Các s ki n tác đ ng đ n phong trào nôngự ệ ộ ế
dân cu i th k XIV trongố ế ỷ
Khâm đ nh Vi t s thông giám c ngị ệ ử ươ
m cụ (Qu c s quán tri u Nguy n)ố ử ề ễ
1. Nhâm Thìn, năm th m i hai (1352). (Nguyên, năm Chí Chính th 12).ứ ườ ứ
Tháng 7, mùa thu. Có th y tai l n.ủ ớ
- N c lên to, v đê Bát, Kh i, lúa má b ng p; Khoái Châu, H ng Châu và phướ ỡ ố ị ậ ồ ủ
Thu n An b thi t h i h n c .ậ ị ệ ạ ơ ả
- Ngày m ng m t, tháng 3, mùa xuân. Nh t th c.ồ ộ ậ ự
L ng Châu và Nam Sách, gi c c p n i d y.Ở ạ ặ ướ ổ ậ
Năm b y gi đói kém. Dân gian kh v gi c c p. Có k tên là T , t x ng là cháuấ ờ ổ ề ặ ướ ẻ ề ự ư
ngo iạ H ng Đ o đ i v ngư ạ ạ ươ , t h p nh ng k đi tr n trong s các gia nô c a cácụ ọ ữ ẻ ố ố ủ
nhà v ng h u, n i lên làm gi c c p, c p bóc các vùng L ng Giang và Namươ ầ ổ ặ ướ ướ ạ
Sách.
- Tháng 9, mùa thu. Có n n sâu c n lúa. Xu ng chi u xá m t n a thu ru ng.ạ ắ ố ế ộ ử ế ộ
2. t Mùi, năm th 15 (1355). (Nguyên, năm Chí Chính th 15).Ấ ứ ứ
Tháng 2, mùa xuân. Núi Kính Ch l .ủ ở
Đ ng đ t.ộ ấ
Tháng 3. H n hán đ n mãi tháng 6, mùa h .ạ ế ạ
Tháng 7, mùa thu. Có th y tai l n.ủ ớ
Tháng 9. Sét đánh c ng Tri u Nguyên và c a nách hai bên t , h u.ổ ề ử ả ữ
L i bàn c aờ ủ Ngô [Thì] Sĩ - Tháng 8 đã là mùa không có s m, th mà đây tháng 9ấ ế ở
hãy còn sét đánh, và sét đánh có ph i m t ch đâu, th c là m t s l l m! Tr n Dả ộ ỗ ự ộ ự ạ ắ ầ ụ
Tông lên ngôi đ n đây m i 15 năm, đã sáu l n nh t th c, ba l n th y tai, ba l n h nế ớ ầ ậ ự ầ ủ ầ ạ
hán, m t l n sâu c n lúa, l i luôn năm m t mùa đói kém. Đ n đây, t mùa xuân đ nộ ầ ắ ạ ấ ế ừ ế
mùa thu, nào là núi l , nào đ t đ ng, không tháng nào không có tai bi n! Ý ch ngở ấ ộ ế ừ
lòng tr i ph t t i đ i ác đ i dâm, răn m m bi ng nhác chính s . Th mà trong đámờ ạ ộ ạ ạ ầ ế ự ế
cha con vua tôi v n c nh n nh n không h lo âu: k trên thì không ch u th t lòngẫ ứ ơ ơ ề ẻ ị ậ
xét mình, k d i thì không có m u ch c gì đ c u đ i giúp n c; coi th ngẻ ướ ư ướ ể ứ ờ ướ ườ
đi m tr i mà không bi t s , khinh b vi c ng i mà không lo toan! Qua năm sau,ề ờ ế ợ ỏ ệ ườ
Tr n Minh Tông m t, D Tông rông r ch i b i; gi c c p t ng đàn n i lên, xuiầ ấ ụ ỡ ơ ờ ặ ướ ừ ổ
nên v n h i không th nh đ t n a, r i ngôi báu nhà Tr n suýt m t vào tay ph ngậ ộ ị ạ ữ ồ ầ ấ ườ
trò h D ng! Đ o tr i nào có xa đâu? L i chua - C ng Tri u Nguyên: T c là c ngọ ươ ạ ờ ờ ổ ề ứ ổ
chòi tr c đi n Thiên An.ở ướ ệ
3. Đinh D u, năm th 17 (1357). (Nguyên, năm Chí Chính th 17).ậ ứ ứ
Đói l n.ớ
Li n m y năm nay, luôn b m t mùa, đói kém, m t th ng g o tr giá m t ti n.ề ấ ị ấ ộ ư ạ ị ộ ề
4. M u Tu t, năm Đ i Tr th 1 (1358). (Nguyên, năm Chí Chính th 18).ậ ấ ạ ị ứ ứ
Tháng 3. H n hán đ n mãi tháng 7, mùa thu.ạ ế
Tháng 8. H chi u cho nhà giàu các l b thóc ra phát ch n cho dân nghèo.ạ ế ộ ỏ ẩ
Luôn năm đói kém, l m ng i nghèo túng. Nhà vua h chi u cho các quan s t iắ ườ ạ ế ở ạ
khuyên nh ng nhà giàu phát thóc ra đ ch n c p cho dân, nh ng v n tr giá mà trữ ể ẩ ấ ư ẫ ị ả
ti n.ề
5. K H i, năm th 2 (1359). (Nguyên, năm Chí Chính th 19).ỷ ợ ứ ứ
Tháng 8. M a to, n c ng p.ư ướ ậ
Luôn nhi u ngày m a to, n c đ y, tràn ng p, làm trôi c c a nhà c a c dân, lúaề ư ướ ầ ậ ả ử ủ ư
má đ u ng p m t.ề ậ ấ
6. Canh Tí, năm th 3 (1360). (Nguyên, năm Chí Chính th 20)ứ ứ .
Tháng 7, mùa thu. Có th y tai l n.ủ ớ
Tháng 12, mùa đông. Sai c m quân đi tu n, lùng b t nh ng gi c c p các l .ấ ầ ắ ữ ặ ướ ở ộ
Nhà vua h chi u: phàm gia nô các nhà v ng, h u và công chúa đ u ph i có thíchạ ế ươ ầ ề ả
ch trán theo "ph m hàm" c a mình và ph i kê khai vào s h t ch. N u ai khôngữ ở ẩ ủ ả ổ ộ ị ế
thích ch và khai s thì là h ng tr m c p. H b t đ c, k l n thì tr t i; ng iữ ổ ạ ộ ướ ễ ắ ượ ẻ ớ ị ộ ườ
bé thì sung công. Đó là vì c gia nô các nhà v ng, h u và công chúa b y gi ph nớ ươ ầ ấ ờ ầ
nhi u tr n đi làm gi c c p.ề ố ặ ướ
7. Nhâm D n, năm th 5 (1362). (Nguyên, năm Chí Chính th 22).ầ ứ ứ
Tháng này (tháng 5) h n hán đ n mãi tháng 7, mùa thu. L c xét các tù ph m. M aạ ế ụ ạ ư
to. Xu ng chi u mi n m t n a thu đinh, thu đi n năm nay.ố ế ễ ộ ử ế ế ề
Tháng 8. Dùng Ph m S M nh gi vi c vi n Xu M t.ạ ư ạ ữ ệ ệ ậ
Đói l n. Nhà vua xu ng chi u cho các nhà giàu quyên thóc, phát ch n cho dânớ ố ế ẩ
nghèo, r i ban cho ph m t c có t ng b c khác nhau.ồ ẩ ướ ầ ậ
Tháng 9. Ph Thiên Tr ngủ ườ có b nh d ch. Nhà vua xu ng chi u b o đem thu c,ệ ị ố ế ả ố
ti n và g o c a nhà n c ch n c p cho dân nghèo.ề ạ ủ ướ ẩ ấ
Nhà vua v ch i ph Thiên Tr ng, g p khi dân gian có b nh d ch, bèn xu ngề ơ ủ ườ ặ ệ ị ố
chi u phát cho nhà nghèo m i ng i: thu c hai viên, ti n hai ti n và g o hai th ng.ế ỗ ườ ố ề ề ạ ư
Tháng 10, mùa đông. Núi Thiên Ki n l .ệ ở
8. Tân H i, năm th 2 (1371). (Minh, năm H ng Vũ th 4).ợ ứ ồ ứ
Nhà vua xu ng chi u: phàm vi c xây d ng cung th t đ ng có phi n nhi u đ n dân.ố ế ệ ự ấ ừ ề ễ ế
B y gi cung th t đ u b Chiêm Thành đ t phá. Nhà vua h chi u cho xây d ng vàấ ờ ấ ề ị ố ạ ế ự
s a sang l i, nh ng vi c doanh t o ch c t m c m c, đ n gi n, do nh ng ch c t nử ạ ư ệ ạ ỉ ố ộ ạ ơ ả ữ ứ ả
quan trong h tôn th t đ ng làm, ch không dùng đ n s c dân.ọ ấ ứ ứ ế ứ
9. M u Ng Tr n Đ Hi n, năm X ng Phù th 2 (1378). (Minh, năm H ng Vũậ ọ ầ ế ệ ươ ứ ồ
th 11).ứ
Tháng 7, mùa thu. Có th y tai l n.ủ ớ
B t đ u đánh thu đinh.ắ ầ ế
Theo phép cũ, dân đinh khi đã vào s thành s ng ch h n hoi r i, thì sinh thêmổ ố ạ ẳ ồ
không k , ch t đi không tr . H ng binh lính thì đ i này qua đ i khác ph i làm línhể ế ừ ạ ờ ờ ả
mãi, không đ c ra làm quan. Nhân đinh nào có ru ng đ t, m i ph i n p ti n,ượ ộ ấ ớ ả ộ ề
không có ru ng đ t thì đ c mi n. G p lúc có vi c d y quân cũng ch nh ng ng iộ ấ ượ ễ ặ ệ ấ ỉ ữ ườ
có ru ng bãi dâu, đ m cá thì ph i tùy có nhi u hay ít mà n p ti n, thóc, b c, l a độ ầ ả ề ộ ề ạ ụ ể
cung c p cho vi c quân. Đ n đây vi c quân đ ng t i t p, kho tàng tr ng r ng, Đấ ệ ế ệ ươ ớ ấ ố ỗ ỗ