Dân tộc Êđê
Bởi:
Wiki Pedia
Người Ê Đê tộc danh tự gọi là Đêgar hay Anăk Ea Ðê, Ra Ðê (hay Rhađê), ê Ðê, êgar,
Ðê. Trong bia ký Champa tại Tháp Pô Yang Ana Gar đã ghi chép sự xuất hiện của tộc
danh Orang Đêy tại vùng Êa Trang (Nha Trang)từ rất sớm khoảng thế kỉ 8, Orang Đêy
biến âm sau này thành Rađê, Rađêy hay Êđê. cuối Trước năm 1975, tại miền nam Việt
Nam người Ê Đê được gọi là Rađê. Đối với người Êđê họ tự gọi họ là ĐÊGAR hay
ĐÊGA trong cụm từ Anak Đêgar (Người Con của Núi Rừng ). Ước tính hiện nay có
khoảng 330.348 người Ê Đê cư trú tập trung ở tỉnh Đắk Lắk, phía nam của tỉnh Gia Lai
và miền tây của hai tỉnh Khánh Hòa và Phú Yên của Việt Nam. Tại một số quốc gia
khác, như Campuchia, Hoa Kỳ, Canada và các nước Bắc Âu cũng có một ít người Ê Đê
sinh sống, song chưa có số liệu chính thức.
Dân số
Dân tộc Ê Đê bao gồm khoảng 330.348 người, là dân tộc có nguồn gốc từ nhóm tộc
người Mã Lai (Malays) từ các hải đảo Thái Bình Dương đã có mặt lâu đời ở Đông
Dương; truyền thống dân tộc vẫn mang đậm nét mẫu hệ thể hiện đậm nét dấu vết hải đảo
của nhóm tộc người nói tiếng Mã Lai (Malays). Các nhóm địa phương bao gồm: Adham,
Bih, Blô, Dong Kay, Dong Mak, Ening, Arul, Hwing, Mđhur, Ktul, Kpă, Krung, Dliê,
Hruê, Kah, Kdrao, Ktlê, ÊBan...Nhưng không có sự khác biết lớn giữa các nhóm địa
phương.
Dân tộc Êđê
1/9
Yang Prong hay Yang Êa H'leo trong bia kí Champa là Ya Hliêv. Ngôi tháp được xây dựng dưới
Triều Đại Jaya Simhavarman III tức Chế Mân (R'čăm Mâl hay Êčăm mâl) Trong thời kì Champa
và Tây Nguyên tiến hành kháng chiến Mông- Nguyên cuối thế kỉ 13 đầu thế kỉ 14. Đánh dấu sự
có mặt tộc người Oràng Đêy ( Êđê và Jrai) trên cao nguyên.Được gọi là Degar Pura tức xứ sở
của Núi rừng
Đặc điểm kinh tế
Người Ê Đê làm rẫy là chính, riêng nhóm Bíh làm ruộng nước theo lối cổ sơ, dùng trâu
dẫm đất thay việc cày, cuốc đất. Ngoài trồng trọt còn chăn nuôi, săn bắn, hái lượm, đánh
cá, đan lát, dệt vải. Trên nương rẫy, ngoài cây chính là lúa còn có ngô, khoai, bầu, thuốc
lá, bí, hành, ớt, bông.
Đặc điểm làm rẫy của người Ê Đê là chế độ luân khoảnh, tức là bên cạnh những khu đất
đang canh tác còn có những khu đất để hoang để phục hồi sự mầu mỡ. Ngày nay người
Êđê gắn mình với sản xuất nông sản cây công nghiệp: cà phê, cao su, hồ tiêu, ca cao...
Nghề trồng trọt ở đây có nuôi trâu, bò, voi. Người dân ở đây còn tự làm ra đựơc đồ đan
lát, bát đồng, đồ gỗ, đồ trang sức, đồ gốm.
Dân tộc Êđê
2/9
Hôn nhân gia đình
Trong gia đình người Ê Đê, chủ nhà là phụ nữ, theo chế độ mẫu hệ, con cái mang họ
mẹ, con trai không được hưởng thừa kế. Đàn ông cư trú trong nhà vợ. Nếu vợ chết và
bên nhà vợ không còn ai thay thế theo tục nối dây thì người chồng phải về với chị em
gái mình. Khi chết, được đưa về chôn cất bên người thân của gia đình mẹ đẻ.Chỉ con gái
được thừa kế tài sản, người con gái út được thừa kế nhà tự để thờ cúng ông bà và phải
nuôi dưỡng cha mẹ già.
Văn hóa
Người Ê Đê có kho tàng văn học truyền miệng phong phú: thần thoại, cổ tích, ca dao,
tục ngữ, đặc biệt là các Khan (trường ca, sử thi) nổi tiếng với Khan Đam San, Khan
Đam Kteh M'lan... Người Ê Đê yêu ca hát, thích tấu nhạc và thường rất có năng khiếu
về lĩnh vực này. Nhạc cụ có cồng chiêng, trống, sáo, khèn, Gôc, Kni, đàn, Đinh Năm,
Đinh Tuốc là các loại nhạc cụ phổ biến của người Êđê và được nhiều người yêu thích.
Nhà cửa
Nhà sàn của người Ê Đê
Dân tộc Êđê
3/9
Commons có thêm hình ảnh và tư liệu khác về Nhà người Ê Đê.
Nhà người Ê Đê thuộc loại hình nhà dài sàn thấp, thường dài từ 15 đến hơn 100 m tùy
theo gia đình nhiều người hay ít người. Nhà Ê Đê có những đặc trưng riêng không giống
nhà của các cư dân khác ở Tây Nguyên. Là nhà của gia đình lớn theo chế độ mẫu hệ.
Bộ khung kết cấu đơn giản. Cái được coi là đặt trưng của nhà Ê Đê là: hình thức của
cầu thang, cột sàn và cách bố trí trên mặt bằng sinh hoạt. Đặc biệt là ở hai phần. Nửa
đằng cửa chính gọi là Gah là nơi tiếp khách, sinh hoạt chung của cả nhà dài, bếp chủ,
ghế khách, ghế chủ, ghế dài (Kpan) (tới 20 m), chiếng ché... nửa còn lại gọi là Ôk là bếp
đặt chỗ nấu ăn chung và là chỗ ở của các đôi vợ chồng, chia đôi theo chiều dọc, phần về
bên trái được coi là "trên" chia thành nhiều gian nhỏ. Phần về bên phải là hàng lang để
đi lại, về phía cuối là nơi đặt bếp...
Mỗi đầu nhà có một sân sàn. Sân sàn ở phía cửa chính được gọi là sân khách. Muốn vào
nhà phải qua sân sàn. Nhà càng khá giả thì sân khách càng rộng, khang trang.
Dân tộc Êđê
4/9
Trang phục
Thiếu nhi người Ê Đê
Có đầy đủ các thành phần, chủng loại trang phục và phong cách thẩm mỹ khá tiêu biểu
cho các dân tộc khu vực Tây Nguyên. Y phục cổ truyền của người Êđê là màu đen, có
điểm những hoa văn sặc sỡ. Đàn bà mặc áo, quấn váy (Ieng). Đàn ông đóng khố (Kpin),
mặc áo. Người Ê Đê ưa dùng các đồ trang sức bằng bạc, đồng, hạt cườm. Trước kia, tục
cà răng qui định mọi người đều cắt cụt 6 chiếc răng cửa hàm trên, nhưng lớp trẻ ngày
nay không cà răng nữa.
Trang phục nam
Nam để tóc ngắn quấn khăn màu đen nhiều vòng trên đầu. Y phục truyền thống gồm áo
và khố.
Áo có hai loại cơ bản:
Dân tộc Êđê
5/9