Năm Dần nói chuyện cọp trong nghệ thuật
WGPSG -- Năm Canh Dần sắp đến, hình tượng của Chúa Sơn Lâm lại lừng
lững xuất hiện cách đặc biệt trong hơn 360 ngày sắp tới. Hình tượng oai phong
này cũng trở thành nguồn cảm hứng để Hoạ sĩ Hiếu Lê viết nên bài cảm tác
dưới đây:
Chỉ còn ít ngày nữa chúng ta sẽ bước qua một năm âm lịch mới, năm Canh
Dần, năm con Cọp! Theo luật tuần hoàn của Tạo hóa, Xuân, Hạ, Thu, Đông
xoay vần: Trâu đi thì Cọp đến.
Xưa nay cọp vẫn là một ác thú. Nó hung hãn nhất trong 12 con giáp. Nói về sự
khôn ngoan, cọp không thể sánh với khỉ và chuột. Nói về sự kiên trì, sao cọp
có thể sánh với trâu, nhanh không bằng ngựa, uy vũ sao sánh bằng Rồng, luồn
lách và hiển độc không thể bằng rắn. Thế nhưng, trong 12 con thú, có lẽ cọp
hội đủ các đặc chất: dũng mãnh, can trường, hiên ngang, dám tấn công cả
những con thú to khỏe hơn nó. Nhờ những đặc chất ấy mà cọp là một trong
những loài trở thành biểu tượng của sự hùng cường và sức mạnh vô song, vì
thế nó được con người thần thánh hóa, không riêng ở nước ta mà cả nhiều
nước khác cũng đưa cọp dự phần vào đời sống xã hội, văn hóa, và nghệ thuật.
I/ TRONG VĂN CHƯƠNG
Rất nhiều tác phẩm văn chương, những truyện ngụ ngôn, nói về cọp, như
truyện ngụ ngôn Cọp và Trí khôn Con người, Ngũ Hổ Tướng trong Tam
Quốc Chí của La Quán Trung, tiểu thuyết Cọp Trắng, và đặc biệt trong bài
thơ Nhớ Rừng của Thế Lữ:
Nhớ cảnh sơn lâm, bóng cả, cây già,
Với tiếng gió gào ngàn, với giọng buồn hét núi,
Với khi thét khúc trường ca dữ dội,
Ta bước chân lên, dõng dạc, đường hoàng.
Lượn tấm thân như sóng cuộn nhịp nhàng,
Vờn bóng âm thầm, lá gai, cỏ sắc,
Trong hang tối, mắt thần đã quắc,
Là khiến cho mọi vật đều im hơi.
Ta biết ta là chúa tể muôn loài,
Giữa chốn thảo hoa không tên, không tuổi.
Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối,
Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan,
Đâu những ngày mưa chuyển bốn phương ngàn,
Ta lặng ngắm giang sơn đổi mới…
Ngôn ngữ trong thơ được dùng không cầu kỳ, không hoa mỹ, mà dung dị và
táo tợn, ý tưởng chuyển biến nhịp nhàng nhưng dứt khoát, kết hợp nhuần nhị
giữa Nỗi Nhớ và Rừng, tạo nên một con cọp độc đáo trong thi ca Việt Nam.
II/ TRONG TRANH
Hình tượng cọp có mặt trên các phù điêu bằng gỗ, đá, đồng, ở các đền đài,
lăng miếu, trong dòng tranh Đông Hồ của phố Hàng Trống từ xa xưa, nhất là
trong các đồ thủ công mỹ nghệ. Tranh vẽ Cọp rất phong phú, đa dạng, không
chỉ giới hạn ở nơi thờ tự, trong cung đình, mà còn phổ biến ngoài dân gian.
Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, cọp là con vật được tôn thờ từ lâu, tên
của nó được thần hóa và được gọi là ‘Ngài, ‘Ông Ba Mươi,’ ‘Hổ.’ Nó được tạo
dựng thành biểu tượng của sức mạnh của niềm tin. Tranh vẽ được biết đến
nhiều nhất, qua nhiều thế hệ, là bức Ngũ Hổ của phố Hàng Trống, được vẽ
trên giấy khổ 55 cm x 75 cm. Nó vẽ tả năm con cọp được bố cục cân đối trên
không gian được định sẵn, mỗi con một dáng: con đứng, con ngồi, con lướt
gió… Đây là loại tranh bản (khắc gỗ rồi in trên giấy). Nhưng cách thức của
dòng tranh Hàng Trống là chỉ in bảng nét rồi dùng cọ lông để tô màu. Trong
quá trình tô màu, các nghệ nhân vờn màu, tạo độ đậm nhạt, chuyển sắc sáng
tối, âm dương, nên cọp trong tranh không còn là mảng bẹt như cách thể hiện
của dòng tranh đương thời. Với cách thức sáng tạo độc đáo ấy, các nghệ nhân
Hàng Trống không chỉ tạo nét đặc thù của dòng tranh riêng mà còn làm bật
lên sức sống nội tại của tác phẩm. Người xem tranh rất dễ nhận ra điều này
qua hình ảnh những con cọp: những khối thân chắc khỏe, dáng ngồi, thế đứng
đường bệ, oai phong, đặc biệt là những cái đuôi như đang ve vẩy hoặc uốn
cong lên trước khi đập xuống đất để phóng mình lên. Độc đáo nhất phải kể
đến đôi mắt cọp: hùng hực, ánh lên sức mạnh của loài chúa sơn lâm.
Màu sắc trong bức Ngũ Hổ là một thế giới hòa sắc, lộng lẫy, uy linh, nhưng
vẫn hòa hợp với năm màu: xanh, đỏ, trắng, vàng, đen trên năm con cọp. Lối
dùng màu này của các nghệ nhân thể hiện rõ một hàm ý và mang tính triết lý
sâu xa của quan niệm dân gian truyền thống:
- Hoàng hổ: Cọp vàng, tượng trưng hành Thổ, ứng với trung ương chính
điện.
- Thanh hổ: Cọp xanh, tượng trưng hành Mộc, ứng với phương Đông.
- Bạch hổ: Cọp trắng, tượng trưng hành Kim, ứng với phương Tây.
- Xích hổ: Cọp đỏ, tượng trưng hành Hỏa, ứng với phương Nam.
- Hắc hổ: Cọp đen, tượng trưng hành Thủy, ứng với phương Bắc.