Tr n th y chi n R ch G m-Xoài Mút (1785)ậ ủ ế ạ ầ
Bùi Th y Đào Nguyênụ
Tr n R ch G m-Xoài Mút là m t tr n chi n l n trên sông di n ra vào đêm 19ậ ạ ầ ộ ậ ế ớ ễ
r ng 20 tháng 1 năm 1785 gi a liên quân Xiêm-Nguy n và quân Tây S n t iạ ữ ễ ơ ạ
khúc sông R ch G m-Xoài Mút, khi đó thu c dinh Tr n Đ nhạ ầ ộ ấ ị , x Đàngứ
Trong, n c Đ i Vi t; nay thu c Ti n Giang, Vi t Nam.ướ ạ ệ ộ ề ệ
T ng đài trong Khu di tích chi n th ngượ ế ắ
R ch G m Xoài Mút thu c p Đông, xãạ ầ ộ ấ
Kim S n, huy n Châu Thành, Ti nơ ệ ề
Giang.
1. Nguyên nhân
Năm 1771, ba anh em Tây S n là Nguy n Nh c, Nguy n Hu và Nguy n L ,ơ ễ ạ ễ ệ ễ ữ
n i lên ch ng chúa Nguy n. Sau khi hai chúa Nguy n b gi t năm 1777, chúaổ ố ễ ễ ị ế
m i là Nguy n Ánh cũng b Tây S n đánh thua nhi u l n. Tuy nhiên, v chúaớ ễ ị ơ ề ầ ị
này v n c t p h p l i l c l ng Gia Đ nh đ khôi ph c.ẫ ố ậ ợ ạ ự ượ ở ị ể ụ
Tháng 2 năm Quý Mão (1783), Nguy n Nh c sai hai em là Nguy n Hu vàễ ạ ễ ệ
Nguy n L mang quân vào Nam. T ng nguy n là Châu Văn Ti p dùng h aễ ữ ướ ễ ế ỏ
công ch ng l i nh ng b tr gió nên thua tr n. Chúa Nguy n Ánh ph i ch yố ạ ư ị ở ậ ễ ả ạ
xu ng Ba Gi ng (Đ nh T ng), còn Châu Văn Ti p ph i men theo đ ng núiố ồ ị ườ ế ả ườ
qua Cao Miên r i qua Xiêm c u vi n.ồ ầ ệ
N c Xiêm lúc b y gi d i tri u vua Ch t Tri đ ng lúc th nh v ng vàướ ấ ờ ở ướ ề ấ ươ ị ượ
đang nuôi tham v ng chi m l y Cao Miên và Gia Đ nh đ m r ng b cõi. Khiọ ế ấ ị ể ở ộ ờ
nghe Châu Văn Ti p - m t b tôi thân tín c a chúa Nguy n - đ n c u c u, vuaế ộ ề ủ ễ ế ầ ứ
Xiêm li n đ ng ý.ề ồ
Đ c h a h n, Châu Văn Ti p g i ngay m t th báo tin cho chúa Nguy n.ượ ứ ẹ ế ử ậ ư ễ
Sau khi h i đàm v i t ng Xiêm tên là Thát X Đa t i Cà Mau. Vào tháng Haiộ ớ ướ ỉ ạ
năm Giáp Thìn (1784), chúa Nguy n sang V ng Các h i ki n v i vua Xiêm.ễ ọ ộ ế ớ
Đ c ti p đãi và giúp đ , chúa Nguy n t ch c l i l c l ng.ượ ế ỡ ễ ổ ứ ạ ự ượ
2. L c l ngự ượ
2.1 Liên quân Xiêm-Nguy nễ
Cu i tháng 7 năm 1784, vua Xiêm sai hai ng i cháu, cũng là hai viên t ngố ườ ướ
cao c p là Chiêu Tăng và Chiêu S ng, đem 2 v n quân th y cùng 300 chi nấ ươ ạ ủ ế
thuy n v t v nh Xiêm La, qua ng Kiên Giang, sang giúp.ề ượ ị ả
Nh ng theo ưM c Th gia phạ ị ả c a Vũ Th Dinhủ ế và Biên niên s Chân L p thìử ạ
ngoài s quân trên, còn có đ o b binh g m kho ng 3 v n quân b , do cácố ạ ộ ồ ả ạ ộ
t ng L c Côn, S Uy n, Chiêu Thùy Bi nướ ụ ạ ể ệ ch huy ti n sang Chân L p (t cỉ ế ạ ứ
Cao Miên) v i danh nghĩa giúp vua n c này; đ r i t đó, ti n qua ng Châuớ ướ ể ồ ừ ế ả
Đ c (nay thu c An Giang), ph i h p cùng th y binh c a Chiêu Tăng và Chiêuố ộ ố ợ ủ ủ
S ng.ươ
Tuy nhiên, chính s c a tri u Nguy n nh ử ủ ề ễ ư Đ i Nam th c lạ ự ục,Đ i Nam chínhạ
biên li t truy nệ ệ , Qu c Tri u Chánh Biên Toát Y uố ề ế và m t s tác ph m khácộ ố ẩ
nh Gia Đ nh thành thông chí c a Tr nh Hoài Đ c, Vi t Nam s l c c aư ị ủ ị ứ ệ ử ượ ủ
Tr n Tr ng Kim, Vi t s tân biên (quy n 3) c a Ph m Văn S n... đ u chépầ ọ ệ ử ể ủ ạ ơ ề
s quân Xiêm ch có 2 v n. Cho nên, v n đ này c n ph i tra c u thêm.ố ỉ ạ ấ ề ầ ả ứ
Ph n quân Nguy n g m các quân t ng đi theo phò chúa Nguy n, s ng iầ ễ ồ ướ ễ ố ườ
Vi t l u vong Xiêm, cùng m t s còn đang n náu Nam B ; g p chungệ ư ở ộ ố ẩ ở ộ ộ
đ c kho ng 3, 4 nghìn ng i. Chúa Nguy n c Châu Văn Ti p làm Bình Tâyượ ả ườ ễ ử ế
đ i đô đ c, M c T Sanh (con M c Thiên T ) làm Tham t ng, đ cùng d nạ ố ạ ử ạ ứ ướ ể ẫ
quân Xiêm v n c đánh nhau v i quân Tây S n...ề ướ ớ ơ
2.2 Quân Tây S nơ
Hi n v n còn nhi u con s khác nhau. Theo sách ệ ẫ ề ố Nhà Tây S nơ, thì quân c aủ
Phò mã Tr ng Văn Đa không quá 1 v n, đ i quân do t ng Nguy n Hu chươ ạ ạ ướ ễ ệ ỉ
huy c kho ng 2 v n, nh v y t ng c ng có kho ng 3 v n quân Tây S n.ướ ả ạ ư ậ ổ ộ ả ạ ơ
Nh ng theo sách ưM t s tr n quy t chi n chi n l c trong l ch s dân t cộ ố ậ ế ế ế ượ ị ử ộ thì
t ng s quân Tây S n Gia Đ nh - k c quân đ n trú c a Tr ng Văn Đa vàổ ố ơ ở ị ể ả ồ ủ ươ
đoàn binh thuy n m i đ c tăng c ng c a Nguy n Hu - ch kho ng 2 v n.ề ớ ượ ườ ủ ễ ệ ỉ ả ạ
Nh ng v trang b vũ khí, nh t là súng đ i bác, quân Tây S n không h thuaư ề ị ấ ạ ơ ề
kém quân Xiêm
V con s Vũ Th Dinh đ a ra "riêng th y quân c a Nguy n Hu đã 5 v n"ề ố ế ư ủ ủ ễ ệ ạ
(M c Th gia phạ ị ả), nhóm tác gi quy n sách trên không đ ng tình, vì l : ả ể ồ ẽ Con
s này không phù h p v i l c l ng và tình hình quân Tây S n lúc đó. T khiố ợ ớ ự ượ ơ ừ
kh i nghĩa năm 1771 cho đ n cu c ti u công ra B c năm 1786, ch a có chi nở ế ộ ế ắ ư ế
đ ch nào quân Tây S n huy đ ng đ n 3 v n quân...Vũ Th Dinh là m t võ quanị ơ ộ ế ạ ế ộ
tin c n c a Nguy n Ánh,l dĩ nhiên tác gi đã th i ph ng quân s Tây S n đẩ ủ ễ ẽ ả ổ ồ ố ơ ể
gi m b t th t b i c a quân Xiêm và quân Nguy n.ả ớ ấ ạ ủ ễ
3. Di n bi nễ ế
3.1 Tr c tr n chínhướ ậ
Tàu chi n Tây S n đã sế ơ ử
d ng trong tr n đánh (môụ ậ
hình tr ng bày trong khu diư
tích trên)
Tháng 7 năm 1784, th y quân Xiêm đ b lên đánh l y R ch Giá (thu c đ oủ ổ ộ ấ ạ ộ ạ
Kiên Giang), ti n đánh quân Tây S n c a Đô đ c Nguy n Hóa Tr n Giangế ơ ủ ố ễ ở ấ
(C n Th ), ti n chi m các mi n Ba Th c (Srok Pra-sak), Trà Ôn, Sa Đéc, Mânầ ơ ế ế ề ắ
Thít (hay Mang thít, Man Thi t) r i chia quân đóng gi . T ng Tây S n làế ồ ữ ướ ơ
Tr ng Văn Đa li n đem quân th y t Gia Đ nh ti n xu ng Long H (Vĩnhươ ề ủ ừ ị ế ố ồ
Long) đ c n ngăn.ể ả
Ngày 30 tháng 11 năm 1784, Đ i đô đ c Chu Văn Ti p, vì thông th o đ a hình,ạ ố ế ạ ị
nên d n quân đi tr c. Ông cho quân vào sông Mân Thít, b Ti n quân Ch ngẫ ướ ị ề ưở
c Tây S n tên là B o (Ch ng ti n B o) d n quân ra đánh, vây đ c ti nơ ơ ả ưở ề ả ẫ ượ ề
quân c a Chu Văn Ti p, và gi t ch t đ c viên t ng này. M t đ i t ng,ủ ế ế ế ượ ướ ấ ạ ướ
chúa Nguy n Ánh li n cho quân đánh g p vào c u vi n, chém ch t Ch ngễ ề ấ ứ ệ ế ưở
ti n B o cùng nhi u quân Tây S n. Xét th y quân ít, không ch ng ch i đ c,ề ả ề ơ ấ ố ọ ượ
Tr ng Văn Đa cho quân lui v gi Long H .ươ ề ữ ồ
Chu Văn Ti p t tr n, Lê Văn Quân đ c c lên thay, li n cho quân ti n đánhế ử ậ ượ ử ề ế
lũy Ba Lai (B n Tre) và Trà Tân (Đ nh T ng). Trong tr n Ba Lai, Ch ng cế ị ườ ậ ưở ơ
quân Nguy n là Đ ng Văn L ng b t ng Tây S n là Nguy n Văn Kimễ ặ ượ ị ướ ơ ễ
chém ch t, t ng Lê Văn Quân cũng b Lê Văn K chém tr ng th ng. K tế ướ ị ế ọ ươ ể ừ
đó, b ch huy liên quân cho quân đóng d c theo sông Ti n, t cù lao Nămộ ỉ ọ ề ừ
Thôn tr v h ng M Tho và đ t đ i b n doanh t i Trà Tânở ề ướ ỹ ặ ạ ả ạ
Cu i năm 1784, Tr ng Văn Đa sai Đô úy Đ ng Văn Tr n v Quy Nh n báoố ươ ặ ấ ề ơ
rõ tình hình nguy c p phía Nam, vua Thái Đ c (Nguy n Nh c) li n cấ ở ứ ễ ạ ề ử
Nguy n Hu làm t ng ch huy, cùng v i các t ng là Võ Văn Dũng, Tr nễ ệ ổ ỉ ớ ướ ầ
Quang Di u và Bùi Th Xuân, đem đ i binh vào đánh d p.ệ ị ạ ẹ
Nguy n Hu d n quân xu ng tàu nh ng l n này không vào Gia Đ nh nh m yễ ệ ẫ ố ư ầ ị ư ấ
l n tr c, mà đi th ng vào c a sông Ti n kéo đ n M Tho, vào tháng Ch pầ ướ ẳ ử ề ế ỹ ạ
năm Giáp Thìn (1784), r i đ t đ i b n doanh t i đây. Xong, ông dùng l cồ ặ ạ ả ạ ự
l ng nh đánh vài tr n thăm dò, nh ng k t qu không kh quaượ ỏ ậ ư ế ả ả
Sau, càng đóng quân lâu, thì mâu thu n gi a quân Nguy n, quân Xiêm và nhânẫ ữ ễ
dân Vi t càng tr nên sâu s c. Quân Xiêm c y mình là k c u giúp nên đàn áp,ệ ở ắ ậ ẻ ứ
c p bóc nhân dân, khinh m n c chúa Nguy n và quân Nguy n. B i v y,ướ ạ ả ễ ễ ở ậ
trong th đ ngày 25 tháng 1 năm 1785, chúa Nguy n Ánh đã than phi n v iư ề ễ ề ớ
giáo sĩ J. Liot r ng:ằ
Nay thì Xiêm binh t do c p gi t, c ng hi p ph n , c p bóc tàiự ướ ậ ưỡ ế ụ ữ ướ
s n, gi t b a không tha già tr . V y nên, "gi c" Tây S n ngày m tả ế ừ ẻ ậ ặ ơ ộ
m nh, th quân Xiêm ngày m t suy.ạ ế ộ
Sau này, Qu c Tri u Chánh Biên Toát Y u (Q.1, tr. 12) ố ề ế cho bi t khi y ế ấ Ngài
(ch Nguy n Ánh) nghĩ quân Xiêm tàn b o quá, dân ta đ u thán oán, mu n luiỉ ễ ạ ề ố
quân v ..ề
3.2 Tr n chínhậ
S đ tr n đánh.ơ ồ ậ
So sánh l c l ng, bi t không th nào đánh th ng vào Sa Đéc hay Trà Tânự ượ ế ể ẳ
đ c, Nguy n Hu li n đi xem xét đ a hình, thăm dò lòng dân đây và tìmượ ễ ệ ề ị ở
hi u đi m m nh, y u c a đ i ph ng. Cu i cùng, ông quy t đ nh ch n khúcể ể ạ ế ủ ố ươ ố ế ị ọ
sông M Tho t R ch G m đ n Xoài Mút, cách M Tho kho ng 12km, làmỹ ừ ạ ầ ế ỹ ả
tr n đ a quy t chi n.ậ ị ế ế
M t m t Nguy n Hu gi v cho ng i đem nhi u c a c i đ n Trà Tân, xinộ ặ ễ ệ ả ờ ườ ề ủ ả ế
gi ng hòa; m t khác, ông giao Võ Văn Dũng ch huy th y binh, v ch ng Tr nả ặ ỉ ủ ợ ồ ầ
Quang Di u ch huy b binh, bí m t cho quân và tàu chi n n náu các n iệ ỉ ộ ậ ế ẩ ở ơ
hi m y u, r i m i cho quân đ n khiêu khích.ể ế ồ ớ ế
B khiêu khích, Chiêu Tăng giao S Uy n l i gi đ i b n doanh, c L cị ạ ể ở ạ ữ ạ ả ử ụ
C n d n b binh men theo t ng n sông Ti n đ cùng ph i h p; r i ông v iổ ẫ ộ ả ạ ề ể ố ọ ồ ớ
t ng tiên phong là Chiêu S ng, d n hàng trăm thuy n chi n, ti n xu ngướ ươ ẫ ề ế ế ố
M Tho, n i đ t đ i b n doanh c a Tây S n. Đêm 19 r ng 20 tháng 1 nămỹ ơ ặ ạ ả ủ ơ ạ
1785(t c đêm mùng 9 r ng mùng 10 tháng 12 năm Giáp Thìn), l i d ng conứ ạ ợ ụ
n c đang xuôi, c hai đ o th y b cùng r m r t n công...ướ ả ạ ủ ộ ầ ộ ấ
Tuy nhiên, theo Nguy n Kh c Thu n, dù l c l ng quân Xiêm r t hùng h u,ễ ắ ầ ự ượ ấ ậ
chúa Nguy n v n không tin s d dàng đ t th ng l i. Vì th , m c dù b chínhễ ẫ ẽ ễ ạ ắ ợ ế ặ ị
Chiêu Tăng xui đi tr c, v chúa này v n c tìm cách đi sau, cùng m t s bướ ị ẫ ố ộ ố ề
tôi thân tín nh Tr n Phúc Giai, Nguy n Văn Bình, Lê Văn Duy t... Nh thư ầ ễ ệ ư ế
ch a đ , ông còn m t cho M c T Sanh b trí m t l i thoát riêng dành choư ủ ậ ạ ử ố ộ ố
mình.
Tiên li u tr c, nên Nguy n Hu sai Võ Văn Dũng dùng m t s thuy n nhệ ướ ễ ệ ộ ố ề ỏ
ti n ra ch ng c m t lát thì b ch y, nh đ i ph ng vào khúc sông maiế ố ự ộ ỏ ạ ử ố ươ
ph c. Khi quân Xiêm l t vào vòng vây, là lúc tr i v a t i và con n c cũngụ ọ ờ ừ ố ướ
v a lên; t c thì pháo l nh t n công c a Tây S n n vang. T hai b sông Ti nừ ứ ệ ấ ủ ơ ổ ừ ờ ề