immunophenotype, 5 cases (7.1%) had t(15;17)
translocation and expressed the PML-RARA
fusion gene, and 2 cases did not detect t(15;17)
translocation and also did not express the PML-
RARA fusion gene. Conclusion: The results of
the study showed that the majority of patients
with AML-M3 and AML not yet excluded M3
had a negative HLA-DR immunophenotype
accompanied by cytogenetic and molecular
abnormalities such as t(15;17) translocation and
expression of PML-RARA fusion gene. In
addition, there was still a certain proportion of
AML-M3 patients with a positive HLA-DR
immunophenotype but had t(15;17) translocation
and expression of PML-RARA fusion gene.
Thus, to definitively diagnose AML-M3, it is
necessary to survey cytogenetic and molecular
abnormalities, including t(15;17) translocation
and PML-RARA fusion gene, not just analyze
the HLA-DR immunophenotype.
Keywords: Acute promyelocytic leukemia,
HLA-DR immunophenotype, t(15;17)
translocation, PML-RARA fusion gene.
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Bệnh bạch cầu cấp dòng tủy (Acute
Myelocyte Leukemia - AML) là một nhóm
bệnh lý huyết học ác tính có nguồn gốc từ
các tế bào gốc tạo máu, với biểu hiện lâm
sàng và tiên lượng rất đa dạng. Theo phân
loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO),
AML được phân nhóm dựa trên các đặc điểm
lâm sàng, hình thái tế bào, kiểu hình miễn
dịch, di truyền tế bào và sinh học phân tử.
Trong đó, bạch cầu cấp tiền tủy bào (Acute
Promyelocytic Leukemia – APL) được phân
loại là một thể đặc biệt của AML, được phân
nhóm AML-M3 trong hệ thống phân loại
FAB (hệ thống phân loại Pháp - Mỹ - Anh).
Bệnh đặc trưng bởi sự tích lũy các tiền tủy
bào (Promyelocyte) trong tủy xương. Cơ chế
bệnh sinh là do xảy ra chuyển đoạn giữa
nhiễm sắc thể (NST) 15 và NST 17 dẫn tới
hình thành tổ hợp gen bất thường PML-
RARA ở các tế bào ác tính [1].
AML-M3 với chuyển vị
t(15;17)(q22;q21)/tổ hợp gen PML-RARA
có các đặc điểm hình thái học đặc trưng. Nếu
chẩn đoán lâm sàng không được nhận biết
sớm, bệnh có thể diễn tiến nhanh và đe dọa
tính mạng. Người bệnh có thể phát sinh rối
loạn đông máu, dẫn đến nguy cơ chảy máu
nghiêm trọng và tử vong. Tuy nhiên, nhờ vào
sự cải thiện trong các phương pháp chẩn
đoán và việc khởi động việc điều trị sớm với
acid all-trans retinoic (ATRA) kết hợp
arsenic trioxide, tiên lượng bệnh đã được cải
TẠP CHÍ Y HỌC VIỆT NAM TẬP 552 - THÁNG 7 - SỐ ĐẶC BIỆT - 2025
711
thiện đáng kể. AML-M3 có kiểu hình miễn
dịch điển hình là âm tính với CD34 và HLA-
DR. Tuy nhiên, kiểu hình miễn dịch HLA-
DR âm tính cũng có thể được ghi nhận ở một
số trường hợp AML không phải AML-M3
[1], [2].
Trong AML, việc sử dụng các marker bề
mặt tế bào để phân loại và chẩn đoán là một
công cụ thiết yếu. Trong đó, HLA-DR là một
kháng nguyên MHC lớp II được biểu hiện
phổ biến trên các tế bào blast, ngoại trừ trong
thể AML-M3. Tuy nhiên, sự hiện diện hay
vắng mặt của HLA-DR không hoàn toàn đặc
hiệu cho thể AML-M3. Một số nghiên cứu
trước đây đã ghi nhận kiểu hình miễn dịch
HLA-DR âm tính trong một số trường hợp
AML không phải AML-M3. Trong khi đó,
hình thái tế bào và kiểu hình miễn dịch của
các trường hợp này có thể tương tự như
AML-M3, dẫn đến khả năng chẩn đoán sai
nếu không thực hiện thêm phân tích di truyền
tế bào và sinh học phân tử để xác nhận có
hay không chuyển vị t(15;17)/tổ hợp gen
PML-RARA [3], [4], [5].
Trong nghiên cứu này chúng tôi sử dụng
kỹ thuật lai tại chỗ phát huỳnh quang (FISH)
khảo sát chuyển vị t(15;17) và xác định tổ
hợp gen PML-RARA bằng kỹ thuật RT-PCR
trên người bệnh được chẩn đoán AML-M3
có kết quả phân tích kiểu hình miễn dịch
HLA-DR BV.TMHH để xác định mối liên
quan giữa kiểu hình miễn dịch và bất thường
di truyền tế bào và sinh học phân tử trên
người bệnh AML-M3 nhằm giúp bác sĩ lâm
sàng đưa ra quyết định lựa chọn phác đồ điều
trị phù hợp, kịp thời và cải thiện tiên lượng
cho người bệnh.
II. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. Đối tượng nghiên cứu
Người bệnh được chẩn đoán bệnh AML-
M3 và AML chưa loại trừ M3 dựa trên kết
quả tủy đồ tại BV. TMHH từ tháng 01/2022
đến 03/2025 có gửi mẫu máu hoặc tủy xương
để khảo sát chuyển vị t(15;17) bằng kỹ thuật
FISH và tổ hợp gen PML-RARA bằng kỹ
thuật RT-PCR, có thực hiện xét nghiệm dấu
ấn miễn dịch để xác định kiểu hình miễn dịch
HLA-DR.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
Thiết kế nghiên cứu: Mô tả loạt ca.
Phương pháp tiến hành:
Kỹ thuật FISH: Thu thập 4 mL máu
ngoại vi hoặc 2 mL tủy xương của người
bệnh trong chống đông heparin và được thu
hoạch trực tiếp không qua nuôi cấy để thu
hoạch tế bào bạch cầu và cố định tế bào trên
tiêu bản. Tiêu bản tế bào và đoạn dò được
biến tính bằng máy ThermoBrite ở 75oC
trong 5 phút với đoạn dò đặc hiệu PML-
RARA Translocation, Dual Fusion Probe
(Hình 1). Tiếp tục ủ qua đêm ở 37oC trong
18 đến 20 giờ. Sau khi ủ, rửa tiêu bản để loại
bỏ những mẫu dò không bắt cặp đặc hiệu
bằng dung dịch 0,4 x SSC/0,3% NP-40 ở
73oC trong 2 phút, và dung dịch 2 x
SSC/0,1% NP-40 ở nhiệt độ phòng trong 1
phút. Để khô tiêu bản và phủ 5-7 µl dung
dịch DAPI counterstain. Cho tiêu bản vào tủ
lạnh âm 20oC trong khoảng 30 phút sau đó
phân tích xác định bất thường nhiễm sắc thể
trên 200 tế bào dưới kính hiển vi huỳnh
quang BX51 (Olympus).
HỘI NGHỊ KHOA HỌC TRUYỀN MÁU HUYẾT HỌC VIỆT NAM LẦN 8
712
Hình 1. Cấu trúc đoạn dò PML/RARA
Kỹ thuật RT-PCR: Thu thập 4 mL máu
ngoại vi hoặc 2 mL tủy xương của người
bệnh trong chống đông EDTA, sử dụng dung
dịch đệm RBC Lysis buffer để ly giải hồng
cầu, thu nhận tế bào có nhân (phần lớn là
bạch cầu) và lưu trữ cùng trizol. Sử dụng
dung dịch phá màng để giải phóng RNA từ
trizol đồng thời biến tính protein, sử dụng
các dung dịch rửa để loại bỏ các thành phần
không mong muốn. RNA được chuyển thành
cDNA sử dụng bộ kit PrimeScript RT Master
và được kiểm tra chất lượng cDNA bằng cặp
mồi trên gen ABL. Phản ứng PCR được thực
hiện gồm có 1 µL cDNA, 0,75 µL (10µM)
mồi xuôi PML-C2 (5' AGC GCG ACT ACG
AGG AGA T 3') và 0,75 µL (10 µM) mồi
ngược RARA-D (5' CTG CTG CTC TGG
GTC TCA AT 3') với 14 µL GotaqTM DNA
Polymerase (Promega) trong 15 µL thể tích
phản ứng. Chương trình luân nhiệt gồm 95oC
trong 2 phút; 45 chu kỳ với 95oC trong 30
giây, 65oC trong 30 giây, 72oC trong 1 phút;
và hoàn thành phản ứng với 72oC trong 3
phút. Sau đó, sản phẩm được điện di trên
thạch 1,5% chứa ethidium bromide trong
dung dịch TBE và quan sát kết quả bằng hệ
thống Gel Doc EQ (Biorad, Mỹ). Kết quả
dương tính tổ hợp gen PML-RARA với kiểu
bcr1 và bcr3 có băng tương ứng là 688 bp và
289 bp. Điểm gãy trên exon 6 thay đổi nên
kiểu bcr2 có kích thước băng thay đổi giữa
băng bcr1 và bcr3 (Hình 2).
Hình 2. Cấu trúc tổ hợp gen PML-RARA tương ứng với 3 vùng điểm gãy
trên gen PML nối với exon 3 của gen RARA
(A) Cấu trúc tổ hợp gen PML-RARA; (B) Vị trí của 3 vùng điểm gãy trên gen PML nối
với exon 3 của gen RARA
TẠP CHÍ Y HỌC VIỆT NAM TẬP 552 - THÁNG 7 - SỐ ĐẶC BIỆT - 2025
713
III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Trong nghiên cứu này, chúng tôi xác
định có 70 người bệnh chẩn đoán AML-M3
và AML chưa loại trừ M3 dựa trên kết quả
tủy đồ, được thực hiện xét nghiệm tìm
chuyển vị t(15;17) và/hoặc tổ hợp gen PML-
RARA và đã có kết quả dấu ấn miễn dịch
HLA-DR. Trong đó, có 66 ca (chiếm 94,3%)
được chẩn đoán xác định là AML-M3 dựa
trên đặc điểm lâm sàng và kết quả tuỷ đồ, có
4 ca (5,7%) có chẩn đoán là AML chưa loại
trừ thể M3. Độ tuổi trung bình của người
bệnh tại thời điểm chẩn đoán là 31,8 tuổi. Về
giới tính, nam và nữ chiếm tỷ lệ bằng nhau.
Dựa trên kết quả xét nghiệm RT-PCR có 65
ca (92,9%) biểu hiện tổ hợp gen PML/RARA
và có 5 ca (5,7%) không biểu hiện tổ hợp gen
này, trong đó số ca có kiểu bản sao bcr1 và
bcr 2 chiếm tỉ lệ khá cao với 44 ca (62,9%),
tiếp theo là kiểu bản sao bcr3 với 19 ca
chiếm 27,1%, còn lại là kiểu bản sao bcr2 có
2 ca chiếm 2,9%. Bên cạnh đó, kết quả FISH
cho kết quả là có 66 ca (94,3%) có bất
thường trên NST 15 và 17, trong đó có 65 ca
(92,9%) có chuyển vị t(15;17) và 1 ca (1,4%)
có 3 tín hiệu NST 15q24.
Bảng 1. Đặc điểm lâm sàng và sinh học
Đặc điểm
Người bệnh (n=70)
Chẩn đoán
AML-M3
66 (94,3%)
AML chưa loại trừ M3
4 (5,7%)
Tuổi lúc chẩn đoán
31,8
Giới tính (n,%)
Nam
35 (50%)
Nữ
35 (50%)
RT-PCR
Có biểu hiện PML/RARA
65 (92,9%)
Không biểu hiện
PML/RARA
5 (7,1%)
Kiểu bản sao gen PML/RARA
bcr1 và bcr2
44 (62,9%)
bcr3
19 (27,1%)
bcr2
2 (2,9%)
FISH
Có bất thường
66 (94,3%)
Không phát hiện bất thường
4 (5,7%)
Kiểu bất thường di truyền tế bào
Có chuyển vị t(15;17)
65 (92,9%)
3 tính hiệu NST 15q24
1 (1,4%)
Chuyển vị t(15;17) được phát hiện dựa vào
kết quả FISH bằng cách nhận diện các tín hiệu
màu huỳnh quang xanh lá, đỏ và vàng trên mỗi
tế bào (Hình 3). Tổ hợp gen PML-RARA được
nhận diện bằng kỹ thuật RT-PCR dựa vào các
băng so với chứng dương được sử dụng. Băng
thấp nhất là bcr3 với kích thước 289 bp, băng
cao nhất là bcr1 với kích thước 688 bp và các
băng có kích thước thay đổi nằm giữa bcr1 và
bcr3 là bcr2 (Hình 4).
