PHẠM TRÙ VẬT CHẤT CỦA CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG
TRONG
PHẠM VĂN CHUNG(*)
Phạm trù vật chất là phạm trù cơ bản, cùng cặp với phạm trù ý thức của
chủ nghĩa duy vật biện chứng. Nhiệm vụ xác định nội dung của những
phạm trù này cũng như nội dung quan niệm về mối liên hệ giữa vật chất và
ý thức mang ý nghĩa đặt cơ sở cho toàn bộ hệ thống lý luận duy vật biện
chứng đã được các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác thực hiện xong về căn bản.
Tuy nhiên, trong di sản lý luận của các ông, chủ nghĩa duy vật biện chứng,
cả về hệ thống cũng như từng khái niệm, quy luật, quan điểm riêng biệt của
nó, thường không được trình bày dưới hình thức lý luận thuần tuý, mà căn
cứ vào những yêu cầu thực tiễn và nhận thức cụ thể, liên hệ chặt chẽ với
những lý luận khác, hoặc dưới hình thức phê phán. Vì thế, trong nghiên
cứu nhằm xây dựng hệ thống lý luận duy vật biện chứng đáp ứng những
yêu cầu lịch sử mới, khó tránh được những thiếu sót, hạn chế, thậm chí
những sai sót nhất định, do hiểu chưa thấu đáo tính lịch sử của mỗi luận
điểm, quan niệm triết học của các nhà kinh điển mácxít. Việc hiểu phạm
trù vật chất trong Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán
của V.I.Lênin là một trường hợp như thế. Do đó, để tiếp tục xây dựng, phát
triển hơn nữa chủ nghĩa duy vật biện chứng, thì yêu cầu đặt ra là phải hiểu
chính xác các phạm trù, khái niệm, quy luật của nó do các nhà sáng lập chủ
nghĩa Mác đã phát hiện, nêu lên, trong đó có phạm trù vật chất.
Trước đây, trong các chuyên khảo, tài liệu, sách giáo khoa triết học Mác -
Lênin ở Liên Xô và hiện nay, trong lời giới thiệu tập 18 của bộ Lênin toàn
tập do Nxb Tiến bộ Mátxcơva ấn hành năm 1980 (tiếng Việt), trong hầu
hết các sách giáo khoa triết học Mác - Lênin và những tài liệu thể hiện
những nghiên cứu về phạm trù vật chất của chủ nghĩa duy vật biện chứng ở
nước ta, các tác giả thường xem luận điểm của V.I.Lênin - "Vật chất là một
phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con
người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản
ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác"(1) - là định nghĩa kinh điển về
vật chất, đồng thời phân tích nội dung định nghĩa này với các vấn đề, nội
dung chính là: 1) Vật chất là một phạm trù triết học; 2) Những thuộc tính
của vật chất; 3) Phương pháp định nghĩa vật chất. Vấn đề được nêu ở đây
là, có phải luận điểm trên là định nghĩa duy nhất kinh điển về vật chất hay
không và nên hiểu nội dung phạm trù vật chất được V.I.Lênin nêu trong tác
phẩm của ông như thế nào?
Sau khi nghiên cứu lại tác phẩm Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh
nghiệm phê phán và tìm hiểu một số tài liệu cần thiết, có liên quan, tôi thấy
cần phải tiếp tục bàn luận để làm sáng tỏ hơn một số điểm trong nội dung
phạm trù vật chất được trình bày trong tác phẩm nói trên của V.I.Lênin.
Điều quan tâm chủ yếu của tôi ở đây là tính lịch sử của quan niệm vật chất,
phạm trù vật chất của V.I.Lênin.
1. Bối cảnh lịch sử của quan niệm Lênin về vật chất
Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán được viết vào thời
gian từ tháng Hai đến tháng Mười 1908 và được in thành sách riêng năm
1909. Tác phẩm xuất hiện trong bối cảnh lịch sử có những sự kiện nổi bật.
Giai cấp tư sản ở các nước đã trở nên "phản động về mọi mặt", đã từ bỏ
tính chất dân chủ của nó. Cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX tràn lan thứ
triết học "kinh nghiệm phê phán" hay chủ nghĩa Makhơ với tham vọng
đóng vai trò là triết học "duy nhất khoa học" nhưng thực ra, là một thứ chủ
nghĩa duy tâm chủ quan. Một số người dân chủ - xã hội tự xưng là "học trò
của Mác" đã coi chủ nghĩa Makhơ có sứ mệnh thay thế triết học duy vật
biện chứng của C.Mác. Một số học giả có tên tuổi đã rơi vào ảnh hưởng
của chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán. Ở Nga, ngoài những kẻ thù công khai
chống giai cấp vô sản và đảng của giai cấp vô sản, còn có một số trí thức
dân chủ -xã hội, gồm cả những phần tử mensêvích, đã tuyên truyền chủ
nghĩa Makhơ, dùng chủ nghĩa Makhơ để xét lại chủ nghĩa duy vật biện
chứng. Trong hoàn cảnh mà bọn giả danh mácxít, các thế lực phản động
đang tung hoành, dùng chủ nghĩa Makhơ để xét lại chủ nghĩa Mác, xét lại
không chỉ những nguyên lý triết học, mà cả những sách lược, nguyên tắc
của đảng vô sản, nhằm phủ nhận những cơ sở lý luận của đảng, tước vũ khí
tư tưởng của giai cấp vô sản, mưu toan biến chủ nghĩa xã hội thành một
dạng tôn giáo mới, thì đó là một nguy cơ vô cùng nghiêm trọng. Đồng thời,
vào cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, trong khoa học tự nhiên đã bắt đầu
diễn ra một cuộc cách mạng thật sự với việc phát hiện ra tia Rơnghen
(1895), hiện tượng phóng xạ (1896), điện tử (1897), rađium (1898). Vì thế,
bức tranh vật lý cũ về thế giới đã trở nên chật hẹp. Các nhà vật lý cũ với
lập trường duy vật tự phát và siêu hình không thể giải thích được những
phát hiện mới của vật lý học hiện đại. Do đó, chủ nghĩa duy vật và khoa
học tự nhiên rơi vào khủng hoảng, thậm chí cho rằng vật chất đã "biến
mất", đã "tiêu tan".
Đây là những sự kiện lịch sử chính quy định trực tiếp những quan điểm
triết học của V.I.Lênin, chủ yếu thuộc nội dung của chủ nghĩa duy vật biện
chứng, trong Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán. Cần
thấy rõ sự kiện cơ bản là, chủ nghĩa duy tâm chủ quan đã lợi dụng cuộc
khủng hoảng trong xã hội và trong khoa học tự nhiên để tấn công nhằm
phủ nhận những quan điểm có tính nền tảng, quan điểm duy vật của chủ
nghĩa duy vật biện chứng. Do đó, đối tượng phê phán chủ yếu của
V.I.Lênin ở đây là “chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán”, mà nguồn gốc, cơ
sở triết học cơ bản của nó là chủ nghĩa duy tâm chủ quan. V.I.Lênin đã
thấy rõ yêu cầu phải bảo vệ chủ nghĩa duy vật biện chứng, nhất là những
nội dung, quan điểm cơ bản của nó, phải đánh trả một cách quyết liệt và hết
sức thuyết phục “chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán” và những kẻ đồng loã
của nó với những mưu đồ khoa học và chính trị - xã hội sai lầm, phản động
của chúng, đồng thời góp phần khắc phục cuộc khủng hoảng trong vật lý
học, mở đường cho khoa học tiến lên. Vậy, để hiểu đúng tinh thần, nội
dung và ý nghĩa phạm trù vật chất của V.I.Lênin, để hiểu thấu đáo tính lịch
sử của nó thì điều rất quan trọng là phải đặt phạm trù đó vào đúng hoàn
cảnh lịch sử của nó, phải chỉ ra tương quan hữu cơ của những sự kiện lịch
sử nói trên với mỗi luận điểm của V.I.Lênin trong tác phẩm của ông. Chính
V.I.Lênin đã dạy rằng: “Toàn bộ tinh thần chủ nghĩa Mác, toàn bộ hệ thống
chủ nghĩa Mác đòi hỏi là mỗi nguyên lý phải được xem xét (a) theo quan
điểm lịch sử; (b) gắn liền với những nguyên lý khác; (c) gắn liền với kinh
nghiệm cụ thể của lịch sử”(2). Nói cách khác, ở đây cần phải đặc biệt coi
trọng quan điểm lịch sử - cụ thể trong nghiên cứu phạm trù vật chất của
Lênin.
2. Những định nghĩa của V.I.Lênin về vật chất
Trong Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán có nhiều luận
điểm của V.I.Lênin được xem như những "định nghĩa" về vật chất. Đó là:
(1) Như đã nêu ở trên; (2) "Việc thừa nhận đường lối triết học mà các nhà
duy tâm và bất khả tri đã phủ nhận thì trái lại được diễn đạt bằng những
định nghĩa sau đây: vật chất là cái tác động vào giác quan của chúng ta, thì
gây ra cảm giác; (3) "vật chất là một thực tại khách quan được đem lại cho
chúng ta trong cảm giác, v.v."(3); (4) "Phái Makhơ đã rơi vào chỗ hết sức
vô lý biết chừng nào, khi họ đòi hỏi những người duy vật phải đưa ra một
định nghĩa về vật chất mà không được nhắc lại rằng vật chất, giới tự nhiên,
tồn tại, cái vật lý đều là cái có trước, còn tinh thần, ý thức, cảm giác, cái
tâm lý là cái có sau"(4); (5) "Về mặt nhận thức luận thì khái niệm vật chất
không có nghĩa gì khác hơn: thực tại khách quan tồn tại độc lập đối với ý
thức con người, và được ý thức con người phản ánh"(5); (6) "Khái niệm vật
chất không biểu hiện cái gì khác ngoài cái thực tại khách quan mà chúng ta
nhận thấy được trong cảm giác"(6); v.v.. Sau khi trình bày các luận điểm
(2) và (3), V.I.Lênin đã xem đây là những định nghĩa về vật chất. Như vậy,
vấn đề đặt ra hiện nay trong nhận thức lại phạm trù vật chất của V.I.Lênin
là cần phải phân tích, so sánh những luận điểm về vật chất như đã nêu để
xác định đâu là luận điểm thể hiện chính diện, rõ nhất và mang tính chất
của một định nghĩa kinh điển về vật chất. Căn cứ vào nội dung các luận
điểm đã nêu, có thể phân chia thành hai dạng hoặc hai cách định nghĩa.
Dạng định nghĩa thứ nhất bao gồm các luận điểm (1), (5) và (6). Trong
nhóm này, cần tập trung phân tích luận điểm (1). Đây là luận điểm đã được
rất nhiều tác giả xem là định nghĩa kinh điển, thậm chí duy nhất kinh điển.
Trong các khoa học cụ thể, chúng ta hầu như không thấy người ta định
nghĩa đối tượng theo kiểu như "hình thang là một phạm trù (khái niệm)
toán học dùng để chỉ...", "điện là phạm trù (khái niệm) vật lý học dùng để
chỉ...", "sự sống là phạm trù sinh vật học..." hoặc "quyền là phạm trù của
luật học...",v.v.. Thông thường, người ta định nghĩa đối tượng về phương
diện nó là cái tồn tại hiện thực khách quan, ở bên ngoài ý thức của chủ thể.
Trong khi đó, những luận điểm (1), (5), (6) như đã thấy, lại trước hết nói về
nhận thức, cách thức nhận thức của chúng ta về vật chất. Cụ thể là trong
luận điểm (1), mệnh đề "vật chất là một phạm trù triết học" không nhằm
trực tiếp nói về vật chất với tư cách cái tồn tại hiện thực khách quan, bởi
cái tồn tại khách quan ấy không thể là "phạm trù triết học" được. Vật chất
với tư cách một phạm trù triết học là vật chất được quan niệm, được hiểu
và là một kết quả của nhận thức triết học mang tính trừu tượng hoá, khái
quát hoá cao về nó, đồng thời là vật chất với tư cách một tên gọi, một từ
ngữ. Mệnh đề “vật chất là phạm trù triết học” có nghĩa là vật chất được