Tên đề tài:
KINH NGHIỆM RÈN LUYỆN KỸ
NĂNG LẬP CÔNG THỨC HỢP
CHẤT HỮU CƠCHO HỌC SINH
LỚP 9 THCS
---¶---
Nhóm tác giả: * TRƯƠNG QUANG HIỀN: Hiệu trưởng
*VÕ HƯNG TIẾN: Giáo viên
Đơn vịcông tác: Trường THCS Lê Quý Đôn huyện Thăng Bình
Ký hiệuđề tài: H
²Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: HS lớp 9 trường THCS Lê Quý Đôn
( 9.1, 9.3, 9.5, 9.6, 9.10 )
² Thời gian nghiên cứu và thực hiện : Năm học 2004-2005 & 2005-2006
² Tài liệu nghiên cứu áp dụng
1* Phân loại và phương pháp giải toán hoá học hữu cơ. Tác giả: Quan Hán Thành
2* Phương pháp giải toán hoá học hữu cơ. Tác giả: Nguyễn Thanh Khuyến.
3* Hướng dẫn giải nhanh bài tập hoá học hữu cơ: Tác giả: Cao Cựu Giác
4* Giải bài tập hoá 9 : Tác giả: Lê Thanh Xuân
5* Tuyển tập 108 bài tập nâng cao hoá học lớp 9. Tác giả: Hoàng Vũ
6* Sách giáo khoa lớp 9 chương trình thay sách Tác giả: Lê Xuân Trọng
7* Sách bài tập hoá học lớp 9 chương trình thay sách Tác giả: Lê Xuân Trọng
Kết hợp với kinh nghiệm giảng dạy của bản thân hai chúng tôi .
² Phối hợp nghiên cứu và áp dụng :
TổHoá-Sinh của trường & giáo viên chủnhiệm các lớp thửnghiệm.
² Phân công công việc và hoạch định thời gian thực hiện :
Người
thực hiệnNội dung công việc Thời gian
1.
Trương
Quang
Hiền
- Nghiên cứu và biên soạn nội dung trên cơsởtài
liệu 1, 2, 6, 7.
- Tổng hợp nội dung nghiên cứu của 02 người
- Báo cáo đề tài trước tổchuyên môn(tổHoá sinh)
- Tham gia khảo sát chất lượng 02 đối tượng:
Lần1 khảo sát chất lượng ban đầu HS lớp 9 toàn
trường .
Lần 2 khảo sát chất lượng HS lớp 9 sau khi áp dụng
đề tài .
- Áp dụng thực nghiệm các lớp: 9/1, 9/3 .
- Tổng hợp kết quảáp dụng, tổng kết kinh nghiệm
Tháng04/0506/05
Tháng07/0508/05
Tháng 09/2005
Tháng 04 /2005
Tháng 04 /2006
Năm học 05-06
Tháng09/0610/06
2.
Võ
Hưng
Tiến
- Nghiên cứu và biên soạn nội dung trên cơsởtài
liệu: 3, 4, 5, 6, 7.
- Tham gia tổng hợp nội dung nghiên cứu của 02
người
- Tham gia báo cáo đề tài trước tổchuyên môn(tổ
Hoá sinh)
- Chịu trách nhiệm khảo sát chất lượng 02 đối tượng
HS:
Lần1 khảo sát chất lượng ban đầu HS lớp 9 toàn
trường
Lần 2 khảo sát chất lượng HS lớp 9 sau khi áp dụng
đề tài
- Áp dụng thực nghiệm các lớp 9/5, 9/6, 9/10 .
-Tổng hợp kết quảáp dụng, tổng kết kinh nghiệm.
Tháng04/0506/05
Tháng07/0508/05
Tháng 09/2005
Tháng 04/2005
Tháng 04/2006
Năm học 05-06
Tháng09/0610/06
A. TÓM TẮTĐỀ TÀI
I. Lý do chọnđề tài.
II. Cơsởthực nghiệm - Thực trạng ban đầu.
III. Phương pháp thực hiện.
IV. Nội dung đề tài.
1. Những kiến thức cơbản vềlý thuyết cần trang bịcho HS.
2. Phân dạng bài tập và thiết lập phương pháp giải.
V. Kết quảthực hiện.
VI. Bài học kinh nghiệm.
B. NỘI DUNG CỤTHỂ
I. LÝ DO CHỌNĐỀ TÀI :
* Là một GV dạy môn hoá học chắc hẳn ai cũng hiểu bộmôn hoá là bộmôn mới và khó
đối với HS bậc THCS. Sốtiết phân bốtrong chương trình còn ít song yêu cầu lượng kiến
thức lại quá nhiều và rộng, lượng bài tập phong phú đa dạng song SGK và sách bài tập lại
chưa phân dạng từng loại bài tập cũng nhưchưa nêu lên cách thiết lập phương pháp giải cụ
thểcho từng dạng toán. Đó chính là cái khó cho người học và cũng là nội dung mà mỗi
GV dạy hoá phải trăn trởtìm tòi, biên soạn nội dung giảng dạy làm thếnào để HS rèn
luyện kỹnăng giải tốt các dạng bài tập theo yêu cầu của chương trình .
* Trong những năm học trứơc nhóm hoá trường chúng tôi tiến hành biên soạn các dạng
bài tập hoá vô cơ đã áp dụng vào giảng dạy tại trường bướcđầuđã đem lại kết quảkhả
quan, một số đề tài đã được hộiđồng khoa học SởGD&ĐT công nhận và xếp loại C, B
cấp tỉnh, trong các dạng bài tập của hoá vô cơvà hoá học hữu cơbậc THCS có điểm
chung gần giống nhau chỉkhác nhau ởdạng toán lập công thức phân tửcác HCHC đây là
dạng toán mới và khó đối với HS lớp 9 hơn nữa sách bài tập lại không thiết lập cách giải
cho từng dạng cụthểdo vậy trong quá trình khảo sát cuối năm chúng tôi nhận thấy hầu hết
HS lớp 9 còn yếu vềcác dạng toán này, do vậy qua khảo sát cuối năm gần 80% HS không
làm được bài tập dạng xác định công thức hợp chất hữu cơ,đó cũng chính là lý do mà
chúng tôi chọn nội dung đề tài mới :
" RÈN LUYỆN KỸNĂNG GIẢI BÀI TẬP DẠNG LẬP CÔNG THỨC HỢP CHẤT
HỮU CƠ”và đã áp dụng thành công vào giảng dạy, được hộiđồng khoa học nhà trường
kiểm tra và công nhận.vào cuối năm 2005-2006 .
II. CƠSỞTHỰC NGHIỆM :
1. Khảo sát chất lượng lần 1 vào cuối tháng 4/2005
* Nội dung : thực hiện các bài tập lập công thức các hợp chất hưũ cơ.
* Thời gian : 45 phút kết quảnhưsau:
SLHS
THAM GIA GIỎI KHÁ T.BÌNH TRÊN TB YẾU KÉM
SL 362 18 29 91 138 152 72
% 4, 97% 8, 01% 25, 13% 38, 12% 41, 98% 19, 88%
- Từnhững nguyên nhân trên năm hoc 2004-2005 chúng tôi bắt tay vào việc tiến hành
nghiên cứu phân loại dạng bài tập lập công thức phân tửHCHC, bằng kinh nghiệm và kiến
thức của bản thân kết hờp với kiến thức từcác sách tham khảo chúng tôi tiến hành biên
soạn nội dung, nhằm tìm ra biện pháp thích hợp và chọn nội dung phù hợp trong việc
giảng dạy nội dung biên soạn chúng tôi tiến hành khảo sát thăm dò nguyện vọng của HS
kết quảnhưsau:
HS biết làm toán lập công thức HCHC: 16%
HS không biết làm toán lập công thức HCHC: 84%
Trong đó: * 16% thích học môn hoá, dễhiểu
* 12% không thích học vì quá khó
* 17% Không hiểu bài
* 35% HS không biết thiết lập cách giải
* 20% HS cho là môn Hoá quá khó, mau quên.
- Qua kết quảtrên cho thấy HS không làm bài được chủyếu do không hiểu bài, không
phân được các loại bài tập trong dạng cũng nhưkhông biết thiết lập cách giải cụthểcho
từng loại bài tập, GV hướng dẫn giải bài tập theo sách GV không đưa ra cách giải cụthể
cho từng dạng bài tập. Đó cũng chính là nguyên nhân chúng tôi tiến hành biên soạn và
thực hiệnđề tài .
III. PHƯƠNG PHÁP THỰC HIỆN :
- Kết thúc năm học 2004-2005 qua kết quảchất lượng cuối năm và qua kết quảkhảo sát
nhưtrên, không mấy ai trong tổcũng nhưtrong nhóm hoá thoảmãn với kết quả đã đạt của
bộmôn hoá học, toàn tổ đi sâu vào bàn tìm biện pháp giải quyết. Riêng 02 cá nhân chúng
tôi tham khảo ý kiếnđồng nghiệp và bắt tay vào nghiên cứu, tìm biện pháp thực hiện.
1. Hoạch định vềthời gian thực hiện:
Tháng 04/ 0506/ 05-Nghiên cứu và biên soạn nội dung trên cơsởtài liệu 1, 2, 6,7
Tháng 07/ 0508/ 05-Tổng hợp nội dung nghiên cứu của 02 người
Tháng 09/ 2005 - Báo cáo đề tài trước tổchuyên môn (tổHoá sinh)
* Tiến hành khảo sát chất lượng 02 đối tượng:
Tháng 04 / 2005 Lần1 khảo sát chất lượng ban đầu HS lớp 9 toàn trường
Tháng 04 / 2006 Lần 2 khảo sát chất lượng HS lớp 9 sau khi áp dụng đề tài
Năm học 05-06 - Áp dụng thực nghiệm các lớp : 9/1, 9/3, 9/5, 9/6, 9/10 .
Tháng 09/ 0610/ 06 - Tổng hợp kết quảáp dụng, tổng kết kinh nghiệm
2. Phối hợp với GVCN các lớp thực nghiệmđể có thời gian thực hiện công việc khảo sát
chất lượng và bốtrí thời gian phụ đạođồng thời thông qua GVCN yêu cầu cha me học
sinh mua sắm sách vỡtheo yêu cầu .
3. Phối hợp với bộphận chuyên môn nhà trường nhằm tranh thủsựhổtrợcủa các phó
hiệu trưởng trong việc thực hiệnđề tài .
4. Bốtrí thời gian thực hiện nội dung đề tài :
a. Sửdụng tốt thời gian dặn dò, bài tập của tiết dạyđể hướng dẫn thiết lập cách giải
từng dạng.
b. Biên soạn vào nội dung chuyên đề môn tựchọnđể giảng dạy các nội dung củađề
tài .
c. Thông qua hệlớp phụ đạo, luyện thi cho HS khối 9 do CMHS tổchứcđể tải nội
dung đề tài đến HS .
5. Phân đối tượng thực hiện : chúng tôi chia khối 9 làm 02 nhóm.
Nhóm1: gồm các lớp: 9/1, 9/3, 9/5, 9/6, 9/10 = 211 HS là những lớp áp dụng đề tài .
Nhóm2: gồm các lớp: 9/2, 9/4, 9/7, 9/8, 9/9, 9/11 = 240 HS là những lớp không áp
dụng đề tài .
IV. NỘI DUNG ĐỀ TÀI
* Dạng toán xác định công.thức phân tửhợp chất hữu cơ(HCHC) là dạng bài tập rất
phong phú của bộmôn hoá học, đối với chương trình hoá học Hữu cơlớp 9 dạng bài tập
này trong SGK hầu hết tập trung vào phảnứng cháy. Do đó,đề tài này chúng tôi chỉgiới
hạnởphạm vi : " Rèn luyện kĩnăng giải bài tập dạng lập công thức hợp chất hữu cơ
dựa vào kết quảphảnứng đốt cháy " Vì vậy, để HS có cơsởluyện giải dạng bài tập cơ
bản này đạt kết quảtốt, trước hết chúng tôi trang bịcho
HS nắm vững các kiến thưc cơbản vềlý thuyết và phuơng pháp giải sau:
IV.1. Những kiến thức cơbản vềlý thuyết cần trang bịcho học sinh :
1. Công thức tổng quát của các loại HCHC nhằm giúp HS xác định được sốnguyên tửcủa
từng nguyên tốtrong hợp chất khi gặp dạng cụthểvà để xác định công thức hợp chất khi
biết dạng tổng quát cũng nhưxác định tên hợp chấtđã tìm được.
Bảng phân loại các hợp chất hữu cơ: ( Chương trình hoá học lớp 9 )
Hợp
chất
hữu
cơ
(HCHC)
Hydrocacbon
( Phân tửchỉcó2
nguyên tốC và
H )
CTTQ: CXHY
Hydrocácbon no (HọANKAN: CnH2n + 2 với
n)
Hydrocacbon không no (HọANKEN: CnH2n
với n )
Hydrocacbon không no(HọANKIN:CnH2n - 2
với n )
Hydrocacbon thơm ( HọAREN: CnH2n - 6 với
n)
Dẫn xuất
hydrocac
bon
( Ngoài
C và H còn có
nguyên tốkhác
như: O, N...)
CTTQ: CXHYOZ..
Rượuđơn chức no: CnH2n+1 OH (với n )
Axit đơn chức no: CnH2n+1 COOH (với n )
Chất béo: (R-COO)3C3H5(với R là gốc
hydrocacbon )
Glucôzơ: C6H12O6
Saccarozơ: C12H22O11
Tinh bột và xenlulozơ: ( -C6H10O5-)n
với : n = 1200 6000 : Tinh bột
n = 10000 14000 : Xenlulôzơ
2. Phương trình tổng quát các phảnứng cháy của hợp chất hữu cơ(HCHC) gồm
hiđrôcacbon và dẫn xuất hiđrôcacbon (hợp chất hữu cơcó chứa ôxy và nitơ) trong phạm
vi chương trình hoá học lớp 9 nhưsau :
a) Hiđrôcacbon :
* HọAnkan: CnH2n +2 + ( )O2nCO2+ (n + 1) H2O
* HọAnken: CnH2n +O2nCO2+nH2O
* HọAnkin: CnH2n -2 + ( )O2nCO2+ (n - 1) H2O
* HọAren: CnH2n -6 + ( )O2nCO2+ (n - 3) H2O
+Phương trình phảnứng cháy tổng quát của các loại hiđrôcacbon (A)
CxHy+ ( ) O2xCO2+ H2O
-Dựa vào sốmol CO2và sốmol H2O trong sản phẩm cháy suy ra loại hiđrôcacbon
(A) đem đốt :
Nếu nCO2nH2O hay xA là Ankan
Nếu nCO2= nH2O hay x = A là Anken
Nếu nCO2nH2O hay x A là Ankin hoặc Aren
b) Dẫn xuất hiđrôcacbon :
* Rượuđơn chức no :
CnH2n + 1OH + O2nCO2+ (n +1) H2O
* Axit đơn chức no :
CnH2n + 1COOH + ( )O2(n + 1) CO2+ (n +1) H2O
+Phương trình phảnứng cháy tổng quát của các loại dẫn xuất hiđrôcacbon (A) :
- Hợp chất hữu cơcó chứa ôxy :
CxHyOz+ ( ) O2xCO2+ H2O
-Dựa vào sốmol CO2và sốmol H2O trong sản phẩm cháy suy ra loại dẫn xuất
hiđrôcacbon (A) đem đốt :
Nếu nCO2nH2O hay xA có thểlà Ankanol (Rượu)
Nếu nCO2= nH2O hay x = A là Ankanoic (Axit ) đơn chức no
- Hợp chất hữu cơcó chứa ôxi và nitơ:
CxHyOzNt+ ( - )O2xCO2+ H2O + N2
IV.2 Phân loại và phương pháp giải dạng toán xác định công thức phân tửhợp chất
hữu cơdựa vào kết quảphảnứng đốt cháy :
1. Bài toán dạng cơbản: ( áp dụng cho mọiđối tượng học sinh )
a) Sơ đồ phân tích đề bài toán: