1
PHẦN 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lí do chọn đề tài
Đất nước ta đang bước vào giai đoạn công nghiệp hóa – hiện đại hóa với mục
tiêu trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Trong đó nhân tố quan
trọng hàng đầu, quyết định thắng lợi của công cuộc công nghiệp hóa – hiện đại hóa
và hội nhập quốc tế là con người. Vì vậy, nền giáo dục cần phải chăm lo đến nguồn
lực lao động, có những phẩm chất và năng lực đáp ứng đòi hỏi của giai đoạn mới,
việc này cần được bắt đầu từ giáo dục phổ thông, gắn liền với việc đổi mới chương
trình giáo dục phổ thông, trong đó đổi mới hoạt động kiểm tra, đánh giá đóng một
vai trò quan trọng.
Đổi mới kiểm tra đánh giá là khâu quan trọng trong quá trình đổi mới dạy học
theo định hướng phát triển năng lực học sinh và để tiếp cận với chương trình
GDPT 2018. Trong đó kiểm tra đánh giá thường xuyên là hoạt động đánh giá diễn
ra trong tiến trình thực hiện các hoạt động giảng dạy môn học. Quá trình kiểm tra
đánh giá đó nhằm cung cấp thông tin phản hồi cho giáo viên và học sinh nhằm mục
tiêu cải thiện hoạt động giảng dạy và học tập.
Các văn bản hướng dẫn của ngành đều chỉ đạo về sự đổi mới trong kiểm tra,
đánh giá là chuyển từ kiểm tra, đánh giá theo thời điểm, đánh giá để lấy điểm với
hình thức đánh giá còn đơn điệu sang kiểm tra, đánh giá quá trình, đánh giá vì sự
tiến bộ của người học và đa dạng các hình thức kiểm tra, đánh giá nhằm hướng tới
sự phát triển phẩm chất và năng lực của người học. Các văn bản chỉ đạo của ngành
như thông tư 58, công văn 4612 và quan trọng nhất là thông tư 26-BGD vừa ban
hành ngày 26/08/2020 chỉ rõ “kiểm tra, đánh giá thường xuyên được thực hiện
theo hình thức trực tiếp hoặc trực tuyến thông qua: hỏi - đáp, viết, thuyết trình,
thực hành, thí nghiệm, sản phẩm học tập…”
Theo đó, tất cả các nhà trường đã tiến hành đổi mới kiểm tra đánh giá thường
xuyên và một số giáo viên đã vận dụng được các phương pháp kiểm tra, đánh giá
tích cực; vận dụng được qui trình kiểm tra đánh giá mới,... Tuy nhiên, trong thực tế
dạy học, việc kiểm tra đánh giá thường xuyên vẫn còn nhiều hạn chế như sau:
- Về hình thức và phương thức kiểm tra - đánh giá: còn đơn điệu, không đa
dạng chủ yếu là kiểm tra vấn đáp, kiểm tra miệng, hoặc thêm việc chấm bài tập,
hay bài thực hành nhằm hoàn thành điểm KTTX theo quy định nên chưa kích thích
được học Địa lítập.
- Về cách đánh giá: giáo viên độc quyền đánh giá, học sinh ít tham gia vào
quá trình đánh giá. Nghĩa là đa số vẫn là giáo viên đánh giá học sinh, do giáo viên
đánh giá là chủ yếu, còn học sinh tự đánh giá không hoặc ít được công nhận.
- Về mục tiêu đánh giá: chủ yếu đánh giá về kiến thức, nặng về tái hiện, giáo
viên chỉ quan tâm đến mục tiêu cuối cùng của việc dạy học đó là học sinh nắm
2
được kiến thức và kỹ năng gì, thậm chí là chỉ chú ý đến việc hoàn thành điểm số
theo quy định chứ chưa chú ý đến quá trình thực hiện nhiệm vụ đó.
- Về thời điểm đánh giá: chỉ kiểm tra, đánh giá khi kiểm tra bài cũ, kiểm tra
15 phút... mà chưa chú ý đến đánh giá trong quá trình dạy học.
Nguyên nhân nào đẫn đến thực trạng trên? Đó là:
- Nhiều giáo viên chưa coi trọng đánh giá quá trình mà đang chú trọng đánh
giá thời điểm, đánh giá một lần để lấy điểm theo quy định.
- Một bộ phận giáo viên ngại đổi mới, chưa thực sự sáng tạo trong dạy học và
đổi mới kiểm tra đánh giá. Đa số giáo viên chưa chịu khó tìm tòi, đầu tư để đổi
mới các hình thức kiểm tra đánh giá.
- Nhiều giáo viên chưa nắm vững phương pháp, kĩ thuật đánh giá quá trình,
chưa hướng dẫn cụ thể cho học sinh biết cách đánh giá và tự đánh giá.
- Đa số học sinh hiện nay chưa có kĩ năng đánh giá và tự đánh giá nên chưa
thực sự tích cực trong tham gia các hoạt động, hoàn thành nhiệm vụ học tập, hoàn
thiện sản phẩm theo yêu cầu của giáo viên.
- Hầu hết các học sinh còn chưa yêu thích môn học, còn xem môn Địa lílà
môn phụ nên các em chưa nỗ lực hết sức mình trong quá trình học tập và điểm số
môn học, đánh giá của giáo viên về môn học đối với các em không thực sự quan
trọng.
Với những quan niệm trên, đánh giá kết quả học tập theo định hướng tiếp cận
năng lực cần chú trọng vào khả năng vận dụng sáng tạo tri thức trong những tình
huống ứng dụng khác nhau. Hay nói cách khác, đánh giá theo năng lực là đánh giá
kiến thức, kĩ năng và thái độ trong những bối cảnh có ý nghĩa. Đánh giá kết quả
học tập của học sinh đối với các môn học và hoạt động giáo dục theo quá trình hay
ở mỗi giai đoạn học tập chính là biện pháp chủ yếu nhằm xác định mức độ thực
hiện mục tiêu dạy học về kiến thức, kĩ năng, thái độ và năng lực, đồng thời có vai
trò quan trọng trong việc cải thiện kết quả học tập của học sinh.
Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, tôi chọn đề tài: “Một số phương pháp
và kĩ thuật kiểm tra đánh giá nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Địa lí 12
THPT theo định hướng năng lực” làm sáng kiến kinh nghiệm của mình.
2. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu
a. Mục tiêu.
- Nâng cao nhận thức về vai trò của phương pháp và kĩ thuật kiểm tra, đánh
giá thường xuyên đối với giáo viên và học sinh. Từ đó, thay đổi cách đánh giá:
chuyển từ đánh giá thời điểm, đánh giá một lần sang đánh giá quá trình và đánh giá
vì sự tiến bộ của người học để nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí12. Đồng
thời góp phần đổi mới phương pháp dạy học, tiếp cận nhanh với việc thực hiện
chương trình giáo dục phổ thông 2018 được tiến hành từ năm học sau.
3
- Giúp giáo viên nắm vững quy trình KTĐGTX và vận dụng linh hoạt, có hiệu
quả các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên trong dạy học.
- Kiểm tra, đánh giá thường xuyên là nhằm thu thập các minh chứng liên quan
đến kết quả học tập của học sinh trong quá trình học để cung cấp những phản hồi
cho học sinh và giáo viên biết những gì mà học sinh đã làm được so với mục tiêu,
yêu cầu của bài học, của chương trình và những gì các em chưa làm được để điều
chỉnh hoạt động dạy và học. Từ đó, đưa ra những khuyến nghị để học sinh có thể
làm tốt hơn những gì mình đã làm, từ đó nâng cao kết quả học tập trong thời điểm
tiếp theo.
- Đa dạng hóa và có phương pháp kiểm tra, đánh giá thường xuyên tạo ra
hứng thú trong học tập môn Địa lí, góp phần hình thành năng lực cho học sinh
đồng thời giúp giáo viên chủ động hơn trong quá trình kiểm tra, đánh giá người
học.
b. Nhiệm vụ nghiên cứu.
- Chỉ ra được vai trò của các phương pháp,kĩ thuật kiểm tra, đánh giá thường
xuyên trong dạy học Địa lí.
- Nêu được quy trình kiểm tra, đánh giá thường xuyên trong dạy học Địa lí
12.
- Đưa ra được một số phương pháp kiểm tra, đánh giá thường xuyên theo
hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học và kiểm tra, đánh giá môn Địa lí
12.
- Đề xuất một số kĩ thuật, cách thức thực hiện các hình thức kiểm tra đánh giá
thường xuyên theo định hướng phát triển năng lực học sinh.
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
a. Đối tượng nghiên cứu
- Đề tài nghiên cứu về : Một số phương pháp và kĩ thuật kiểm tra đánh giá
nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Địa lí 12 THPT theo định hướng năng lực
- Học sinh các lớp 12 trường THPT Phan Thúc Trực, Yên Thành
b. Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi không gian: Một số trường THPT trên địa bàn Yên Thành, tỉnh
Nghệ An.
- Phạm vi thời gian: Nghiên cứu được thực hiện từ năm học 2019-2020 đến
năm học 2020-2021.
- Phạm vi nội dung: Một số phương pháp và kĩ thuật kiểm tra đánh giá nhằm
nâng cao hiệu quả dạy học Địa lí 12 THPT theo định hướng năng lực
4. Phương pháp nghiên cứu
4
a. Phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu, thông tin
Tiến hành thu thập tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau: Sách báo chuyên ngành,
tài liệu nghiên cứu khoa học và luận văn tốt nghiệp có liên quan, tài liệu tập huấn
chuyên môn...để xem xét đối tượng được nghiên cứu trong một hệ thống hoàn
chỉnh, từ đó xác định những nội dung cần thiết của đối tượng nghiên cứu.
b. Phương pháp điều tra, khảo sát
Phương pháp này được sử dụng để điều tra, thu thập thông tin về thực trạng
kiểm tra đánh giá cho học sinh lớp 12 ở các trường học hiện nay. Từ cơ sở đó rút
ra những kết luận về tình hình dạy học Địa lí ở trường THPT và đề xuất một số
giải pháp.
c. Phương pháp chuyên gia
Trong quá trình nghiên cứu đề tài, đối với một số kết quả và kiến nghị liên
quan, tôi thực hiện xin ý kiến một số giáo viên có kinh nghiệm dạy học Địa lí tại
các trường THPT trong và ngoài địa bàn Yên Thành, Nghệ An. Từ những kiến
thức thu thập được tôi đã có những định hướng về nội dung nghiên cứu cũng như
các vấn đề liên quan đến việc thực nghiệm sự phạm.
d. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Thực nghiệm sư phạm là phương pháp quan trọng để kiểm định các giả thuyết
khoa học và tính khả thi của đề tài. Tôi đã tiến hành thực nghiệm và dạy đối chứng
ở một số trường THPT để kiểm chứng hiệu quả của các biện pháp được lựa chọn.
e. Các phương pháp khác có liên quan.
Thông qua kinh nghiệm giảng dạy môn Địa lí cấp THPT trong nhiều năm.
Phương pháp quan sát: qua các tiết dự giờ thao giảng, trao đổi rút kinh nghiệm
trong giảng dạy Địa lí.
Phương pháp nghiên cứu các tài liệu về dạy học Địa lí: SGK, SGV, sách bài
tập, sách chuẩn kiến thức kĩ năng Địa lí THPT...
5. Đóng góp và tính mới của đề tài.
Do đặc điểm HS trường tôi với đầu vào thấp, việc vận dụng các phương pháp
dạy học theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực cho HS còn gặp nhiều khó
khăn; chương trình phổ thông 2018 đang trên đường tiếp cận chứ chưa được chính
thức áp dụng, tôi mạnh dạn tiếp cận, nghiên cứu và đã lựa chọn được một số
phương pháp, kĩ thuật KTĐG góp phần phát triển phẩm chất và năng lực cho HS
theo chương trình phổ thông 2018 đề ra.
5
PHẦN 2: NỘI DUNG
CHƯƠNG I. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CUA MỘT SỐ
PHƯƠNG PHÁP VÀ KĨ THUẬT KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ NHẰM NÂNG
CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 THPT THEO ĐHNL
I. Cơ sở lí luận
1. Cơ sở lí luận về đổi mới kiểm tra đánh giá.
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện
giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học
theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến
thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ
máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để
người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ
học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động
xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin
và truyền thông trong dạy và học”; “Đổi mới căn bản hình thức và phương pháp
thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo, bảo đảm trung thực, khách quan
Việc thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo cần từng bước theo các tiêu
chí tiên tiến được xã hội và cộng đồng giáo dục thế giới tin cậy và công nhận. Phối
hợp sử dụng kết quả đánh giá trong quá trình học với đánh giá cuối kỳ, cuối năm
học; đánh giá của người dạy với tự đánh giá của người học; đánh giá của nhà
trường với đánh giá của gia đình và của xã hội”. Nhận thức được tầm quan trọng
của việc tăng cường đổi mới kiểm tra, đánh giá (KTĐG) thúc đẩy đổi mới phương
pháp dạy học (PPDH), trong những năm qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) đã
tập trung chỉ đạo đổi mới các hoạt động này nhằm tạo ra sự chuyển biến cơ bản về
tổ chức hoạt động dạy học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trong các
trường trung học.
Nhằm góp phần hỗ trợ cán bộ quản lý giáo dục, giáo viên THPT về nhận thức
và kĩ thuật biên soạn câu hỏi/bài tập để KTĐG kết quả học tập của học sinh theo
định hướng năng lực, Vụ Giáo dục Trung học phối hợp với Chương trình phát triển
GDTrH tổ chức biên soạn tài liệu: Kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học theo
định hướng phát triển năng lực học sinh trường trung học phổ thông để phục vụ
trong đợt tập huấn cán bộ quản lý, giáo viên về đổi mới KTĐG theo định hướng
phát triển năng lực học sinh trường THPT.
Xu hướng đánh giá HS theo tiếp cận năng lực khác với yêu cầu đánh giá kiến
thức, kĩ năng như trước đây. Sự khác biệt này thể hiện qua bảng sau:
Tiêu chí so
sánh
Đánh giá năng lực
Đánh giá kiến thức, kỹ năng
1. Mục đích
chủ yếu nhất
- Đánh giá khả năng HS vận
dụng các kiến thức, kỹ năng đã
- Xác định việc đạt kiến thức,
kỹ năng theo mục tiêu của