SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP
DẠY PHẦN QUANG HÌNH
HỌC TRONG VẬT LÍ LỚP 9
A- MỞ ĐẦU:
I- LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Vai trò chủ yếu của giáo viên trong kiểu dạy học mới là tổ chức các
hoạt động của học sinh trong giờ lên lớp. Một trong những công việc
chính của giáo viên là: Điều khiển nhịp nhàng các hoạt động của học
sinh, trong đó có việc kiểm tra, đánh giá kiến thức bài cũ và trình bày
nội dung bài ghi trên bảng một cách đầy đủ, chính xác, cô đọng và
khoa học.
Phần Quang hình học mặc dù chiếm một phần nhỏ trong chương
trình vật lí 9. Nhưng trong quá trình giảng dạy, bản thân tôi nhận thấy
đây là các bài dạy rất dễ bị thiếu thời gian. Vì:
§ Nội dung bài học tương đối dài.
§ Kiến thức về khúc xạ ánh sáng, thấu kính khá mới mẻ đối với
học sinh.
§ Kĩ năng vận dụng kiến thức hình học (tam giác đồng dạng) của
học sinh còn hạn chế.
§ Thí nghiệm khó chính xác.
§ Hình vẽ nhiều, cần độ chính xác cao….
Do đó, trong quá trình lên lớp nếu giáo viên không sắp xếp các
bước và thực hiện phần ghi trên bảng một cách khoa học, hợp lí thì học
sinh rất khó theo dõi, không có nhiều thời gian để rèn kỉ năng vẽ hình,
gây tâm lí chán nản, không yêu thích môn học và giáo viên cũng rất dễ
bị “cháy” giáo án.
Nội dung và hình thức kiểm tra, đánh giá kiến thức bài cũ như
thế nào để đánh giá được kết quả hoạt động và sự phát triển toàn
diện của học sinh trong suốt quá trình học tập; Đồng thời có thể vận
dụng kiến thức kiểm tra này vào việc dạy học bài mới và ghi bảng
một cách khoa học, có hệ thống để không mất nhiều thời gian ? Đó
chính là nội dung mà tôi đã và đang thực hiện và đồng thời cũng là vấn
đề tôi cần trao đổi với quí thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp trong
bài viết này.
II- NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI:
- Giúp giáo viên xác định được mối liên hệ giữa kiến thức kiểm
tra bài cũ với nội dung kiến thức mới cần truyền đạt trong tiết
dạy.
- Từ nội dung ghi bảng của phần kiểm tra bài cũ, giáo viên định
hướng và chuyển thành nội dung, hình thức ghi bảng của bài
học mới một cách khoa học, hợp lí, đỡ tốn thời gian.
- Học sinh dễ dàng nhận thấy được mối quan hệ giữa các đơn vị
kiến thức đã được học. Tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình
thành các sơ đồ ôn tập trong các tiết ôn tập, tổng kết chương
theo sự thống nhất trong các đợt sinh hoạt chuyên môn cụm
trong toàn Huyện.
- Tạo ra trong lớp học một bầu không khí tự do, dân chủ, niềm
vui lao động sáng tạo. Phát huy tính tích cực, rèn tư duy phân
tích, suy luận, tổng hợp và nhất là rèn luyện kỉ năng vẽ hình
của học sinh.
III- PHƯƠNG PHÁP – CƠ SỞ VÀ THỜI GIAN TIẾN HÀNH
NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI:
- Thông qua số liệu điều tra, phân tích, so sánh kết quả đạt được
của học sinh lớp 9 - Trường THCS Bình Thành ba năm học:
2005 – 2006; 2006 – 2007; 2007 - 2008.(phần quang hình học -
Vật lí 9).
- Thông qua quá trình trao đổi, học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau
giữa các bạn đồng nghiệp trong các lần sinh hoạt cụm chuyên
môn trong toàn Huyện.
- Từng bước vận dụng những kinh nghiệm của bản thân đã dần
tích luỹ được thông qua 3 năm liền trực tiếp giảng dạy môn vật
lí 9 chương trình thay sách ở trường THCS Bình Thành.(Năm
học: 2005 – 2006; 2006 – 2007; 2007 – 2008). Bản thân nhận
thấy đã có tác dụng thiết thực, hiệu quả và có tính khả thi cao.
- Theo sự gợi ý, động viên, khuyến khích và giúp đỡ của nhóm,
tổ bộ môn và ban giám hiệu nhà trường về công tác tích luỹ
chuyên môn và viết sáng kiến kinh nghiệm.
B- KẾT QUẢ:
I- TÌNH TRẠNG SỰ VIỆC:
Kết quả khảo sát chất lượng phần quang hình học lớp 9 - Năm
học: 2005 – 2006 như sau:
Lớp
Sĩ Số
Yếu, kém TB Khá, giỏi
S L TL %
S L TL %
S L TL %
9A
1
34 12 35,3 17 50 5
14,7
9A
2
44 14
31,8
20 45,5 10 22,7
9A
3
41 10 24,4 20 48,8 11 26,8
9A
4
34 10 29,4 18 52,9 6 17,6
9A
5
40 14 35 21 52,5 5 12,5
9A
6
42 12 28,6 20 47,6 10 23,8
9A
7
41 12 29,3 20 48,8 9 22
9A
8
41 12 29,3 22 53,7 7 17,1
Toàn khối 9 317 96 30,3 158 49,8 63 19,9
Qua một thời gian tìm hiểu, kiểm nghiệm, bản thân đã nhận thấy
được thực trạng và các nguyên nhân dẫn đến kết quả đạt được rất thấp
như bảng thống kê trên là do::
- Những năm đầu mới dạy chương trình thay sách, giáo viên
thường gặp lúng túng trong việc thay đổi phương pháp, chọn
nội dung để kiểm tra bài cũ cho hợp lí và cách ghi bảng thường
là nội dung của phần ghi nhớ trong sách giáo khoa (không có
hình vẽ để minh họa và tăng thêm tính trực quan của vấn đề).
Do đó tiết dạy thường rơi vào trạng thái khô khan, cứng nhắc,
không sinh động và mất nhiều thời gian.(nhất là đối với phần
quang hình học).
- Học sinh không định hướng chung được phương pháp học lí
thuyết, do đó phần nào hạn chế khả năng tiếp thu bài và khả
năng tư duy của các em.
- Kỉ năng vận dụng để vẽ các đường truyền của tia sáng, xác
định tính chất ảnh (thật, ảo) còn lúng túng.
- Học sinh chưa nắm chắc được kí hiệu các loại thấu kính, cách
đặt các tiêu điểm, đặc điểm của cách tạo ảnh trên mắt, trên máy
ảnh.
II - NỘI DUNG GIẢI PHÁP:
Phần quang hình học lớp 9 được gói gọn ở chương III, từ bài 40 đến
bài 51 của SGK vật lí 9. Mặc dù phần quang học các em đã được học ở
lớp 7 nhưng chỉ học những kiến thức cơ bản về gương phẳng, gương
cầu. Do đó, các kiến thức về thấu kính vẫn còn khá mới mẻ đối với học
sinh. Chính vì thế, cần phải định hướng và tập cho các em thích ứng
dần với những kiến thức ở phần này một cách khoa học, có hệ thống để
các em dễ dàng nắm bắt kiến thức và say mê môn học. Tạo nền tảng
kiến thức về quang học vững chắc để cho các em tiếp tục học trong
những năm học tiếp theo ở bậc THPT.
Để khắc phục những thực trạng như đã nêu trên, bản thân tôi đã và
đang thực hiện cho từng bài học cụ thể ở phần này như sau:
.
1. Dạy bài 41: “Quan hệ giữa góc tới và góc khúc xạ”
a. Câu hỏi kiểm tra bài cũ:
- Phân biệt sự khác nhau giữa tia sáng đi từ nước sang không khí
và tia sáng đi từ không khí sang nước.
- Đường nào biểu diễn tia khúc xạ.(hình vẽ)
b. Phần trình bày hình vẽ KTBC trên bảng: (GV vẽ hình này ở
vị trí phía dưới bảng, chừa khoảng trống phía trên khoảng 6 đến 7
dòng để viết đủ nội dung bài học mới).
(Khoảng trống khoảng 6 đến 7 hàng.
đủ để ghi nội dung bài mới).
Bảng đen
c. Cách tận dụng vào bài mới:
§ Qua phần kiểm tra bài cũ, HS đã chỉ ra được tia khúc xạ là tia
IK.
Giáo viên xoá các tia IM, IH và chỉ vào hình vẽ (quay tia IS quanh điểm
I) rồi đặt vấn đề: Khi góc tới thay đổi thì góc khúc xạ sẽ như thế nào?
Bài mới (bài 41)
§ Trong quá trình dạy bài mới, sau khi rút ra được các kết luận:
o Khi góc tới tăng (giảm) thì góc khúc xạ cũng tăng (giảm).
o Khi góc tới bằng 00 thì góc khúc xạ bằng 00 ……
Thì GV tiến hành vẽ tiếp 2 tia tới PI và NI lên hình vẽ trên. Yêu cầu học
sinh lên bảng vẽ tiếp 2 tia khúc xạ tương ứng. Đây cũng chính là một
phần nội dung ghi bảng để học sinh ghi vào vở. Lúc này, phần ghi bảng
có nội dung và hình thức như sau:
Bảng đen
2. Dạy bài 43: “Ảnh của một vật tạo bởi thấu kính hội tụ’.
a. Câu hỏi kiểm tra bài cũ:
o Hãy nêu đặc điểm các tia sáng qua thấu kính hội tụ.
QUAN HỆ GIỮA GÓC TỚI VÀ GÓC KHÚC XẠ.
I- Sự thay đổi góc khúc xạ theo góc tới.
…………………………………………………………
…………………………………………………………
II - Vận dụng: