Hướng dẫn học sinh phương pháp giải bài tập môn vật lí lớp 8
1
PHẦN A: MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Trong việc nâng cao chất lượng giáo dục, việc cải tiến phương pháp dạy
học là một nhân tố quan trọng, bên cạnh việc bồi dưỡng kiến thức, việc phát huy
tính tích cực của học sinh có ý nghĩa hết sức quan trọng. Bởi vì công việc giáo
dục phải được tiến hành trên cơ sở tự nhận thức, tự hành động, việc khơi dậy
phát triển ý thức năng lực tư duy, bồi dưỡng phương pháp tự học là con đường
phát triển tối ưu của giáo dục. Cũng như trong học tập các bộ môn khác, học Vật
lí lại càng cần phát triển năng lực tích cực, năng lực tư duy của học sinh để
không phải chỉ biết mà còn phải hiểu để giải thích hiện tượng Vật lí cũng như áp
dụng kiến thức và kỹ năng vào các hoạt động trong cuộc sống gia đình và cộng
đồng.
Vì thế trong việc giải bài tập Vật lí mục đích cơ bản cuối cùng không phải
chỉ tìm ra đáp số, tuy điều này cũng quan trọng và cần thiết, mục đích chính của
việc giải là ở chỗ người làm bài tập hiểu được sâu sắc hơn các khái niệm, định
luật Vật lí, vận dụng chúng vào những vấn đề thực tế trong cuộc sống, trong lao
động.
Qua thực tế giảng dạy Vật lí ở trường THCS nói chung bộ môn Vật lí 8
nói riêng, tôi nhận thấy học sinh còn gặp rất nhiều khó khăn lúng túng khi giải
các bài tập định lượng Vật lí, điều này ít nhiều ảnh hưởng đến chất lượng dạy
học.
Cùng với sự đổi mới phương pháp dạy học chung của ngành giáo dục,
đồng thời bản thân cũng tự kiểm tra, tổng kết tình hình dạy học Vật lí, cùng với
việc tiếp thu các chuyên đề, thấy được tác dụng giáo dục rất lớn đối với học sinh
khi giải bài tập Vật lí. Từ đó vận dụng vào quá trình giảng dạy, tôi thấy có hiệu
quả hơn so với trước đây, chất lượng học sinh được nâng cao rõ rệt. Xuất phát
từ những lí do trên, tôi đã chọn viết sáng kiến “ Hướng dẫn học sinh phương
Hướng dẫn học sinh phương pháp giải bài tập môn vật lí lớp 8
2
giải bài tập môn Vật Lí lớp 8 ” nhằm giúp học sinh nắm chắc được kiến thức
cơ bản, mở rộng và hiểu sâu kiến thức. Từ dó nâng cao được chất lượng.
2. Lịch sử của vấn đề.
- Việc dạy học học sinh trong trường phổ thông hiện nay chưa phát huy được
hết vai trò của bài tập vật lí trong thực hiện các nhiệm cụ dạy học. Đối với học
sinh giải bài tập Vật lí là công việc khó khăn, nhiều em chưa có định hướng giải
bài tập, các em chưa có thói quen vận dụng các kiến thức đã học vào giải bài tập
vật lí một cách có hiệu quả từ đó các em không có hứng thú với môn học kết quả
học tập của nhiều em không cao.
- Một số giáo viên còn xem nhẹ tiết bài tập, chỉ dừng lại khi giải xong các bài
tập ở sách giáo khoa.
- Tiết bài tập trong phân phối chương trình còn ít.
- Kĩ năng vận dụng kiến thức Toán cho việc giải bài tập còn hạn chế đối với
một bộ phận không nhỏ học sinh. Chưa chủ động trong giải bài tập, chưa nắm
được bản chất của các hiện tượng vật lí, chưa biết áp dụng toán học vào giải bài
tập vật lí, làm bài tập cho về nhà còn mang tính đối phó với việc kiểm tra của
giáo viên.
3. Mục đích nghiên cứu
Hình thành cho học sinh một cách tổng quan về phương pháp giải một bài
tập Vật lí 8, từ đó các em có thể vận dụng một cách thành thạo và linh hoạt trong
việc giải các bài tập, nâng cao hiệu quả của bài tập, giúp các em nắm vững kiến
thức trong quá trình học tập.
- Hướng dẫn học sinh nắm vững các dạng bài tập và phương pháp giải các
dạng bài tập vật lí, học sinh biết vận dụng các kiến thức đã học vào giải bài tập
từ đó trình bày bài toán vật lí chặt chẽ và khoa học.
- Thông qua hoạt động này giúp học sinh rèn luyện kĩ năng tính toán, rèn
luyện sự phát triển độc lập sáng tạo của học sinh.
4. Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu.
- Nhiệm vụ:
+ Nghiên cứu nâng cao chất lượng của tiết dạy bài tập vật lí.
Hướng dẫn học sinh phương pháp giải bài tập môn vật lí lớp 8
3
+ Học sinh biết vận dụng lý thuyết đã học vào bài tập áp dụng và ngược lại
qua việc giải bài tập học sinh khắc sâu lý thuyết đã học.
+ Rèn luyện cho học sinh tính chính xác, trình bày khoa học, hình thành
những đức tính tốt như tinh thần tự lập, kiên trì, tính vượt khó và đặc biệt là tạo
niềm vui trí tuệ.
- Phương pháp nghiên cứu:
+ Nghiên cứu các tài liệu liên quan tới việc sử dụng bài tập trong dạy học vật
lí, tài liệu chuyên môn, sách giáo khoa, sách giáo viên, các tài liệu về giải bài tập
vật lý bậc trung học cơ sở.
+ Áp dụng vào các tiết giải bài tập ở trên lớp, qua các tiết bài tập.
+ Thông qua việc tổ chức các hình thức dạy học ở lớp và hướng dẫn học sinh
tự học ở nhà.
+ Phân loại các dạng bài tập và đưa ra phương pháp giải cho từng dạng.
5. Giới hạn nghiên cứu.
- Đối tượng học sinh khối 8 - Trường THCS
- Phương pháp giải bài tập vật lí lớp 8
6. Điểm mới trong kết quả nghiên cứu.
- Tăng cường tính tích cực chủ động của học sinh trong học tập, rèn luyện tư
duy sáng tạo cho học sinh .
- Rèn luyện kĩ năng tự học cho học sinh.
- Rèn kĩ năng giải bài tập Vật lí cho học sinh.
- Giúp giáo viên định hướng đúng đắn trong cách thiết kế bài giảng và tổ chức
dạy học tiết bài tập Vật lí trên lớp.
- Giúp học sinh học tập tích cực; biết cách trình bày một bài làm định lượng
Vật lí; có kĩ năng giải bài tập Vật lí; diễn đạt đúng ngôn ngữ Vật lí, yêu thích
học tập bộ môn, ham tìm hiểu khoa học kĩ thuật. Hứng thú, say mê việc giải bài
tập.
Hướng dẫn học sinh phương pháp giải bài tập môn vật lí lớp 8
4
PHẦN B: NỘI DUNG
I. Cơ sở lí luận của vấn đề
Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực, chủ động học tập của
học sinh nhằm giúp các em tiếp cận kiến thức đòi hỏi phải đổi mới toàn bộ nhiều
khâu. Để hướng dẫn học sinh làm bài tập không phải giáo viên trình bày lại lời
giải, học sinh chép lại mà giáo viên phải là người tổ chức hướng dẫn các em
thông qua hệ thống các câu hỏi gợi mở để các em từng bước tìm ra phương pháp
giải.
Dạy học vật lí là việc làm thường xuyên, liên tục và lâu dài. Nó đòi hỏi người
giáo viên không phải chỉ có năng lực, kinh nghiệm mà phải có cả tâm huyết với
nghề, yêu nghề, yêu trò, phát hiện và bồi dưỡng tạo điều kiện để cho những em
có năng lực tự bộc lộ khả năng một cách tối đa. Đồng thời ta biết rằng mỗi học
sinh đều có mặt mạnh riêng, vì vậy trong dạy học giáo viên cần chú ý đến điểm
này thì sẽ nâng cao được chất lượng toàn diện . Trong quá trình học Vật lí ở
trường THCS, học sinh cần biết cách tổ chức việc học tập của mình một cách
chủ động sáng tạo. Người thầy cần rèn cho học sinh kĩ năng, thói quen độc lập
suy nghĩ khoa học và lời giải phải có cơ sở lí luận.
Trong thực tế giảng dạy tôi thấy có nhiều học sinh chưa biết phương pháp giải
bài tập vật lí do nhiều nguyên nhân, trong đó nguyên nhân chủ yếu là học sinh
không chỉ ra được bài toán cho biết điều gì? Yêu cầu gì? Vận dụng kiến thức
nào đã học để giải quyết bài toán đó? Từ đó học sinh có thể định hướng dạng bài
tập, cách giải.
Đến nay ta phải khẳng định rằng nâng cao chất lượng của học sinh giỏi là việc
làm tích cực, đúng dắn, phù hợp với yêu cầu của sự phát triển của đất nước, của
thời đại.
II. Thực trạng của vấn đề
1, Thuận lợi:
- Vật lí học là môn học rất thực tiễn, gắn liền với những hiện tượng thường
xảy ra hằng ngày nên rất lôi cuốn học sinh tìm hiểu.
Hướng dẫn học sinh phương pháp giải bài tập môn vật lí lớp 8
5
- Kiến thức vật lí 8 chỉ đòi hỏi học sinh quan sát các hiện tượng vật lí để rút ra
nhận xét và kết luận mà không yêu cầu học sinh giải thích bản chất vật lí của sự
vật hiện tượng đó.
- Đa số các bài tập vật lí điều liên hệ thực tế nên học sinh dể hiểu được yêu
cầu của đề và có thể vận dụng được vào thực tế cuộc sống.
2. Khó khăn.
- Tiết bài tập trên lớp còn ít, thời gian giải bài tập ở trên lớp không nhiều, giải
bài tập phần lớn là ở nhà.
- Một số học sinh tiếp thu bài chậm từ đó không nắm vững kiến thức . Học
sinh chưa có hệ thống lại trọng tâm của từng bài học, phân tích đầu bài, phân
loại bài tập, lựa chọn phương án giải bài tập còn hạn chế. Chưa sử dụng thành
thạo các công thức đã được học liên quan đến hiện tượng vật lí nào và đặc biệt là
học sinh chưa lưu ý đến đơn vị chuẩn của từng đại lượng trong công thức. Khả
năng vận dụng công thức toán học vào việc giải bài tập vật lí của học sinh còn
gặp nhiều khó khăn.
- Học sinh chưa xác định được mục đích của việc giải bài tập là tìm ra từ câu
hỏi, điều kiện của bài toán, xem xét các hiện tượng vật lí, từ đó nắm vững mối
liên hệ giữa các đại lượng đã cho và các đại lượng phải tìm.
- Kỹ năng nhận diện các dạng bài, các đại lượng, biến đổi công thức, biến đổi
toán học và phân tích đề còn hạn chế. Hơn thế nữa, việc giải bài tập đòi hỏi học
sinh phải có kiến thức cơ bản về toán như các phép tính về phân số, đổi đơn vị,
biến đổi công thức... mà học sinh yếu kém thì thường hổng kiến thức này. Dẫn
đến các em nhầm lẫn các đại lượng, lúng túng trong đổi đơn vị và sử dụng công
thức vào giải bài tập.
III. Các biện pháp thực hiện
Ngoài việc nắm vững kiến thức, để có kỹ năng tốt trong việc giải bài tập Vật
lí đòi hỏi học sinh phải nắm vững phương pháp giải cũng như cách trình bày lời
giải, phải có kỹ năng phân loại được các dạng bài tập. Việc rèn luyện cho học