á°o Trinh Nh∂t
Phan á÷nh PhÔng
Nh° l¨nh Ω≠o 10 nØm Khüng Chi∆n
(1886 ñ 1895) Í NghŒ Tÿnh
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 1/1
1) MÊt l°ng nhiÀu mÒ cünh chu„n
Tr∫n Ωünh sau cÔng vËi quµn Phüp l° tr∫n Í Hu∆ Ω≈m 23/5/1885, quµn ΩÊi chœnh quy
cða triÀu Ω÷nh ViŒt Nam cÒng th∂t b≠i n‚t.
Th°nh m∂t vua ch≠y.
Bµy giÈ ch‚ng vËi Phüp ch◊ l° vØn thµn vËi dµn binh.
NgıÈi n°y Ωünh mÊt hai tr∫n, nh‹m kia gi˘ ΩıÏc Ω·i ba nØm r„i cÒng tan vÎ.
Duy c›n mÊt ngıÈi c‚ g∞ng cıÎng l≠i, triŒu t∫p œt nhiÀu anh em Ω„ng chœ, r‹t d∑u nhiŒt
huy∆t v°o trong cµy Ωøn dµn tÊc t˙ l∫p, kh≈u cao ng‡n l¯a üi qu‚c c›n b˜ng Ωfi l≈n Í mÊt g‹c
H° Tÿnh, Qu®ng B÷nh mıÈi nØm sau n˘a mËi t∞t.
∂y l° Phan á÷nh PhÔng.
NgıÈi l°ng á·ng Thüi, huyŒn La SÁn, t◊nh H° Tÿnh, Phan á÷nh PhÔng sinh nØm 1847,
d›ng dfli nh° nho.
á·ng Thüi v‚n l° mÊt l°ng n‰i ti∆ng nh∂t trong t◊nh H° Tÿnh, v÷ xıa nay c‹ ngıÈi Ω∫u
Ω≠t lËn, l°m quan to r∂t nhiÀu. KhÍi l≈n t˜ ΩÈi nh° L≈, phüt mÊt ·ng Qu∫n c·ng, nh° gi°u
c‹ lËn, hay l°m viŒc phÓc Ωˆc, dµn trong ΩŸa phıÁng ΩÀu ΩıÏc nhÈ c∫y, cho n≈n ngıÈi ta
sÔng büi l∞m, t·n ·ng l° “KiÀu Qu∫n c·ng”.
á∆n ΩÈi g∑n Ωµy, l°ng á·ng Thüi l≠i c°ng Ω≠i phüt, thi Ω∫u hay l°m quan cÒng v∫y.
Tˆc nhı Qu∫n c·ng Ho°ng Cao Kh®i, v° hai t‰ng Ω‚c Ho°ng M≠nh Trœ, Ho°ng Tr‡ng Phu,
ba cha con hiÃn hüch mÊt thÈi ; c›n nhË lÓc qu∫n Ho°ng b°y tiŒc th‡ b®y mıÁi, c‹ ngıÈi
m˜ng cµu liÕn nhı v∑y ΩÓng l∞m : “Con cüi mÊt nh° hai t‰ng Ω‚c, Phüp Nam hai nıËc mÊt
c·ng th∑n”.
H‡ Phan th÷ t˜ ·ng Phan Nhı Tœnh, l°m t‰ng Ω‚c t◊nh H®i DıÁng h„i c›n thuÊc vÀ
Nam triÀu v° chœnh l° th°y h‡c cða cÚ Phan á÷nh PhÔng cho tËi cüc ·ng ti∆n sÿ Phan á÷nh
Du, Phan Tr‡ng Mıu, Phan Huy Nhu∫n... ΩÀu l° ngıÈi Ω„ng hıÁng v° Ω„ng thÈi vËi cÚ
Phan.
NgıÈi ta vπn b®o hai thüi c˙c kh·ng g¥p nhau. á±ng n°y chÓng ta th∂y hai thüi c˙c
cÔng Í mÊt l°ng á·ng Thüi : h‡ Ho°ng ph› tü B®o hÊ ΩıÏc vinh hiÃn Ω∆n tÊt b∫c, h‡ Phan
ch‚ng c˙ B®o hÊ cÒng quy∆t liŒt tÊt b∫c !
H‡ Phan, t˜ thðy t‰ Í ΩÈi L≈, truyÀn Ω∆n á÷nh PhÔng l° 12 ΩÈi, m° ΩÈi n°o cÒng c‹
ngıÈi thi Ω∫u lËn, l°m quan to, cho n≈n ngıÈi ta thuÍ trıËc Ω¨ t˜ng Ω¥t t≈n cho x‹m h‡
Phan Í l° “ç y h≠ng”, tfi ˚ l° mÊt x‹m to°n ngıÈi Ω∫u Ω≠t cao sang.
çng thµn sinh ra Phan á÷nh PhÔng l° Phan á÷nh TuyÃn, Ω∫u ph‹ b®ng khoa giüp th÷n
(1814) vÀ thÈi vua ThiŒu TrŸ. L°m quan tËi Phð do¨n phð Th˜a Thi≈n, sau vµng mŒnh vua
sai ra B∞c l°m chˆc Tün l˚ quµn vÚ d¬p gi¥c Í t◊nh L≠ng SÁn, bŸ t¯ tr∫n.
Phan á÷nh PhÔng c‹ nØm anh em.
Anh c® l° Phan á÷nh Th·ng, Ω∫u tÓ t°i, l°m Ph‹ qu®n Ω‚c mÊt ΩÊi thuyÀn chi∆n ; thˆ
hai l° Phan á÷nh Thu∫t, Ω∫u c¯ nhµn l°m Giüo th‡ ; thˆ ba l° Phan á÷nh Tu∂n m∂t sËm ;
cÚ tˆc l° thˆ tı ; c›n ngıÈi em Ót l° Phan á÷nh V∫n, Ω∫u Ph‹ b®ng l°m Tri phð. CÚ l≠i c›n
hai em khüc m¬ n˘a, nhıng kh·ng ai th°nh Ω≠t g÷.
Phan á÷nh PhÔng phu nhµn l° con güi mÊt quan phð Í l°ng Th‡ TıÈng cÒng thuÊc vÀ
t‰ng ViŒt Y≈n, l∂y cÚ sinh ra ΩıÏc b‚n ngıÈi con trai. VÀ sau, phu nhµn v° m∂y ngıÈi con
trai lËn ΩÀu m∂t sËm vÀ bŒnh Ωi≈n, nh±m lÓc Phan Ωang c∑m quµn khüng c˙ binh Phüp Í
nÓi VÚ Quang, cho n≈n cÚ Ω¨ c‹ cµu than thÍ :
— M÷nh sinh g¥p ph®i lÓc gia bi∆n, qu‚c bi∆n, th≈ bi∆n, t¯ bi∆n.
Trong b‚n ngıÈi con trai cða cÚ, duy c‹ ngıÈi s‹t l≠i l° Phan á÷nh C˜ c‹ ti∆ng th·ng
minh can Ω®m.
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 2/2
Phan á÷nh C˜ t˙ l° Bü Ng‡c, h„i nhfi theo cÚ Í lu·n trong quµn. á∆n nØm bœnh thµn
(1896), nghÿa l° sau khi cÚ m∂t mÊt nØm, th÷ tr‚n Ωi du h‡c Í Nh∫t B®n, Ωˆng v°o h≠ng
thanh ni≈n anh tu∂n trong Ωüm ViŒt Nam chœ sÿ vong mŒnh qua á·ng Kinh lÓc b∂y giÈ.
NhiÀu ngıÈi tıÍng ch∞c mai sau Bü Ng‡c c‹ thà n‚i ΩıÏc chœ lËn cða cha. Nhıng vÀ sau
xoay Ω‰i xu hıËng, c‹ thà suy nghÿ viŒc nıËc kh·ng thà cˆu l≠i ΩıÏc n˘a, d∑u c‹ l°m g÷,
ch≤ng qua cÒng nhı “d≠ tr°ng xe cüt biÃn Ω·ng, nh‡c l›ng m° ch≤ng n≈n c·ng cün g÷”, r„i
ngıÈi ta th∂y NguyÕn Bü Trüc vÀ trıËc Ωıa Bü Ng‡c vÀ sau, quy thu∫n chœnh phð B®o hÊ.
T·i nhË c‹ mÊt l∑n ΩıÏc g¥p Bü Ng‡c Í H° NÊi, næt m¥t tfi ra ngıÈi hiÀn l°nh cˆng cfii ;
nhıng hfii chuyŒn chi cÒng ng∫p ng˜ng kh·ng mu‚n n‹i ra ; h÷nh nhı c‹ mÊt tµm s˙ g÷ u∏n
khÓc kh‹ n‹i l∞m v∫y. LÓc ∂y sau cuÊc Ñu chi∆n 1914—1918 v˜a tan œt lµu.
Cüch sau Ω‹ mÊt nØm, nghe tin Bü Ng‡c l≠i Ωi sang T°u, song l∑n n°y Ωi mÊt cüch
ΩıÈng ho°ng. Kh·ng bi∆t Bü Ng‡c l≠i Ωi nhı th∆ c‹ mÚc Ωœch g÷, ch◊ bi∆t cu‚i nØm 1921, c‹
tin ngo°i büo vÀ r±ng mÊt h·m Bü Ng‡c Ωang d≠o chÁi Í H„ng kh∏u c·ng vi≈n t≠i ThıÏng
H®i, th÷nh l÷nh bŸ mÊt ngıÈi c∑m sÓng lÚc chÿa ngay Bü Ng‡c m° b∞n b®y phüt ch∆t tıÁi.
Kh·ng n‹i, ai cÒng Ωð bi∆t ngıÈi b∞n Bü Ng‡c chœnh l° mÊt ngıÈi Ω„ng b°o ViŒt Nam.
Nhµn Ω‹ m° ΩıÁng thÈi c‹ dı lu∫n phµn vµn n‰i l≈n, k¿ b°n v∑y ngıÈi n‹i khüc.
Nhıng m° th·i ! chÓng ta n≈n ΩÃ ngıÈi dıËi su‚i v°ng y≈n ngh◊ l° hÁn.
CÚ Phan l≠i c›n mÊt b° vÏ thˆ n˘a, tˆc l° em ruÊt ·ng L≠i bÊ Tham tri Tr∑n Tr≠m. B°
n°y vÀ Í vËi cÚ sinh ΩıÏc mÊt ngıÈi con trai l° Phan á÷nh Cam m∂t sËm ; l≠i sinh h≠ mÊt
ngıÈi trai n˘a, h„i 1925—1926, t·i tËi H° Tÿnh nghi≈n cˆu t°i liŒu ΩÃ vi∆t cu‚n süch n°y,
ΩıÏc th∂y b° v° c∫u thˆ nam Ω‹ Í l°ng á·ng Thüi. Sau Ω‹ tËi giÈ, tin tˆc ra sau kh·ng rfl.
H„i cÚ Phan c∑m quµn khÍi nghÿa, nh˘ng lÓc l≈n ghÀnh xu‚ng thüc, x·ng pha h›n Ω≠n
mÒi gıÁm, sËm t‚i ΩÀu c‹ b° truy tÔy Í trong quµn cho tËi khi chung cuÊc, n≈n ngıÈi ta g‡i
b° l° “c‚ ngu∆ch r˜ng”. Ngu∆ch l° mÊt ti∆ng Í NghŒ Tÿnh dÔng Ωà ch◊ ngıÈi Ω°n b° n°o Ω¿
con Ω∑u l›ng l° güi ; r˜ng c‚t ΩÃ ch◊ tfi r±ng b° theo h∫u cÔ Phan Í trong r˜ng rÓ v∫y.
áüng ti∆c nh˘ng gi∂y tÈ v° thð bÓt cða h‡ Phan bŸ ti≈u tün th∂t l≠c h∆t s≠ch. Ph∑n th÷
m∂t ngay trong lÓc binh hfia b·n ba, ph∑n th÷ m∂t bÍi nh˘ng dı Ω®ng bŸ h°ng Ω∑u b∞t bË,
nh˘ng nh° Ω„ng chœ bŸ khüm xæt tŸch thµu. C‹ nh° ph®i ng∫m ngÔi t˙ ΩÊng Ω‚t Ωi, k¿o sÏ
li≈n lÚy. Ph®i bi∆t, vËi khµm sai NguyÕn Thµn lÓc b∂y giÈ, mÊt ch˘ cða Phan á÷nh PhÔng
c›n n±m s‹t l≠i Í trong tay ai, cüi Ω∑u ngıÈi ∂y ch◊ l° cð chu‚i !
Th°nh ra c·ng viŒc sıu t∑m t°i liŒu nhiÀu nÂi gian nan.
C›n chØng, ch◊ l° nØm ba m®nh Ωo≠n gi®n t°n bi≈n, m˙c Ω¨ mÈ, gi∂y Ω¨ nüt. á∆n nÂi
‚ng kœnh h›m ®nh ph®i t˜ ch‚i, kh·ng chŸu b∞t sang, v° n∆u ta Ωıa l≈n n¥ng tay, sÏ gi∂y rÈi
r¨. Nhıng m∂y cüi di tœch mong manh sˆt m¿ ∂y cÒng c›n l∫p l›e chÓt œt tia süng ΩÃ cho k¿
sıu t∑m c‹ thà hiÃu th≈m ΩıÏc œt nhiÀu vÀ quµn s˙ b‚ trœ cða cÚ Phan. V° mÊt Ω·i ph∑n vÀ ˚
ki∆n cÚ Ω‚i vËi thÈi cuÊc.
C‹ ngıÈi n‹i sinh thÈi cÚ Phan cÒng nghiŒn nha phi∆n. T·i kh·ng thà tin. M¥c d∑u b®o
Ω‹ l° s˙ mÚc kœch cða mÊt vŸ c‚ l¨o, ngıÈi B∞c, Ω¨ truy tÔy cÚ Phan r∂t lµu v° mËi qua ΩÈi Í
H° NÊi ΩÊ nØm nØm nay.
Nh˘ng b∫c k¸ c˙u Ωüng kœnh Í Ω∂t Lam H„ng m° t·i Ω¨ ΩıÏc phfing v∂n, xıa kia ho¥c
Ω„ng ni≈n cÊng s˙, ho¥c giao thiŒp thµn m∫t vËi cÚ Phan, kh·ng nghe mÊt ai n‹i cÚ c‹ cüi üc
t∫t Ω‹.
Vπn bi∆t thuÍ ngıÈi Anh Ω¨ Ωem sÓng b∞n Ω≠n thu‚c phiŒn v°o nıËc T°u (nha phi∆n
chi∆n tranh nØm 1840) v° t∂t ngıÈi T°u Ω¨ truyÀn bü sang b≈n ta r„i, nhıng vua ta c‹ lŒnh
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 3/3
c∂m Ωoün r∂t nghi≈m. Th∫t th∆, quµn chð ViŒt Nam ng°y xıa kh·ng nÎ l›ng lÏi dÚng m‹n
thu∆ thu‚c ΩÊc h≠i dµn ΩÃ l°m mÊt ngu„n lÏi cho c·ng kh‚.
Hai triÀu ThiŒu TrŸ, T˙ áˆc, vua nhiÀu l∑n h≠ dÚ c∂m ng¥t quan l≠i hÓt nha phi∆n, ai
kh·ng tuµn lŒnh c‹ thà bŸ cüch chˆc v° k∆t ün bŸ Ω„, bŸ lıu.
CÚ Phan l° mÊt nh° nho tr÷ tr‡ng, mÊt vŸ quan thanh li≈m m˙c thıËc, kh·ng l¡ Ωµu t˙
h≠i sˆc khfie m÷nh v° ph≠m phæp nh° vua ?
Hay l° nØm ba thüng trıËc khi anh hÔng m≠t lÊ, cÚ Phan ta Í quµn thˆ m∞c ph®i bŒnh
lŸ tr∑m tr‡ng, kh·ng ch˜ng trong bÊ h≠ c‹ k¿ hi∆n k∆ dÔng mÊt v°i Ωi∆u thu‚c phiŒn ΩÃ h‡a
may cˆu nguy, r„i nh˘ng ngıÈi b°ng quan v÷ Ω∂y tıÍng r±ng b÷nh thÈi cÚ vπn c‹ cüi l≠c thÓ
∂y chØng ?
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 4/4
2) Toan liÀu ch∆t v÷ chıa ΩıÏc Ωi thi
Nh˘ng ngıÈi ΩıÏc g∑n cÚ Phan, ΩÀu n‹i cÚ tıËng m≠o r∂t x∂u, n∆u cˆ l∂y ngo°i da m°
xæt ngıÈi, th÷ kh·ng c‹ ai ngÈ Ωµu vÀ sau cÚ l°m n≈n ΩıÏc anh hÔng. Nh° tıËng s‚ n‹i cÚ
ch◊ khüc ngıÈi ΩıÏc mÊt qu˚ tıËng, l° khi n±m ngð th÷ m÷nh m∏y ¯ng Ωfi h„ng h°o l≈n, Ω‹
l° tıËng l≠.
ThuÍ c›n Ωi h‡c, Ωi h‡c Ω∑n ΩÊn t‚i tØm, Ω∆n nÂi h‡c trıËc qu≈n sau, th°y h‡c Ω¨ n‹i
mai sau t∂t PhÔng kh·ng l°m g÷ n≈n thµn. Nhıng cÚ c‹ tœnh r∂t t˙ hÔng, th∂y anh em m÷nh
ai cÒng th·ng minh h‡c gifii, th÷ l∂y l°m phπn u∂t v· cÔng, c‚ g∞ng h‡c ΩÃ theo kŸp mËi
nghe.
Th°nh ra r›ng r¨ trong b‚n nØm nØm, trong tay kh·ng rÈi quyÃn süch, chµn kh·ng
bıËc ra ΩıÈng, ch◊ m°i miŒt nÁi ün süch ng‡n Ωøn, quy∆t chœ l∫p ΩıÏc c·ng danh s˙ nghiŒp.
C∫u bæ thıÈng n‹i vËi b≠n Ω„ng h‡c :
— Ta c‚ h‡c ΩÃ mai sau chi∆m ΩıÏc kh·i nguy≈n mËi nghe.
Ch≤ng qua cÒng chœ khœ khoa c¯ nhı ai ! C‹ nhi≈n, thÈi Ω≠i n°o k˝ cıÁng ∂y. ThÈi Ω≠i
thıÈng u‚n chœ khœ con ngıÈi theo khu·n n‹, m∂y ai h„ dÕ thoüt ΩıÏc ra ngo°i.
NıËc ta t˜ ΩÈi nh° Tr∑n, cüch kæn ch‡n nhµn t°i, ch◊ c‹ t˜ chıÁng khoa c¯. Ai kh·ng Í
trong v›ng Ω‹ bıËc ra th÷ kh·ng thà l° nhµn t°i, m° cÒng kh‹ c‹ ngfl n°o Ωà xu∂t thµn cho
ΩıÏc.
Cüi l‚i t˜ chıÁng khoa c¯, truyÀn vÀ ΩÈi sau, ch≤ng nh˘ng kh·ng bËt Ωi m° l≠i c°ng
th≈m b°i v¡ thŸnh h°nh l≈n m¨i.
Sau khi vua Gia Long v˜a th‚ng nh∂t trong nıËc xong, tˆc thÈi gıÁm giüo x∆p x‹, thi
phÓ l≈n Ω°n. Vua quan l°m gıÁng v° khuy∆n khœch dµn : lu·n m∂y triÀu Minh M≠ng, ThiŒu
TrŸ, T˙ áˆc, to°n l° Thi≈n t¯ thi phÓ ; b∑y t·i danh v‡ng nhı H° T·n QuyÀn, Do¨n U∏u,
to°n l° qu∑n th∑n t˜ chıÁng. Vua t·i ch◊ tıÍng trong nıËc c‹ bÈ cfli, c‹ nhµn dµn, th∆ l° trÈi
Nam ΩŸnh ph∫n, kh·ng bi∆t b≈n ngo°i c‹ cıÈng lµn, c‹ ΩŸch qu‚c, thıÈng ΩÃ m∞t Ω∆n ta. M‡i
viŒc khı khı ch≤ng chŸu c®i cüch. Quan ®i kh·ng khai, c¯a bÃ Ω‹ng ch¥t, thÈi th∆ ch≤ng
hiÃu, vfl bŸ l·i th·i, triÀu Ω÷nh ch◊ lo ngµm thi Ω¥t phÓ vËi nhau, tıÍng Ωµu “m∂y v∑n thi
phÓ” cho hay, Ωð sˆc trŸ dµn gi˘ nıËc. Kæn ngıÈi, th÷ khinh vfl bÈi m° tr‡ng vØn chıÁng.
D≠y dµn, th÷ bfi th˙c h‡c m° chuÊng khoa c¯. BÍi th∆, ngıÈi ΩÈi ∂y ai kh·ng h‡c t˜ chıÁng
kh·ng n≈n ngıÈi, h‡c m° kh·ng thi Ω∫u cÒng kh·ng n≈n ngıÈi, thi Ω∫u m° kh·ng ΩıÏc l°m
quan cÒng kh·ng n≈n ngıÈi.
Gi˘a lÓc thi≈n h≠ Ωµu Ω‹ th·ng minh ti∆n h‹a r∑m r∑m, k¿ th÷ Ωang ra tay chinh phÚc
Ω∂t xa, ngıÈi th÷ bi∆t lo thµn t˙ cıÈng c®i cüch, th∆ m° Í nıËc m÷nh, vua quan vπn kÀm gi˘
nhµn dµn Í ch¥t trong v›ng h‡c cÒ th‹i xıa. NgıÈi ta lo mÍ mang nh˘ng thıÁng m¨i, nh˘ng
c·ng nghŒ, nh˘ng cÁ khœ, nh˘ng khoa h‡c, c›n m÷nh Ωµy th÷ khi Ωˆng khi ng„i, khi t◊nh khi
m≈, ch◊ lo c‹ mÊt viŒc t˜ chıÁng khoa c¯.
Chœnh nh° vua c‹ trüch nhiŒm s¯a nıËc d≠y dµn, ·m gi˘ m¨i ch∆ ΩÊ t˜ chıÁng khoa
c¯, buÊc dµn ph®i theo Ω‹ m° Ωi, b®o r±ng ai Ωi Ω∆n ch “khoa ho≠n” mËi l° tËi mÚc Ωœch
nhµn sinh, hÕ ai Ωi trüi con ΩıÈng ∂y, th÷ kh·ng ngfl xu∂t thµn n°o khüc. T˙ nhi≈n, nh˘ng
ngıÈi Í dıËi cüi ch∆ ΩÊ giüo h‹a Ω‹, bao nhi≈u tı tıÍng, bao nhi≈u hy v‡ng, bao nhi≈u chœ
khœ, ΩÀu quanh qu∂t sa Ω°, Í trong c‹ b‚n ch˘ ; b‚n ch˘ ∂y chia ra l°m hai Ωo≠n, l° : thi Ω∫u
v° l°m quan.
CÚ Phan, sinh ra nh±m gi˘a ho°n c®nh nhı th∆, th÷ cüch l∫p chœ xu∂t thµn cða cÚ tr˜
khoa c¯ ra, kh·ng c‹ con ΩıÈng n°o hÁn, v∫y ta th∂y cÚ c‹ cüi chœ “h‡c quy∆t khoa”, ch≤ng
n≈n l∂y g÷ l°m l≠.
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 5/5
