1
PHẦN I. ĐẶT VẤN ĐỀ
1.1. Lí do chọn đề tài.
Ngày nay cùng với sự phát triển của nền kinh tế thế giới, du lịch đã trở thành
một bộ phận không thể thiếu trong đời sống văn hóa, xã hội của con người. Du lịch
không những là một ngành kinh tế góp phần nâng cao đời sống vật chất mà còn giúp
con người có điều kiện giáo lưu văn hóa giữa các quốc gia, các vùng miền, Ở nước
ta mặc dù ngành du lịch còn khá non trẻ nhưng đã được xác định là một nghành kinh
tế quan trọng, sự phát triển du lịch cũng dễ dàng tạo điều kiện cho các ngành kinh tế
khác cùng phát triển.
Đối với môn GDCD lớp 11 phần “Các chính sách xã hội” là một nội dung quan
trọng của chương trình giáo dục THPT, giảng dạy phần các chính sách xã hội có một
ý nghĩa rất lớn đối với học sinh miền núi Con Cuông, qua dạy học phần này học sinh
hiểu được thế nào là các chính sách về dân số, việc làm, giáo dục. đào tạo, khoa học
công nghệ và văn hóa. Đặc biệt là chính sách về văn hóa đã trang bị cho học sinh
những kiến thức cơ bản về văn hóa, biết được các chính sách của Đảng và nhà nước
ta về xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc từ đó giúp các em ý
thức được trách nhiệm của bản thân trong việc xây dựng và phát triển văn hóa địa
phương, đồng thời biết vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn bảo tồn, giữ
gìn và phát huy bản sắc văn hóa bản địa của dân tộc mình.
Trong thời đại ngày nay học sinh có điều kiện tiếp xúc với nhiều nền văn hóa,
trong đó có những nền văn hóa mới có sức hút mạnh mẽ, nhất là đối với HS dân tộc
thiểu số. Điều này làm cho các em dễ xa rời nền văn hóa truyền thống, đặc biệt là
văn hóa bản địa, làm cho một bộ phận không nhỏ các em không còn yêu thích, quý
trọng truyền thống văn hóa của địa phương mình, thậm chí muốn rũ bỏ để tiếp cận
văn hóa hiện đại. Việc giáo dục ý thức giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa bản địa
trong nhà trường THPT nói chung và tại trường THPT Con Cuông nói riêng đã được
đoàn trường, các tổ chuyên môn và các nhóm bộ môn thực hiện, nhưng nhìn chung
chưa toàn diện và hiệu quả. Tôi nhận thấy một số GV còn chưa chú trọng nhiều về
giáo dục ý thức giữ gìn và phát huy BSVH địa phương cho HS, do đó nhận thức của
các em về vấn đề này còn nhiều hạn chế. Thậm chí có tình trạng HS còn cho rằng
việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa địa phương đó là trách nhiệm của người
lớn, của chính quyền. Thực trạng đó đã làm cho các giá trị văn hóa địa phương dần
dần mai một. Vì vậy cần phải tìm ra những cách thức để giáo dục, nâng cao ý thức
bảo tồn, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc nói chung và bản sắc văn hóa
bản địa nói riêng cho HS là điều cấp thiết. Vấn đề này chưa có tác giả nào nghiên
cứu chi tiết và đưa ra những giải pháp cụ thể. Nhằm giúp cho HS nhìn nhận sâu sắc
và có các thái độ, hành vi đúng đắn trước vấn đề giữ gìn BSVH của địa phương nơi
các em đang sinh sống, cũng như việc tìm hiểu tích lũy kiến thức và nâng cao chất
lượng dạy học môn GDCD trong bối cảnh đổi mới nền giáo dục nước nhà. Từ thực
trạng đó chúng tôi đã suy nghĩ, tìm tòi và mạnh dạn chọn đề tài “Em làm hướng
2
dẫn viên du lịch - Hoạt động trải nghiệm nhằm giáo dục ý thức bảo tồn, giữ gìn
và phát huy bản sắc văn hóa địa phương gắn với dạy học môn GDCD tại trường
THPT Con Cuông”. để viết sáng kiến kinh nghiệm này.
1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.
1.2.1. Mục đích.
- Giáo dục HS nhận thức được ý nghĩa, tầm quan trọng của bản sắc văn hóa địa
phương cho học sinh trường THPT Con Cuông
- Góp phần giáo dục HS nâng cao nhận thức, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến
thức đã học vào thực tiễn cuộc sống.
- Hình thành thái độ, hành vi đúng đắn trong việc bảo tồn, giữ gìn và phát huy
bản sắc văn hóa địa phương
- Góp phần rèn luyện kĩ năng thu thập, phân tích, xử lí và tổng hợp thông tin;
kĩ năng làm việc theo nhóm cho HS, kỹ năng thực hành.
1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu.
- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của nội dung giáo dục ý thức giữ gìn và
phát huy bản sắc văn hóa địa phương cho học sinh trường THPT Con Cuông
- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi của đề tài.
+ Tham gia đi tham quan, dã ngoại thực tế một số địa điểm du lịch tại huyện
Con Cuông.
+ Quan sát, lắng nghe, thu thập thông tin.
+ Vận dụng kiến thức lý luận và thực tiễn để viết bài thu hoạch cá nhân về hiểu
biết của bản thân đối với văn hóa, du lịch tại địa phương.
+ Vận dụng kiến thức đã học về “Chính sách văn hóa” và tham quan thực tiễn
để hoàn thành báo cáo và tham gia cuộc thi “ Em làm hướng dẫn viên du lịch”
1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .
1.3.1. Đối tượng.
- Giáo viên giảng dạy môn GDCD ở trường THPT Con Cuông.
- Học sinh lớp 11 trường THPT Con Cuông trong việc giáo dục ý thức bảo tồn,
giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa bản địa.
1.3.2. Phạm vi nghiên cứu.
- Kiến thức: Đề tài tập trung nghiên cứu nội dung giáo dục ý thức bảo tồn, giữ
gìn và phát huy bản sắc văn hóa bản địa gắn liền với dạy học môn GDCD cho HS ở
trường THPT Con Cuông.
3
- Không gian: Tổ chức cho HS tham quan thực tế một số địa điểm văn hóa tiêu,
du lịch tiêu biểu tại địa phương, Tham gia cuộc thi “Em làm hướng dẫn viên du lịch”
tại một số địa điểm văn hóa tiêu biểu trên địa bàn huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An.
1.4. Phương pháp nghiên cứu.
1.4.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết.
Phương pháp lí thuyết là phương pháp thu thập thông tin thông qua đọc sách
báo, tài liệu bao gồm:
+ Phương pháp phân tích, tổng hợp.
+ Phương pháp hệ thống hóa.
+ Phương pháp so sánh, đối chiếu.
1.4.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn.
- Phương pháp quan sát: Quan sát hoạt động tham quan, dã ngoại, thu thập, xử
lý thông tin và tham gia cuộc thi từ học sinh qua đó giáo viên rút ra được ưu điểm
và hạn chế của đề tài.
- Phương pháp điều tra: Mục đích là thu thập những thông tin quan trọng về đối
tượng nghiên cứu làm cơ sở thực tiễn để đề xuất các giải pháp cho đề tài.
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Mục đích là so sánh kết quả tác động của
ngưới nghiên cứu lên một nhóm lớp - gọi là nhóm thực nghiệm - với một nhóm lớp
tương đương không được tác động - gọi là nhóm đối chứng từ đó thấy được tính hiệu
quả của đề tài.
4
PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
2.1. Cơ sở lí luận.
2.1.1. Lí luận chung về bản sắc văn hóa địa phương.
2.1.1.1. Khái niệm về bản sắc văn hóa địa phương.
Văn hóa theo nghĩa rộng là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con
người sáng tạo ra trong lịch sử. BSVH địa phương là hệ thống các giá trị vật chất và
tinh thần được nhân dân địa phương sáng tạo ra trong lịch sử, là những nét độc đáo
rất riêng của địa phương này so với địa phương khác. Xét về bản chất, BSVH địa
phương thể hiện tinh thần, linh hồn, cốt cách, bản lĩnh của một vùng miền. Đây được
coi là “dấu hiệu khác biệt về chất” giữa vùng này với vùng khác, từ những sản phẩm
tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục tập quán, lối sống và lao động.
Trong quá trình tồn tại và phát triển, bản sắc văn hoá bản địa là yếu tố mang
sức mạnh tinh thần dân tộc, giúp địa phương vượt qua những thử thách của lịch sử,
bởi vì bản sắc văn hóa bản địa là tổng thể những phẩm chất, tính cách, khuynh hướng
cơ bản thuộc sức mạnh tiềm tàng và sức sáng tạo của một địa phương trong lịch sử
tồn tại và phát triển, giúp cho địa phương đó giữ vững được tính duy nhất. Chính vì
vậy, việc giữ gìn và phát huy BSVH bản địa đã và đang được nhiều huyện, nhiều
tỉnh coi trọng và có những giải pháp cụ thể trong quá trình phát triển.
2.1.1.2. Ý nghĩa của hoạt động tham quan, dã ngoại nhằm giáo dục ý thức
giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa địa phương cho học sinh trường THPT
Con Cuông.
- Góp phần đẩy mạnh, hướng dẫn hoạt động nhận thức cho học sinh, giúp học
sinh phát triển kỹ năng học tập như tự chiếm lĩnh kiến thức, kích thích hứng thú nhận
thức của, phát triển trí tuệ của học sinh, giáo dục nhân cách cho học sinh.
- Góp phần phát triển các kỹ năng mềm cho học sinh như: Kỹ năng giao tiếp,
kỹ năng lắng nghe tích cực, kỹ năng trình bày suy nghĩ ý tưởng, kỹ năng hợp tác, kỹ
năng tư duy phê phán, kỹ năng đảm nhận trách nhiệm, kỹ năng đặt mục tiêu và kỹ
năng tìm kiếm và xử lí thông tin.
2.1.2. Lý luận về hoạt động trải nghiệm sáng tạo.
2.1.2.1. Quan niệm về hoạt động trải nghiệm sáng tạo.
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng
dẫn và tổ chức của giáo viên, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các
hoạt động thực tiễn khác nhau của đời sống gia đình, nhà trường cũng như ngoài xã
hội với tư cách là chủ thể của hoạt động, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm
chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình. Trải nghiệm sáng
tạo là hoạt động được coi trọng trong từng môn học.Với hoạt động trải nghiệm sáng
tạo giáo viên có thể lựa chọn những vấn đề thiết thực, gần gũi với cuộc sống thực tế,
5
đáp ứng được nhu cầu hoạt động của HS, giúp các em vận dụng hiểu biết vào thực
tiễn cuộc sống một cách dễ dàng, thuận lợi.
2.1.2.2. Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm sáng tạo.
- Nội dung hoạt động trải nghiệm sáng tạo mang tính tích hợp. Nội dung hoạt
động trải nghiệm sáng tạo rất đa dạng và mang tính tích hợp, tổng hợp kiến thức, kĩ
năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục như: giáo dục đạo đức,
giáo dục trí tuệ, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục giá trị sống, giáo dục thẩm mĩ, giáo
dục thể chất, giáo dục lao động, giáo dục an toàn giao thông, giáo dục môi
trường. Điều này giúp cho các nội dung giáo dục thiết thực hơn, gần gũi với cuộc
sống thực tế hơn, đáp ứng được nhu cầu hoạt động của HS, giúp các em vận dụng
vào trong thực tiễn cuộc sống một cách dễ dàng, thuận lợi hơn.
- Hình thức học qua hoạt động trải nghiệm rất đa dạng. Hoạt động trải nghiệm sáng
tạo được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như trò chơi, hội thi, diễn đàn, giao
lưu, tham quan thực tế, sân khấu hóa. Nhờ các hình thức tổ chức đa dạng, phong phú
mà việc giáo dục học sinh được thực hiện một cách tự nhiên, sinh động, không gò
bó và khô cứng, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý cũng như nhu cầu, nguyện vọng
của học sinh.
- Học qua trải nghiệm là quá trình học tích cực và hiệu quả. Hoạt động trải
nghiệm sáng tạo tạo cơ hội cho học sinh phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác và
sáng tạo của bản thân học sinh. Nó có khả năng huy động sự tham gia tích cực của
học sinh vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động: từ thiết kế hoạt động đến chuẩn
bị, thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khả
năng của bản thân; tạo cơ hội cho các em được trải nghiệm, được bày tỏ quan điểm,
ý tưởng; được đánh giá và lựa chọn ý tưởng hoạt động, được thể hiện, tự khẳng định
bản thân, được tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm
mình và của bạn bè.Từ đó hình thành và phát triển cho các em những giá trị sống và
các năng lực cần thiết.
- Học qua trải nghiệm đòi hỏi khả năng phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo
dục trong và ngoài nhà trường. hoạt động trải nghiệm sáng tạo có khả năng thu hút
sự tham gia, phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường
như: Giáo viên chủ nhiệm lớp, giáo viên bộ môn, cán bộ đoàn, ban giám hiệu nhà
trường, cha mẹ học sinh, doanh nghiệp, những người lao động tiêu biểu ở địa
phương.
2.1.2.3. Một số hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà
trường phổ thông.
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông có hình thức tổ
chức rất đa dạng, phong phú. Cùng một chủ đề, một nội dung giáo dục nhưng hoạt
động trải nghiệm sáng tạo có thể tổ chức theo nhiều hình thức hoạt động khác nhau,
tùy theo lứa tuổi và nhu cầu của học sinh, tùy theo điều kiện cụ thể của từng lớp,
từng trường, từng địa phương. Qua nghiên cứu, tôi xin đề xuất một số hình thức dạy
