Tranh của Hoàng Duy Vàng: nếu
bạn dừng lâu hơn một chút
“Tắm trên phố”(2010), sơn dầu, 110 x 150cm. Ảnh: Tịch Ru
Những ảnh chụp tranh của Hoàng Duy Vàng trong bài thông báo triển
lãm không hề gây được nhiều chú ý. Chúng trượt đi. Chúng làm cho ta
có cảm giác hình như đã xem những bức như thế này ở đâu đó và
không phải một lần. Đúng là không có gì mới. Và để giới thiệu chúng,
bà Natalia Kraevskaia (tên thân mật vẫn gọi là Natasha), với một bài
viết dài dành nhiều ưu ái (có lẽ phần nhiều) cho sự chăm chỉ và nỗ lực
của một họa sỹ trẻ. Nhưng qua bài viết của Natasha, cũng dễ nhận thấy
sự băn khoăn của bà khi nói về tranh của Vàng. Trong bài viết ấy,
Natasha cho rằng cái “cách”, hay cái “ trường phái” mà Vàng đang
dùng là chủ nghĩa trừu tượng biểu hiện. Tất nhiên khi tạm nhận định
như vậy, Natasha đã bổ sung rằng, “trong kỉ nguyên này, các họa sỹ
quyết tâm không sáng tác đúng theo bất kì một loại hình nghệ thuật nào
và cố gắng thoát khỏi bất kì chủ nhĩa nghệ thuật nào”.
“Đất nước trong mùa gặt”(2011), sơn dầu, 180 x 400cm. Ảnh: B&G
Quả đúng như vậy, khi bước chân vào phòng tranh, ấn tượng ban đầu
hoàn toàn chỉ là những bức tranh khổ lớn với sự đầy ứ màu sắc mạnh.
Chúng cho thấy sự lao động kiên trì từ bức này sang bức khác; và
người xem hoàn toàn an tâm rảo bước vòng quanh nhưng cũng khó nhớ
được bức này hay bức khác mình vừa mới xem. Bạn có thể thờ ơ: hình
như không có gì mới ngoài chứng tích cho một hoạt động chắc chắn là
khá miệt mài với màu sắc và những tấm toan. Dễ nhận thấy sự thờ ơ ấy
ngay trong ngày khai mạc: bạn bè, người xem ùa vào phòng tranh, xem,
dừng lại trước các bức tranh khá nhanh, và sau đó quay sang tán
chuyện với nhau…
Và người xem này cũng nằm trong số đông đó nếu không có một lí do
vô tình đã níu chân lại lâu hơn trước một bức tranh khổ lớn. Ngắm nó
lâu hơn một chút, đứng đó lâu hơn một chút, không chờ đợi điều gì,
không suy đoán điều gì, chỉ đơn giản là ngắm nhìn, chợt nhận thấy một
điều thích thú: các màu sắc hỗn độn kia, những nhát bút, vệt màu đang
dần dần tự sắp xếp lại theo một trật tự. Cái bề mặt ồn ào, những sự
chen lấn tưởng chừng ngẫu hứng đến vô tổ chức của các sắc nóng, sắc
lạnh đã dần dần trở nên yên tĩnh, tạo một hiệu ứng khá ngạc nhiên về
không gian. Đứng lâu hơn một chút thôi: các lớp màu bắt đầu vượt khỏi
không gian giới hạn của bề mặt tranh và bồng bềnh vượt ra khỏi nó.
Chúng cho ta cảm giác muốn đến gần và lùa được tay vào giữa những
lớp màu. Bức tranh như được dày lên, vượt ra khỏi không gian bức
tường treo và trở nên trong vắt, chập chờn như một ảo ảnh. Không thể
từ chối: bức tranh đã cho ta cảm giác của một không gian ba chiều.
Ảnh: B&G
Đến lúc này, tôi mới hiểu được cảm giác tại sao lại thờ ơ khi xem ảnh
chụp lại tranh Vàng, hay khi đi qua quá nhanh trước tranh anh. Ảnh
chụp, xem lướt… đã làm mất đi phần lớn giá trị thật của tranh so với
những gì nhận thấy khi thực sự đối diện với nó một cách chăm chú.
Đứng lâu trước bức tranh thật của Vàng, với kích thước thật của nó,
bạn sẽ dần dần cảm nhận được sự yêu thích của anh trên từng cm tranh:
đó là cảm giác rất “thô” về chất liệu và phẩm chất rất dày của chất sơn.
Thoạt nhìn, những nhát sơn tung tẩy ấy dễ cho người xem nhận xét là
“hành động” tùy hứng, tự phát – cái cách mà hình như chính tác giả
cũng hiểu nhầm khi đặt tên cho những tác phẩm của mình. Cái tên
tranh cố gắng đặt cho bức tranh một trạng thái, một ý nghĩa nào đó mà
nhiều khi kiên cưỡng. Đối với tranh của Vàng, tôi nghĩ chả cần đặt tên
mà chỉ cần đánh số để phân biệt. Những nhát màu tưởng chừng như
đầy tâm trạng như vậy lại tạo ra không nhiều lắm hiệu quả về tính
“hành động”. Nếu cứ theo hướng đó, hướng “action painting”, người
xem hình như chỉ nhìn thấy sự nhàm chán và dễ lòng quay lưng lại.
Nhưng nếu nhìn theo hướng khác, chân chỉ hơn, ta nhận thấy một
Hoàng Duy Vàng say mê, cầm mẫn với bề mặt tranh, những lớp màu
tưởng chừng như ngẫu hứng lại đang tương tác với nhau theo một quy
luật vô hình, tạo nên sự uyển chuyển của các lớp lót và sự gồ lên sống
động của các lớp sơn.
Ở một số họa sỹ, để thỏa mãn sự say mê “chơi” bề mặt, để tạo cảm giác
về mịn màng hay xù xì, về đậm đặc hay trong suốt, họ thích bổ sung
thêm lên bề mặt tranh những vật liệu tạo hiệu ứng, thí dụ cho thêm cát
hoặc mùn cưa, chất độn…, có khi cả thuốc súng. Đối với Vàng, bề mặt
sống động của những bức tranh này chỉ đơn thuần thực hiện bằng sơn
nguyên chất; Vàng cho biết như vậy. Chỉ là những lớp màu được chồng
lên nhau và những vệt sơn dày hay mỏng cùng với độ quét của vệt bút.