17
GIÁO DỤC VĂN HÓA NGHỆ THUẬT DÂN TỘC ÍT NGƯỜI
TẠI CÁC ĐỊA PHƯƠNG Ở VIỆT NAM
PGS.TS. Huỳnh Quốc Thắng
2
Tóm tắt
Giáo dục văn hóa nghệ thuật là một nội dung quan trọng của giáo dục nhà trường và
giáo dục xã hội, một trong những định hướng lớn có liên quan mục tiêu giáo dục toàn diện
(Trí, Đức, Thể , Mỹ) của hệ thống giáo dục quốc dân và công tác giáo dục văn hóa của các
địa phương. Đối với Việt Nam, một đất nước đa dân tộc, việc giáo dục văn hóa nghệ thuật
dân tộc ít người trong và ngoài nhà trường tại các địa phương (đặc biệt là ở các địa phương
có đông đảo dân tộc thiểu số) là vấn đề có ý nghĩa lớn. Từ góc nhìn Giáo dục học kết hợp
Nghệ thuật học, Văn hóa học, Dân tộc học và một số khoa học chuyên ngành khác cùng các
văn bản pháp lý có liên quan, bài viết góp phần phân tích làm rõ các nội dung cơ bản những
vấn đề đặt ra nhằm góp phần vào định hướng giáo dục văn hóa nghệ thuật dân tộc ít người tại
địa phương với tư cách một bộ phận gắn với các chiến lược quốc gia của Việt Nam trong giai
đoạn hiện nay.
Từ khóa: dân tộc ít người, địa phương, giáo dục nghệ thuật
ARTISTIC EDUCATION OF ETHNIC MINORITIES
IN LOCALITIES AT VIETNAM
Cultural and artistic education is an important content of school education and social
education, one of the major orientations related to the goal of comprehensive education
(Mind, Virtue, Body, Beauty) of the national education system and cultural education work
of localities. For Vietnam, a multi-ethnic country, the education of ethnic minority culture
and arts inside and outside schools in localities (especially in localities with a large number
of ethnic minorities) is a big meaningful issue. From the perspective of Education combining
Art Studies, Cultural Studies, Ethnology and a number of other specialized sciences and
related legal documents, the article contributes to the analysis and clarification of the basic
contents of the issues raised in order to contribute to the orientation of cultural and artistic
education of ethnic minorities in localities as an integral part of the culture and arts of ethnic
minorities in Vietnam's national strategies in the current period.
Keywords: ethnic minorities, locality, artistic education
1. Cơ sở nhận thức lý luận – thực tiễn
1.1. Giáo dục văn hóa nghệ thuật (Cultural and artistic education) được khái quát hóa
đó là các hoạt động giáo dục về văn hóa và nghệ thuật. Trong đó, Giáo dục văn hóa (Cultural
education) “thực chất là tất cả những hình thức từ tự giáo dục cho đến giáo dục nhà trường,
giáo dục xã hội, giáo dục gia đình…nhằm giúp con người có thể chiếm lĩnh các giá trị văn
2
. Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Giảng viên cao cấp Khoa Văn hóa học, Đại học KHXHNV- ĐHQGTPHCM; nguyên Hiệu
trưởng Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật TP. Hồ Chí Minh.
18
hóa, không ngừng nâng cao trình độ văn hóa, nhân cách văn hóa của mình trong quá trình
vươn lên phát huy vai trò chủ thể văn hóa trong đời sống xã hội và sống hài hòa với tự nhiên".
Nội dung, phương thức “Giáo dục văn hóa gồm nhiều bộ phận như giáo dục tri thức khoa học
- kỹ thuật - công nghệ gắn với xây dựng năng lực trình độ nghề nghiệp và giáo dục đạo đức -
giao tiếp - ứng xử gắn với xây dựng tư cách làm người, tư cách công dân” (Huỳnh Quốc
Thắng, 2023). Còn Giáo dục nghệ thuật (Art education) đó “là hoạt động giáo dục nhằm tạo
nên sự hiểu biết, khả năng thưởng thức, thực hành và sáng tạo một loại hình nghệ thuật cụ
thể…là những tri thức và kỹ năng về nghệ thuật…Mục đích của giáo dục nghệ thuật là tác
động đến đối tượng giáo dục nhằm phát triển năng lực nghệ thuật cũng như nhận thức và tình
cảm, góp phần hoàn thiện nhân cách con người” (Phạm Bích Huyền, 2023). Về bản chất, Giáo
dục nghệ thuật có mối quan hệ hữu cơ với Giáo dục văn hóa, một nội dung quan trọng của
giáo dục nhà trường, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội, là một trong những định hướng
lớn liên quan mục tiêu giáo dục toàn diện của hệ thống giáo dục quốc dân. Đồng thời, Giáo
dục nghệ thuật cũng là một bộ phận có liên quan chặt chẽ với hoạt động Giáo dục văn hóa
của các địa phương (tỉnh, thành gồm cả quận, huyện, thị và phường, xã, thị trấn…). Đó là các
hoạt động của các cấp ủy, chính quyền địa phương thông qua những ngành chức năng như
Giáo dục, Văn hóa Thể thao và Du lịch và các đoàn thể thanh niên, phụ nữ, thiếu nhi…nhằm
triển khai thực hiện công tác Giáo dục văn hóa gồm cả Giáo dục nghệ thuật trong và ngoài
nhà trường tại các địa phương.
1.2. Khái niệm Dân tộc ít người hay Dân tộc thiểu số ở Việt Nam hiện nay ngoài người
Việt (Kinh) được xác định là dân tộc đa số thì 53 dân tộc (tộc người) còn lại đều được gọi là
dân tộc ít người (dân tộc thiểu số). Đó là những cộng đồng người định cư lâu đời hoặc di cư
đến từ nhiều nơi qua nhiều thời kỳ với đặc điểm chung là điều kiện phát triển kinh tế - xã hội
có những hạn chế, khó khăn nhất định do đó họ là những đối tượng thuộc “Chính sách dân
tộc” của Đảng và Nhà nước. Trong đó, giáo dục (gồm cả giáo dục văn hóa nghệ thuật) là một
trong những nội dung được quan tâm đặc biệt nhằm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân
tộc (VHDT), một mục tiêu chiến lược được xem “là nhiệm vụ chung của toàn xã hội trong đó
giáo dục giữ vai trò quan trọng nhất…Giáo dục giúp cho học sinh hiểu biết về truyền thống,
bản sắc VHDT, tôn trọng, giữ gìn và phát huy văn hóa truyền thống văn hóa của dân tộc mình,
tôn trọng bản sắc văn hóa của các dân tộc anh em” (Bùi Thị Kiều Thơ, 2917). Nhìn rộng ra
và hơn thế nữa:
“Việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc đồng nghĩa với việc tôn trọng và khuyến
khích sự đa dạng văn hóa trong xã hội, và được coi là chiến lược phát triển bền vững của quốc
gia. Bởi, điều này không chỉ giúp gìn giữ danh tiếng và bản sắc của quốc gia, mà còn góp
phần vào việc thúc đẩy sự đoàn kết và hòa bình giữa các dân tộc, dân tộc thiểu số và tôn giáo
khác nhau…Trong đó, giáo dục là công cụ chủ chốt trong việc truyền đạt, bảo tồn và phát huy
văn hóa dân tộc. Thông qua hoạt động giáo dục, người dân được tăng cường hiểu biết của
mình về giá trị, truyền thống, và bản sắc văn hóa của dân tộc; từ đó, tăng cường lưu giữ lại
những nét đẹp văn hóa ấy thông qua chữ viết, lời nói, nghệ thuật…” (Lược ghi ý kiến đại biểu
Quốc hội Nàng Xô Vi (Kon Tum) – Kim Minh Châu, 2024).
19
2. Tình hình và định hướng giáo dục văn hóa nghệ thuật dân tộc ít người trong nhà
trường tại các địa phương
Mạng lưới giáo dục địa phương gồm nhiều loại hình trường lớp, chủ yếu là hệ thống
giáo dục phổ thông (gồm tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông) và đại học. Ở đây,
do đặc điểm đối tượng nghiên cứu, bài viết tập trung đề cập đến các trường phổ thông gồm
cả các trường phổ thông dân tộc nội trú (PTDTNT) và có mở rộng ra các trường mầm non.
2.1. Tình hình giáo dục văn hóa nghệ thuật dân tộc ít người trong hệ thống giáo dục
phổ thông tại các địa phương
Nhìn trên tổng thể, hệ thống các trường phổ thông (gồm cả các Trường Phổ thông Dân
tộc nội trú) ở tại hầu khắp các địa phương đều đã và đang có nội dung giáo dục về văn hóa
nghệ thuật dân tộc nói chung và văn hóa nghệ thuật dân tộc ít người nói riêng. Thông qua
nhiều hình thức, phổ biến là các trường học đã lồng ghép giáo dục văn hóa nghệ thuật dân tộc
vào các tiết học và các hoạt động ngoại khóa. Việc thực hiện giáo dục văn hóa nghệ thuật dân
tộc như vậy không chỉ giúp học sinh các dân tộc thêm hiểu biết về bản sắc văn hóa của dân
tộc mình và các dân tộc anh em mà còn góp phần giúp các em bồi đắp tình yêu quê hương,
sống có nhân cách, có trách nhiệm với bản thân, với gia đình và với đất nước, dân tộc.
Đặc biệt, từ năm 2018, chương trình giáo dục phổ thông do Bộ Giáo dục và Đào tạo
ban hành đã có thêm một môn học mới có tên là Giáo dục địa phương với những vấn đề cơ
bản, mang tính thời sự về văn hóa, lịch sử, địa lý, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp
của địa phương…nhằm trang bị cho học sinh những hiểu biết về nơi sinh sống, bồi dưỡng
tình yêu quê hương, trách nhiệm với cộng đồng, biết trân trọng và phát huy văn hóa truyền
thống quê hương…Theo đó, giáo dục văn hóa nghệ thuật dân tộc ít người được tích hợp vào
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 thông qua môn Giáo dục địa phương đã tạo điều kiện
cho học sinh hiểu biết sâu sắc hơn về văn hóa dân tộc, đặc biệt là bản sắc văn hóa các dân tộc
tại địa phương mình.
Chúng ta có thể liên hệ thực tế để làm rõ hơn nữa vấn đề. Tỉnh Sơn La có tỷ lệ người
dân tộc thiểu số chiếm trên 80% tổng dân số và với hơn 600 trường học, với trên 370.000 học
sinh. Điều cần nhấn mạnh là 100% các trường Tiểu học, THCS, THPT ở địa phương đều đưa
văn hóa nghệ thuật truyền thống trong đó đặc biệt là nghệ thuật dân tộc ít người vào giảng
dạy. Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Sơn La đã liên kết, phối hợp với cơ quan chuyên môn như
Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch, Ban dân tộc của tỉnh, Phòng Văn hóa và Thông tin của
huyện, các tổ chức, cá nhân như các trí thức địa phương, nghệ nhân, già làng, người có uy tín
trong cộng đồng tham gia hoạt động giáo dục VHDT, truyền dạy văn hóa truyền thống cho
học sinh trong các nhà trường. Sở cũng đã tham mưu với UBND tỉnh thành lập Hội đồng biên
soạn bộ tài liệu giáo dục địa phương, lồng ghép, tích hợp vào một số tiết dạy trong các môn
học nghệ thuật dân tộc. Hàng năm, các trường học căn cứ tình hình thực tiễn tại địa phương
để tổ chức các hoạt động lễ hội truyền thống với nhiều chương trình , tiết mục nghệ thuật dân
tộc...Đồng thời, kết hợp các lễ hội này các trường cũng khuyến khích học sinh tự làm các sản
phẩm thủ công, mỹ nghệ của dân tộc mình thông qua các hội thi: Thêu khăn Piêu, làm sáo
20
của người Mông, học hát các làn điệu dân ca, các loại nhạc cụ của các dân tộc thiểu số trên
địa bàn tỉnh...
Bên cạnh đó, đi sâu hơn nữa, tỉnh Sơn La hiện có 11 trường Phổ thông Dân tộc nội trú
(PTDTNT) Trung học cơ sở và Trung học phổ thông. Các trường này thường xuyên xây dựng
kế hoạch hoạt động giáo dục văn hóa dân tộc cho học sinh, như: “Chương trình giao lưu văn
nghệ, câu lạc bộ, lồng ghép các buổi sinh hoạt định kỳ… không chỉ giúp công tác giáo dục
trở nên sinh động, hấp dẫn, còn là nhịp cầu tạo sự gắn bó, gần gũi giữa những người đam mê
nghệ thuật truyền thống với lớp trẻ” (Diệp Hương, 2023).
Nhìn rộng và xa hơn, tại Trường THCS Dân tộc Nội trú huyện Cẩm Thủy (Thanh Hóa)
vào thứ 2 hằng tuần và dịp kỷ niệm các ngày lễ lớn trong năm, học sinh toàn trường đều mặc
trang phục truyền thống của dân tộc và thường xuyên được học các làn điệu dân ca, dân vũ,
học chơi và học cả cách làm ra các nhạc cụ dân tộc…Tương tự, Trường PTDTNT Hà Nội,
tiết chào cờ đầu tuần của trường luôn rực rỡ trang phục dân tộc Mường, Dao…và thường
xuyên, định kỳ tổ chức những ngày hội dân tộc toàn trường kết hợp giao lưu với các ngôi
trường khác, học sinh nơi đây cũng tự hào khoác lên mình trang phục dân tộc, coi đó như là
nét riêng của bản thân, và cũng là bản sắc của ngôi trường (Tùng Linh, 2021). Đi sâu hơn, các
trường PTDTNT ở các địa phương khác như Hà Giang, Tuyên Quang v.v…cũng đã vận dụng
nét đặc trưng văn hóa kiến trúc trong xây dựng cơ sở vật chất nhà trường, cách bài trí, sắp xếp
các chỗ ăn, ở, ngủ, nghỉ của học sinh tạo nên sự thân thiện và gần gũi. Các trường này cũng
đã tổ chức các hoạt động trải nghiệm, tham quan, khảo sát tìm hiểu thực tế tại các bản làng,
sưu tầm ca dao, dân ca các dân tộc thiểu số gắn với các chương trình tìm hiểu và học tập về
các loại nhạc cụ dân tộc, tổ chức các câu lạc bộ múa, dân ca, cồng chiêng, tổ chức các hội thi
trình diễn trang phục dân tộc, hội diễn văn nghệ, tổ chức các lễ hội truyền thống thể hiện nét
phong tục tập quán, trò chơi dân gian, dân vũ và các đặc sản của các dân tộc ít người tại địa
phương…(Bùi Thị Kiều Thơ, 2017).
H1. Múa gậy đồng xu (Dân tộc Mông, H2. Trường PTDTNT xã Xín Mần – Hà Giang) trong
Học sinh trường PTDTNT Na Hang “Ngày hội văn hóa các dân tộc Việt Nam” tổ chức tại trường
(Tuyên Quang)
(Nguồn: https://moet.gov.vn/giaoducquocdan/giao-duc-dan-toc/Pages/Default.aspx?ItemID=4741)
Nét phổ biến ở các trường phổ thông (kể cả các trường mầm non) là ngoài các chương
trình dạy và học về âm nhạc, mỹ thuật, mở rộng ra một số loại hình nghệ thuật khác (múa,
21
kịch…) hoặc các kiến thức về văn hóa dân tộc…, các chương trình “Lễ hội Văn hóa các dân
tộc Việt Nam” là mô hình được quan tâm tổ chức định kỳ, thường xuyên. Các không gian văn
hóa lễ hội như vậy đã tạo điều kiện cho các thầy cô giáo và các em học sinh được gặp gỡ,
giao lưu với những nhân vật đóng vai (hoặc người thật việc thật) mang đến những tri thức và
cảm xúc thực về sắc màu văn hóa nghệ thuật dân tộc ở các vùng miền nước ta…
Giáo viên, HS trường MN Hoa Hồng (Cầu Giấy, Hà Nội) trong trang phục các dân tộc & trải
nghiệm VH Tây Nguyên
(Nguồn: https://dantoctongiao.congly.vn/dua-cac-noi-dung-giao-duc-van-hoa-dan-
toc-vao-truong-hoc-407754.html)
Thông qua các hình thức các lễ hội định kỳ kết hợp các môn học và hoạt động ngoại
khóa thường xuyên, giáo dục văn hóa nghệ thuật dân tộc và dân tộc ít người đã góp phần nâng
cao ý thức cho học sinh trong việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, đẩy
mạnh phong trào xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực. Ngoài ra, với định hướng
“Xây dựng mỗi cơ sở giáo dục là một không gian sáng tạo”, các nhà trường cũng đã triển khai
tới các nhóm lớp xây dựng góc chơi dân gian cho học sinh mang đậm yếu tố văn hóa truyền
thống. Các em được thỏa sức trải nghiệm bằng các hình thức như: “Sáng tạo và trang trí các
nhạc cụ dân tộc. Làm sáo người Mông, làm khèn lá, làm chiêng, mõ; trang trí áo dài, nón
lá…được chơi các trò chơi dân gian, được biểu diễn những điệu múa đặc trưng của từng dân
tộc, làm mới những khúc hát dân ca” (Như Hoa, 2023).
2.2. Định hướng giáo dục văn hóa nghệ thuật dân tộc ít người trong nhà trường tại
các địa phương
Nhìn trên tổng thể, giáo dục văn hóa nghệ thuật trong nhà trường sẽ ngày càng được
quan tâm đẩy mạnh trên quy mô toàn quốc nói chung và ở từng địa phương nói riêng. Trong
Tờ trình Quyết định chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa
giai đoạn 2025 – 2035 của Chính phủ (Số 165/Ttr-CP ngày 17/4/2024) đã có nội dung đề ra
các chỉ tiêu cụ thể: “80% cơ sở giáo dục trên toàn quốc có đủ hệ thống phòng học cho các
môn âm nhạc, mỹ thuật, nghệ thuật, phòng tổ chức hoạt động trải nghiệm văn hóa địa
phương…” và “100% học sinh, học viên, sinh viên trong hệ thống giáo dục quốc dân được
tiếp cận, tham gia hiệu quả, thường xuyên các hoạt động giáo dục nghệ thuật, giáo dục di sản
văn hóa” (Chính phủ, 2024).
