27
CHƯƠNG 3: CÁC KỸ NĂNG CƠ BẢN TRONG LĨNH VỰC TRỢ GIÚP
NGƯỜI CAO TUỔI
Mã chương: 610320402 – 04
CN Dương Thị Thanh Bình, ThS Trần Thị Hưởng
GIỚI THIỆU
Với đặc thù là nghề trợ giúp xã hội, công tác xã hội hướng trọng tâm nghề
nghiệp đến việc giúp đỡ các cá nhân, nhóm, cộng đồng phục hồi, phát triển các
chức năng và đạt được những giá trị phù hợp trong xã hội. Các chức năng của
công tác xã hội được thực hiện thông qua việc thực hiện các vai trò của nhân
viên công tác xã hội trong tiến trình làm việc với các thân chủ. Người cao tuổi
chính là một trong những đối tượng yếu thế trong xã hội và cũng là thân chủ cần
sự giúp đỡ của công tác xã hội.
Trong nội dung chương 3, đề cập tới những kỹ năng, để hướng dẫn người
học thực hành tốt nhiệm vụ cung cấp dịch vụ chăm sóc và hỗ trợ cho người cao
tuổi tại cộng đồng, bao gồm Lượng giá nhu cầu, lập kế hoạch hỗ trợ, cung cấp
dịch vụ, kết nối mạng lưới, và vận động và thực hiện các chính sách, chương
trình đến với người cao tuổi.
MỤC TIÊU
- Trình bày các kỹ năng áp dụng trong công tác xã hội với người cao tuổi,
qua đó Lượng giá được kỹ năng nào là phù hợp khi tiếp cận và làm việc với
người cao tuổi.
- Thực được các kỹ năng: Nhận diện vấn đề, cung cấp thông tin,xử lý im
lặng, tóm tắt, diễn giải, tự bộc lộ và vận động kết nối nguồn lực.
- Có ý thức học hỏi, phát huy những kỹ năng cơ bản nhân viên công tác xã
hội, góp phần hình thành thái độ, ý thức trách nhiệm xã hội - nghề nghiệp tích
cực.
NỘI DUNG
1. Kỹ năng nhận diện vấn đề (3, 4, 6)
Nhận diện vấn đề là quá trình thu thập thông tin, phân tích và xác định
những khó khăn, thách thức hoặc nhu cầu mà người cao tuổi đang gặp phải
trong các khía cạnh thể chất, tinh thần, xã hội hoặc môi trường sống.
28
1.1. Thu thập thông tin ban đầu
- Quan sát thực tế hoàn cảnh sống của người cao tuổi.
- Trò chuyện, phỏng vấn trực tiếp để tìm hiểu về cảm xúc, suy nghĩ, và
khó khăn hiện tại.
- Tham khảo ý kiến từ người thân, hàng xóm, hoặc nhân viên y tế, cộng
tác viên xã hội.
1.2. Phân tích và xác định vấn đề
- So sánh giữa nhu cầu thực tế và khả năng đáp ứng.
- Nhận diện các dấu hiệu của sự cô đơn, trầm cảm, lạm dụng, bạo lực,
hoặc bỏ bê.
- Xác định các yếu tố ảnh hưởng như tình trạng sức khỏe, thu nhập, hỗ trợ
gia đình, khả năng tự chăm sóc.
1.3. Phân loại vấn đề
- Vấn đề cấp bách (ví dụ: Bị bạo hành, không có nơi ở, bệnh tật nặng…).
- Vấn đề mang tính dài hạn (ví dụ: Mất kết nối xã hội, thiếu chăm sóc tinh
thần…).
1.4. Một số biểu hiện cần nhận diện
- Về thể chất: Đi lại khó khăn, bệnh lý mãn tính, suy giảm thính giác/thị
giác.
- Về tâm lý: Buồn chán, ít nói, hay lo âu, mất ngủ, dấu hiệu trầm cảm.
- Về xã hội: Bị bỏ rơi, thiếu sự quan tâm từ gia đình, không có người
chăm sóc.
- Về kinh tế: Không có thu nhập ổn định, phụ thuộc hoàn toàn vào người
khác.
1.5. Vai trò của kỹ năng này
- Giúp nhân viên xã hội chủ động xác định nhu cầu ưu tiên của người cao
tuổi.
- Là tiền đề để lập kế hoạch can thiệp, kết nối dịch vụ phù hợp.
- Tạo cơ sở cho việc theo dõi, Lượng giá hiệu quả hỗ trợ.
29
2. Kỹ năng cung cấp thông tin (1, 3, 6)
Có hai cách hiểu về cung cấp thông tin:
- Là sự chia sẻ trực tiếp về những sự thực, ý tưởng, giá trị và niềm tin của
NVXH liên quan đến nhiệm vụ cần làm của thân chủ.
- Cung cấp cho thân chủ những thông tin mà thân chủ chưa biết về
nó nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho sự hiểu biết và tiến trình giải quyết vấn đề.
Lưu ý: Cung cấp thông tin khác với cho lời khuyên
Ứng dụng kỹ năng:
- Cung cấp thông tin liên quan đến kinh nghiệm từng trải của
những trường hợp đã có.
- Cần làm rõ những thông tin mang tính khách quan -sự kiện với
những thông tin mang tính nhận thức, phỏng đoán của NVXH.
- Bảo đảm tính bảo mật của những trường hợp đó.
- Cần cho thân chủ thấy họ có quyền về việc nên hay không nên làm theo
chỉ dẫn. Nhấn mạnh quyền quyết định là do thân chủ.
- Luôn cảnh báo cho thân chủ biết và ý thức được rằng kinh
nghiệm của người này không thể hoàn toàn áp dụng cho người khác. Vấn
đề của thân chủ có thể không giống với người đi trước. Do đó cần khuyến
khích học chia sẻ và tự chịu trách nhiệm về hành động của mình.
- Cung cấp những thông tin khác mà thân chủ chưa biết.
- Tìm hiểu thân chủ cần biết thông tin về khía cạnh nào (nguồn lực, chính
sách, tổ chức ...)
- Bảo đảm thông tin đó là chính xác trước khi cung cấp cho thân chủ
- Hướng dẫn cách sử dụng thông tin vừa được cung cấp.
3. Kỹ năng xử lý sự im lặng (1, 6)
- Trong quá trình làm việc với người cao tuổi, có những lúc người cao
tuổi im lặng. Thay vì bối rối và chuyển chủ đề, thì nhân viên xã hội cần tìm hiểu
sự yên lặng đó của người cao tuổi mang ý nghĩa gì?
+ Người cao tuổi không có gì để nói, đầu óc họ đang trống rỗng
30
+ Người cao tuổi không biết bày tỏ như thế nào, họ cảm thấy khó khăn
khi nói về vấn đề đó.
+ Người cao tuổi không muốn nói vì có thể điều đó làm tổn thương họ;
hoặc sợ nhân viên xã hội hiểu lầm; cảm giác không an toàn, nghi ngờ người giúp
đỡ.
+ Tính cách của người cao tuổi là người kín đáo, thích nghe hơn là nói, họ
chờ nhân viên xã hội nói.
+ Im lặng để suy nghĩ thêm
+ Im lặng để thư giãn, làm dịu cảm xúc
+ Rất nhiều lý do để người cao tuổi im lặng, và nhiệm vụ của nhân viên
xã hội là tìm hiểu sự im lặng.
- Cách xử lý im lặng:
+ Khi nhận biết được người cao tuổi im lặng vì họ đang suy nghĩ, phân
vân, nhân viên xã hội nên im lặng để cho người cao tuổi suy nghĩ sâu hơn về vấn
đề của họ. Nhân viên xã hội cần học cách kiên nhẫn. Sự kiên nhẫn chờ đợi của
nhân viên xã hội sẽ khiến người cao tuổi cảm thấy được tôn trọng.
+ Tuy nhiên, không để người cao tuổi im lặng quá lâu mà cần có giải pháp
xử lý sự im lặng đó:
- Cho người cao tuổi im lặng trong một khoảng thời gian nhất định (không
quá dài, thường chỉ 30 giây) tùy vào cảm nhận của nhân viên xã hội về sự im
lặng đó. Bày tỏ sự cảm thông với sự im lặng đó.
- Khuyến khích người cao tuổi nói ra vấn đề của họ và cảm xúc hiện tại
của họ. Cho người cao tuổi thấy nhân viên xã hội muốn giúp đỡ họ khi nào họ
muốn nói về sự bảo mật thông tin.
Ví dụ: Cháu biết rằng để tâm sự những chuyện thầm kín của mình với
người khác thật không dễ dàng. Nhưng nếu khi nào bà cảm thấy muốn trò
chuyện cho khuây khỏa, nhẹ nhõm hơn thì cháu luôn sẵn sàng lắng nghe bà tâm
sự. Những điều bà chia sẻ sẽ là bí mật giữa hai chúng ta.
- Tùy từng trường hợp liên quan đến nguyên nhân im lặng của người cao
tuổi mà nhân viên xã hội có những cách xử lý phù hợp.
- Trong một số trường hợp, nhân viên xã hội cũng có thể hỏi người cao
31
tuổi về chính cảm xúc hiện tại của họ: “Ông/bà đang cảm thấy thế nào?”
4. Kỹ năng tóm tắt, diễn giải (1, 3, 6)
4.1. Kỹ năng tóm tắt
Tóm tắt thường sử dụng trong các trường hợp:
- Theo tiến trình của một sự việc người cao tuổi trình bày
- Khi nhân viên xã hội không hiểu rõ những điều người cao tuổi trình bày
- Sau một buổi làm việc với người cao tuổi
- Cũng giống như diễn giải nhân viên xã hội nhắc lại thông tin người cao
tuổi cung cấp, nhưng tóm tắt bao gồm lượng thông tin lớn hơn. Tóm tắt có thể
được sử dụng nhiều lần trong quá trình làm việc để nhắc lại các chủ điểm, nội
dung đề cập. Đồng thời để giúp người cao tuổi tiếp tục nói về câu chuyện của
họ.
- Kỹ năng này cũng có thể được sử dụng ở đầu buổi tham vấn để nhắc lại
những thông tin đã được trao đổi từ buổi tham vấn trước. Nhiều khi người cao
tuổi trình bày quá nhiều, lan man, không tập trung. Nhân viên xã hội và ngay cả
người cao tuổi cũng khó xác định được đâu là vấn đề chính của người cao tuổi.
- Khi ấy nhân viên xã hội cần biết tóm tắt lại những vấn đề mà người cao
tuổi vừa trình bày để có thể giúp tổ chức hợp lý lại thông tin, từ đó đẩy nhanh
quá trình tìm ra vấn đề, tránh bị lan man, phân tán.
Ví dụ: Theo như lời bà kể, cháu thấy bà đã xác định được bốn vấn đề của
mình. Thứ nhất … Thứ hai … Thứ 3… Thứ 4 … Vậy theo bà vấn đề nào là
quan trọng nhất cần giải quyết trước?
4.2. Kỹ năng diễn giải
- Diễn giải là sự phân tích hành vi, ý nghĩa và cảm xúc của người cao tuổi
từ quan điểm tiếp cận của nhân viên xã hội và đạt được sự chấp thuận của người
cao tuổi. Nhân viên xã hội phản hồi những hiểu biết của mình về tình huống của
người cao tuổi mà không thêm bớt thông tin nào khác vào đó.
- Trong khi thấu cảm thường diễn tả sự thấu hiểu cảm giác về thông điệp,
diễn giải thường tập trung vào việc người cao tuổi đang suy nghĩ gì hay đang
làm gì. Diễn giải cũng có thể dùng để truyền tải những dữ liệu có liên quan.
Mục đích của kỹ năng diễn giải