intTypePromotion=1
ADSENSE

Long vân khánh hội qua những tác phẩm chạm khắc dân gian

Chia sẻ: Mai Quyen Tran | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:13

275
lượt xem
5
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Trong lịch sử, ít có hình tượng nghệ thuật nào xuất hiện qua nhiều thời kỳ như mootip Rồng, từ thuở sơ khai của những cư dân xăm giao long xuống nước cho đến thời đại hiện đại, những hình long- phượng-, long- vân vẫn được đắp nổi, kẻ vẽ sặc sỡ nơi nóc miếu cửa đình trùng tu hay dựng mới. Con rồng là biểu tượng của vương triều phong kiến, cũng là vị thần trong tín ngưỡng nông nghiệp, vừa là ước mơ, khát vọng và động lực sống của cộng đồng dân cư sinh sống miền đồng bằng...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Long vân khánh hội qua những tác phẩm chạm khắc dân gian

  1. Long vân khánh hội qua những tác phẩm chạm khắc dân gian
  2. Trong lịch sử, ít có hình tượng nghệ thuật nào xuất hiện qua nhiều thời kỳ như mootip Rồng, từ thuở sơ khai của những cư dân xăm giao long xuống nước cho đến thời đại hiện đại, những hình long- phượng-, long- vân vẫn được đắp nổi, kẻ vẽ sặc sỡ nơi nóc miếu cửa đình trùng tu hay dựng mới. Con rồng là biểu tượng của vương triều phong kiến, cũng là vị thần trong tín ngưỡng nông nghiệp, vừa là ước mơ, khát vọng và động lực sống của cộng đồng dân cư sinh sống miền đồng bằng sông Hồng, luôn tự nhận mình là “con rồng cháu tiên”. Tính vương quyền, tính tín ngưỡng và tôn giáo, khát vọng sâu xa của cả một dân tộc trở thành sức sống liên tục cho hính tượng này, dễ kéo dài đến cả ngàn năm, là một trong những biểu tượng cổ lâu bền nhất, vượt qua các hình tượng của nghệ thuật phật giáo, nho giáo và đạo giáo. Sự liên tục của hình tượng không hề bất biến, mà luôn được thay đổi, “làm mới” bởi các quan niệm lịch sử và văn hóa của mỗi thời đại, khi là đại diện của vương triều phong kiến, một thứ
  3. “logo” của nhà vua, lúc là hình tượng của tạo hình dân gian, khi tôn giáo lúc thế tục. Con rồng Việt cứ thế mà xuất hiện biến ảo và đa dạng, có mặt trong tất cả các công trình cổ từ cung điện, đền đài đến những đình chùa làng xã hay đền miếu nhỏ lẻ, thậm chí cả những từ đường họ tộc và nhà dân, có lẽ hình tượng được vận dụng đa dạng nhất và có sức phổ quát nhất khi so sánh với các nền văn hóa Á Đông lân cận như Nhật Bản và Trung Quốc.
  4. Người Việt cổ thủa sơ khai sống chủ yếu trên mặt nước trước khi lên đất dựng nhà trồng lúa. Thuyền là nhà của họ, và nước là đất của họ, cho nên mới có cách gọi quốc gia là “nước”, khác hẳn với tư duy của các dân tộc khác gọi quốc gia là “đất” với ý nghĩa phân chia lãnh thổ đất đai rõ ràng (VD England, Holland, Poland…). Sống trên mặt nước, đánh bắt cá, thờ giao long vốn là tục lệ cổ xưa nhất trên mảnh đất thời ấy còn nhiều sông ngòi hơn đất khô, và người Việt còn xăm mình để tự nhận là con cháu của giao long. Đây có lẽ là con rồng cổ xưa nhất trong tâm thức Việt, có mình dài uốn khúc, thân trơn nhẵn như một loại rắn lớn, và thuồng luồng, thủy tề trong các truyền thuyết cổ xưa, cũng là vị thần chủ của dân cư sống trên mặt nước.
  5. Con rồng không vẩy đi vào trong đồ án rồng thời Lý, nhưng không còn là vị thần tối cao mà nằm chen lẫn trong đồ án hoa dây, hoa chanh và hoa cúc. Đó là con rồng của dân gian và tín ngưỡng bản địa trở thành biểu tượng của vương quyền và thần quyền của triều Lý, thời kỳ mà chính trị tôn giáo có tiếng nói chung duy nhất trong lịch sử. Rồng Trần thể hiện hình ảnh mạnh mẽ hơn thế, thân hình uốn khúc cương quyết mạch lạc với tạo hình cơ thể nổi bật trên nền hoa văn mây lửa. Vẫn là con rồng Phật giáo từ thời lý nhưng khỏe mạnh và cá tính hơn, “đời” hơn, phù hợp với tinh thần thượng võ
  6. thời Trần, cũng biểu hiện sự lấn át rõ ràng của vương quyền trước tôn giáo. Sự phóng khoáng đó lặp lại ở rồng Mạc hai thế kỷ sau với nhà vua Mạc Đăng Dung xuất thân từ võ quan, con rồng mạc do vậy cũng có sự cương hoạch và dũng mãnh, tái hiện lại hình ảnh tráng quan của rồng Trần cộng thêm với tấm lưng uốn khúc võng yên ngựa rất đặc trưng. Rồng thời Lê thế kỷ 15 lại tương đồng với con rồng của các
  7. vua Nguyễn ở tinh thần dân tộc Nho giáo và vương quyền, là biểu tượng cho đấng quân chủ- con trời – thay trời hành đạo cai trị nhân gian, do vậy được tạo hình rất quy phạm trong các bố cục tròn, vuông hoặc đứng độc lập như một biểu tượng chủ trong các đồ án trang trí kiến trúc hoặc điêu khắc. Ở đây ta lại thấy tính ảnh hưởng bắc cầu khá thú vị của nghệ thuật cổ, khi sự ảnh hưởng nghệ thuật thường không trực tiếp từ thời đại trước mà thường “nhảy cóc” đến giai đoạn lịch sử hay văn hóa trước đó. Là một biểu tượng trải dài qua nhiều triều đại và thời kỳ lịch sử, có biên độ sử dụng rộng từ triều đình phong kiến tới dân gian, motip rồng ít khi đứng độc lập mà luôn phối hợp với một vài hình tượng khác, hoặc nằm trong một đồ hình, đồ án trang trí với ý nghĩa cụ thể. Con rồng Lý thường xuất hiện với các motip hoa cúc, hoa chanh, hoa dây hoặc sóng nước và mây lửa bao bọc xung quanh một bố cục chữ nhật đứng hoặc ngang, lá đề và bán lá đề. Hình rồng thân trơn nhẵn, uốn lượn uyển chuyển theo hình sin, các hoa văn li ti vây bọc
  8. xung quanh, cả đồ án như tuân theo một nhịp điệu uyển chuyển có sức lan tỏa như âm thanh thinh không đầy nhu hòa viên mãn của tinh thần Phật giáo. Rồng Trần, Lê , Mạc, Nguyễn với tinh thần đề cao chủ nghĩa phong kiến luôn nằm trong quy chuẩn về tạo hình dành cho hoàng thất, thấy rõ nhất qua các đồ án trang trí tròn – vuông là những bố cục có điểm quy tụ về tâm và đối xứng qua tâm, thể hiện sự khao khát về quyền lực tập trung cũng như vươn đến cái hoàn hảo và vĩnh hằng trong trời đất. Tính quy phạm và nghiêm túc của biểu tượng phong kiến làm con rồng ít nhiều có sự cứng nhắc, khô khan cũng như khó thoát khỏi ảnh hưởng từ cái bóng của nền văn hóa láng giềng.
  9. Nghệ thuật đạt đến độ phóng túng và tự do nhất có lẽ là các con rồng của dân gian nằm trong các chạm khắc trang trí
  10. đình làng suốt hai thế kỷ 17 -18, khi nội chiến bùng nổ giữa hai miền, công thương phát triển và tinh thần dân chủ làng xã hình thành. Con rồng thoải mái vẫy vùng trên bờ nóc các ngôi đình, leo trèo trên các thân cột và tay đòn, trầm mình mê mải trong các hoạt cảnh liên tu bất tận rồng tiên, rồng mây, rồng bầy, cá hóa rồng…đầy phức tạp mà sảng khoái trên ván gió ván bưng, và khoái thú nhất có lẽ là con rồng bay xuyên cột, thể hiện một óc tưởng tượng và tư duy tạo hình độc đáo vô tiền khoáng hậu như khát vọng bất tận của con người dưới tinh thần dân chủ muốn phá tung mọi rào cản và định kiến. Những đồ án rồng phong phú ấy cũng phát huy trí tưởng tượng của nghệ thuật dân gian, quan niệm sống, ước mơ và khát vọng thuần khiết từ nội tâm Việt trong các cặp motip rồng – tiên, rồng – phượng: sự giao hòa của nam nữ, âm dương, vể đẹp của tình yêu đôi lứa, sự thăng hoa về tinh thần;cá chép hóa rồng: sự thoát xác và thăng hoa, ước vọng; trúc hóa rồng hay rồng hóa trúc: sự lột xác, vẻ đẹp thanh khiết của tinh thần; rồng mây tụ hội: sự giao hòa, thuận lợi về
  11. thời thiết, sự hoan lạc bất tận của đời sống; rồng ổ, đàn rồng: ước vọng trường tồn, sinh sôi nảy nở như huyền thoại “trăm trứng trăm con”…Khi con rồng phong kiến bó mình trong khuôn khổ chật hẹp của đạo đức Nho giáo, quá chuẩn mực và nghiêm trang dẫn đến sự khô khan về hình thức và biểu cảm, thì con rồng dân gian vẫy vùng tự do hết cỡ trong trí tưởng tượng bất tận của giới nghệ sỹ. Đó là con rồng “Việt” nhất, gần gũi đương đại nhất bởi nó thẻ hiện được khát vọng bản nguyên của người Việt chưa từng thay đổi, cũng như biểu lộ tinh thân ftuwj do, đa hướng và phá cách hết sức gần gũi với các tác phẩm chất nghệ thuật hiện đại.
  12. Con rồng nằm trong mỗi người Việt dường như ngủ quên, chìm khuất qua bao thời gian như con cá chép lờ đờ trong vũng nước tù túng của cái ao làng, chưa bao giờ nghe tiếng sấm mà trỗi dậy hóa rồng để vượt mây gió. Năm thìn – Con rồng trong thời đại mới là mệnh vận, vừa là cơ hội để biến
  13. ước vọng thành hiện thực . Nó vẫn là một hình tượng siêu thực trong tâm tưởng, nhưng dường như vẫn hiện hữu đời sống thực, chính là cái lý tưởng đẹp đẽ, cao cả nằm trong hơi thở và mạch máu của dân tộc mà bị quên lãng bấy lâu. Một vòng hoa giáp là 12 năm với mười hai con giáp biểu trưng từng năm, trong đó chỉ có con rồng là con vật tưởng tượng. Nhưng mười hai con giáp kia đều có yếu tố của rồng, đều có thể hóa rồng khi có đủ nội lực và cơ hội. Và chúng ta cũng như vậy, vẫn loanh quanh với nhu cầu tầm phào hàng ngày như mèo, gà , dê, lợn của những con giáp tầm thường, đến bao giờ mới hóa thành rồng để tự vươn mình cất cánh bay lên chơi trò long vân khánh hội tưng bừng và hoan lạc như trong các chạm khắc của người xưa?.
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2