Đền Quốc Mẫu Âu Cơ
Công trình đẹp trong quần thể Khu DTLS Đền Hùng
(Phú Thọ)
NGUYỄN VIẾT TÔN
Đền Quốc mẫu Âu Cơ nguyên thủy được xây dựng từ thời Hậu Lê, tại
xã Hiền Lương, huyện miền núi Hạ Hòa (Phú Thọ) tuy không đồ sộ
nhưng khá nổi tiếng, bởi ngoài những bức chạm gỗ quí giá được coi là
những tiêu bản của nền nghệ thuật đương thời, mà nó còn quý giá bởi
sự gắn kết với những truyền thuyết lịch sử của thời đầu dựng nước.
Đền Quốc mẫu Âu Cơ nguyên thủy
Tương truyền, xưa kia Lạc Long Quân và mẹ Âu Cơ sinh được 100
người con, 50 người con theo cha xuống biển, 50 người con theo mẹ
lên núi khai sơn phá thạch. Trong 50 người con theo mẹ thì người con
đầu lên nối ngôi, lấy niên hiệu Hùng Vương thứ nhất, đặt tên nước Văn
Lang, đóng đô ở Phong Châu, truyền 18 đời trong hơn 2.600 năm (từ
năm 2879 đến năm 258 trước Công nguyên). Bà Âu Cơ cùng các con đi
đến đâu cũng thu phục nhân tâm, dạy dân cấy lúa trồng dâu, nuôi tằm
dệt vải. Khi đến xã Hiền Lương huyện miền núi Hạ Hòa (Phú Thọ), thấy
phong cảnh non xanh nước biếc, đất đai phì nhiêu, rừng nhiều muông
thú bèn dừng lại khai khẩn đất đai, lập làng xóm đông vui trù phú. Một
ngày kia, mẹ Âu Cơ theo đám mây ngũ sắc hóa về trời, để lại dưới gốc
đa một dải yếm, dưới gốc đa ấy, nhân dân Hiền Lương lập đền thờ để
tưởng nhớ công ơn của Tổ Mẫu, đó chính là đền Hiền Lương còn gọi là
Đền Mẫu ngày nay.
Để qui tụ các giá trị văn hóa tinh thần thuộc thời đại Hùng Vương về
hội tụ tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng từ giữa tháng 9.2001, công
trình Đền Quốc mẫu Âu Cơ chính thức được khởi công xây dựng mới tại
núi Vặn trong khuôn viên Khu di tích lịch sử Đền Hùng (xã Hy Cương,
huyện Phù Ninh) và đến ngày 31.12.2004 đã cơ bản hoàn thành cả nội
và ngoại thất với tổng giá trị đầu tư 25 tỉ đồng. Công trình do Sở Văn
hóa Thông tin tỉnh Phú Thọ quản lý giám sát đầu tư. Do công trình
mang ý nghĩa lịch sử văn hóa đặc biệt, thu hút sự quan tâm chú ý của
đông đảo đồng bào trong và ngoài nước nên từ khâu chọn địa điểm
xây dựng mới đến quá trình thi công đều được tiến hành hết sức cẩn
trọng. Phải trải qua một quá trình tìm hiểu nghiên cứu kỹ địa thế, cuối
cùng ban chỉ đạo đầu tư xây dựng đã chọn đỉnh núi Vặn (có độ cao
147m so với mực nước biển, đứng thứ nhì trong quần thể núi Hùng)
làm nơi an tự. Núi Vặn có phong cảnh sơn thủy hữu tình, có hồ Lạc
Long Quân bao quanh ôm ấp, xa xa thấp thoáng các khu công nghiệp
Bãi Bằng, Việt Trì...
Khánh thành công trình Đền Quốc mẫu Âu Cơ mang đậm dấu ấn văn hóa của thời kỳ Đông Sơn do Viện Bảo tồn di tích
Trung ương - Bộ VHTT đảm nhiệm.
Công trình Đền Quốc mẫu Âu Cơ được thiết kế dựa trên nền kiến trúc
độc đáo mang đậm dấu ấn văn hóa của thời kỳ Đông Sơn do Viện Bảo
tồn di tích Trung ương - Bộ VHTT đảm nhiệm. Chất liệu, vật liệu xây
dựng công trình cũng phải được lựa chọn kỹ càng từ mọi vùng miền
của đất nước để công trình vừa có tính dân tộc vừa có tính thời đại.
Quá trình thi công xây đựng đảm bảo theo nguyên tắc đúng thiết kế,
phải có kinh nghiệm trình độ kỹ thuật cao trong thi công nên các đơn
vị thi công cũng được lựa chọn kỹ thông qua hình thức đấu thầu. Cuối
cùng thì 5 đơn vị thi công cũng đã được lựa chọn đảm trách thi công
từng gói thầu cụ thể. Đến thăm công trình vào những ngày đầu năm
mới 2005 tôi thực sự choáng ngợp giữa sự vĩ đại và bề thế của công
trình giữa cảnh núi non hùng vĩ, trùng điệp. Chỉ riêng phần đường bậc
lên, xuống cũng đã khá kỳ công, xây dựng trên một vách núi cao, dốc
thẳng với trên 500 bậc đá làm bằng chất liệu đá Hải Lựu huyện Lập
Thạch (Vĩnh Phúc), đá Trị Quận huyện Phù Ninh (Phú Thọ); các bậc đá
bố trí theo số lẻ từng đoạn, từng đoạn lại có một chỗ nghỉ chân cho du
khách đến tham quan. Cổng tam quan xây cao 5,8m, lối chính cao
2,2m, hai lối phụ hai bên cao 1,2m. Khung cột, sườn mái làm bằng bê
tông cốt thép nhằm tạo độ bền vĩnh cửu, mái cổng lợp dán ngói mũi
hài, các đao góc, các họa tiết chạm khắc trên đá và mái cổng tam
quan mô phỏng hình chim lạc. Qua cổng tam quan lên tới bậc đá thứ
500 bắt đầu bước vào cổng tứ trụ gồm hai trụ chính cao 6,5m, hai trụ
phụ hai bên cao 5,2m; cột trụ làm bằng bê tông cốt thép, xung quanh
đắp gờ chỉ tạo hoa văn, đắp trát các con giống thời kỳ Hùng Vương; 4
cột trụ vút thẳng trời cao biểu thị sự giao hòa giữa thiên nhiên và trời
đất. Tiếp đến là hai trụ biểu cao 14m-15m được ốp bằng đá phiến
xanh từ vùng Thanh Hóa, Ninh Bình, dày 20cm - 30cm được chạm
khắc các họa tiết, con giống phổ thông theo hình chim lạc - đây được
coi là hai trụ biểu độc đáo nhất cả nước. Sau trụ biểu là hai nhà bia
xây dựng trên diện tích 66m2, kiến trúc mang tính chất đền chùa, mặt
bằng hình vuông, mái chồng diêm, khung cột sườn mái làm bằng gỗ
lim, nền lát gạch bát, xung quanh ốp đá xanh Thanh Hóa, đá Hải Lựu
và bố trí các con lân con ly bằng đá. Bia và trụ bia làm bằng đá một
mặt khắc chữ nôm, mặt kia khắc chữ quốc ngữ ghi lại thời kỳ xây dựng
đền với sự đóng góp công đức của đồng bào cả nước.
Qua nhà bia, bước vào khu đền chính, nằm trên diện tích gần 500m2.
Khu đền chính gồm một đền thờ chính và hai nhà Tả Vu, Hữu Vu nằm
hai bên. Đền chính đặt theo hướng Tây Nam, kiến trúc xây dựng kiểu
mái chồng diêm, mặt hình chữ đinh; khung cột sườn mái vách đố lụa
bao che làm bằng gỗ lim tuyển chọn từ vùng Quảng Bình, Hà Tĩnh. Mái
lợp ngói mũi hài âm dương, nền lát gạch bát, sân và lan can bao
quanh ốp đá xanh Thanh Hóa. Riêng thành lan can được chạm khắc
các họa tiết hình chim lạc và các hoạt động văn hóa dân gian thời kỳ
Đông Sơn. Nội thất trong đền gồm tượng Mẫu và hai tượng Lạc Hầu,
Lạc Tướng được đúc bằng đồng với khối lượng khoảng 2 tấn. Các
nhang án, đại tự, câu đối, bệ đặt trống đồng, giá treo chuông, treo
chiêng, cựa vọng, y môn... được sơn son thếp vàng trên chất liệu gỗ
quí. Hai bên Tả Vu là hai bức phù điêu khắc họa cảnh 50 người con
theo cha xuống biển, 50 người con theo mẹ lên núi bằng chất liệu gò
đồng. Hai nhà Tả Vu, Hữu Vu đặt hai bên trái và phải đền chính cũng
làm bằng chất liệu gỗ lim, lợp ngói mũi hài âm dương dùng làm nơi đặt
đồ cúng lễ. Ngoài ra, trong khu đền chính còn có hệ thống sân vườn
tạo cảnh quan môi trường thiên nhiên xanh - sạch - đẹp. Do đặc thù
nằm trên núi cao có độ chênh cốt lớn nên hệ thống sân vườn được xây
dựng khá kỳ công, xung quanh đền chính được xây kè bằng 3 lớp, lớp
trong cùng là tường chắn bằng bê tông cốt thép, lớp giữa xây bằng đá
hộc, lớp ngoài ốp bằng đá ong lấy từ vùng làng cổ Sơn Vi, Thanh Đình
huyện Lâm Thao (Phú Thọ). Trong sân trồng các giống cây đặc trưng ở
đình chùa mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam như cây đại cổ
thụ, cây cau, cây si, cây ngọc lan... Từ trên đền chính trong những
ngày nắng đẹp ta có thể phóng tầm mắt bao quát toàn bộ khung cảnh
Khu công nghiệp Bãi Bằng, thành phố Việt Trì, xa xa là 3 dải sông
Hồng, sông Lô, sông Đà uốn lượn như những con rồng nhỏ ôm ấp chân
núi mẹ.
Diện mạo một ngôi đền thế kỷ đã hiện rõ với một kiến trúc đẹp, một
hệ thống chiếu sáng hoàn chỉnh, một hệ thống chống sét tiên tiến nhất
hiện nay với sự góp công, góp sức của những người thợ, những nghệ
nhân tên tuổi. Đền Quốc Mẫu Âu Cơ đã hoàn thành đúng tiến độ đạt
được ý nguyện quy tụ các giá trị văn hóa thời đại Hùng Vương bảo
đảm phục vụ du khách trong nước và quốc tế, kiều bào ta ở nước
ngoài về dự Giỗ Tổ Hùng Vương trong năm nay.