V n đ “sách phong” trong quan h bang giao gi a cácấ ề ệ ữ
tri u đ i Vi t Nam và Trungề ạ ệ Qu cố
ThS Nguy n Th M H nhễ ị ỹ ạ
Khoa Vi t Nam h c, ĐHSPHà N iệ ọ ộ
Phan Huy Chú trong L ch tri u hi n ch ng lo i chíị ề ế ươ ạ đã nh n xét r t đúng khi nóiậ ấ
r ng:ằ “Trong vi c tr n c, hoà hi u v i n c láng gi ng là vi c l n…N c Vi t ta có cệ ị ướ ế ớ ướ ề ệ ớ ướ ệ ả
cõi đ t phía Nam mà thông hi u v i Trung Hoa, tuy nhân dân d ng n c có quy mô riêng,ấ ế ớ ự ướ
nh ng trong thì x ng đ , mà đ i ngo i thì x ng v ng, v n ch u phong hi u, xét lý thư ở ư ế ố ạ ư ươ ẫ ị ế ế
l c ph i nh th ”ự ả ư ế [1; 135].
“Xét lý th c ph i nh th ” – đó là cách nói c a Phan Huy Chú. N u chúng ta nói theo cáchự ả ư ế ủ ế
nói ngày nay thì có th hi u đó là ch nghĩa hi n th c trong chính sách đ i ngo i v i đ iể ể ủ ệ ự ố ạ ớ ạ
đ qu c phong ki n Trung Qu c th a tr c. Cái “lý” mà Phan Huy Chú đ c p đ n đâyế ố ế ố ử ướ ề ậ ế ở
th c ch t là: n u con “cá l n” Trung Qu c mà đ nh “nu t” con “cá bé” Vi t Nam thì chúngự ấ ế ớ ố ị ố ệ
ta s n sàng “ti p đón” và “t ng ti n” nó đi. Khi nó ra đi r i thì chúng ta l i c x m mẵ ế ố ễ ồ ạ ư ử ề
m ng, m m m ng nh ng ngoan c ng, không y u hèn đ bu c các tri u đ i phong ki nỏ ề ỏ ư ườ ế ể ộ ề ạ ế
Trung Qu c ph i tôn tr ng mình. Đây nh đã thành m t nguyên t c chi ph i quan h ngo iố ả ọ ư ộ ắ ố ệ ạ
giao c a Vi t Nam v i Trung Qu c su t các tri u đ i phong ki n. Nguyên t c y là xu tủ ệ ớ ố ố ề ạ ế ắ ấ ấ
phát đi m cho m i ho t đ ng ngo i giao c a n c ta th i b y gi , trong đó có ho t đ ngể ọ ạ ộ ạ ủ ướ ờ ấ ờ ạ ộ
c u phong c a các tri u đ i phong ki n Vi t Nam v i Trung Qu c.ầ ủ ề ạ ế ệ ớ ố
Có th nói, trong th i đ i phong ki n, v n đ “sách phong” là m t trong hai c s ch y uể ờ ạ ế ấ ề ộ ơ ở ủ ế
(bên cách vi c “tri u c ng”) đ xây d ng nên quan h ngo i giao gi a các v ng tri uệ ề ố ể ự ệ ạ ữ ươ ề
phong ki n Vi t Nam và Trung Qu c. Chúng ta có th xem đây là “ế ệ ố ể m t ki u quan h đ cộ ể ệ ặ
bi t, kinh nghi m trên th gi i ch th y có trong quan h gi a Trung Qu c v i các n cệ ệ ế ớ ỉ ấ ệ ữ ố ớ ướ
láng gi ng mà Vi t Nam th ng đ c xem là m t thí d đi n hình, v i t t c tính ch tề ệ ườ ượ ộ ụ ể ớ ấ ả ấ
ph c t p, nhi u m t c a nóứ ạ ề ặ ủ “[3;49].
Nói đ n v n đ “sách phong” gi a các tri u đ i phong ki n Vi t Nam v i Trung Qu cế ấ ề ữ ề ạ ế ệ ớ ố
nh ng th c t ho t đ ng c u phong y ch th c s b t đ u th c hi n t th k X (t th iư ự ế ạ ộ ầ ấ ỉ ự ự ắ ầ ự ệ ừ ế ỷ ừ ờ
Ngô X ng Ng p), sau khi Vi t Nam đã thoát ra kh i ách đô h c a phong ki n Trungươ ậ ệ ỏ ộ ủ ế
Qu c, giành l i đ c n n đ c l p hoàn toàn. Đi u này cũng đ ng nghĩa v i vi c là, ch khiố ạ ượ ề ộ ậ ề ồ ớ ệ ỉ
nào b th t b i v m t quân s , ph i trao tr ch quy n đ t n c cho Vi t Nam thì Trungị ấ ạ ề ặ ự ả ả ủ ề ấ ướ ệ
Qu c m i ch u phong v ng cho n c ta. Chính Phan Huy Chú trongố ớ ị ươ ướ L ch tri u hi nị ề ế
ch ng lo i chíươ ạ cũng đã ch rõ đ c đi m này:”ỉ ặ ể N c ta t th i Hùng V ng m i b t đ uướ ừ ờ ươ ớ ắ ầ
thông hi u v i Trung Qu c, nh ng danh hi u còn nh , không đ c d vào hàng ch h uế ớ ố ư ệ ỏ ượ ự ư ầ
tri u h i c a nhà Minh đ ng. R i b Tri u Đà kiêm tính, nhà Hán phong Đà làm Namề ộ ủ ườ ồ ị ệ
Vi t V ng, ch đ c sánh v i ch h u c a Trung Qu c, ch ch a t ng đ c nêu là m tệ ươ ỉ ượ ớ ư ầ ủ ố ứ ư ừ ượ ộ
n c. Đ n sau n i thu c vào nhà Hán nhà Đ ng, bèn thành qu n huy n. Đ n khi Đinhướ ế ộ ộ ườ ậ ệ ế
Tiên Hoàng bình đ nh các s quân, khôi ph c m mang b cõi, b y gi đi n l sách phongị ứ ụ ở ờ ấ ờ ể ễ
c a Trung Qu c m i nh n cho đ ng riêng là m t n củ ố ớ ậ ứ ộ ướ “[1, 136].
V y làậ xét v th c ch tề ự ấ , vi c Trung Qu c phong v ng cho Vi t Nam tr c h t là côngệ ố ươ ệ ướ ế
nh n v trí đ c l p c a Vi t Nam theo đi n l đã đ c xác đ nh c a Trung Qu c v i cácậ ị ộ ậ ủ ệ ể ễ ượ ị ủ ố ớ
n c có quan h tri u c ng và th phong. Và đ i v i Vi t Nam, n c có biên gi i ngay sátướ ệ ề ố ụ ố ớ ệ ướ ớ
đ i đ qu c phong ki n Trung Qu c, l i đã t ng b Trung Qu c xâm chi m hàng ngànạ ế ố ế ố ạ ừ ị ố ế
năm, thì vi c c u phong luôn đ c s d ng nh m t ph ng sách ngo i giao đ gi m iệ ầ ượ ử ụ ư ộ ươ ạ ể ữ ố
quan h hoà hi u v i n c láng gi ng Trung Qu c.ệ ế ớ ướ ề ố
Ho t đ ng c u phong y kéo dài đ n th i vua T Đ c (tri u Nguy n), b i đ n năm 1885ạ ộ ầ ấ ế ờ ự ứ ề ễ ở ế
v i hoà c Thiên Tân gi a Pháp và Trung Hoa thì đã ch m d t vĩnh vi n quan h th ngớ ướ ữ ấ ứ ễ ệ ượ
qu c – ch h u gi a Vi t Nam v i Trung Qu c.ố ư ầ ữ ệ ớ ố
1. Nguyên nhân c a ho t đ ng c u phong trong quan h bang giao gi a Vi t Nam v iủ ạ ộ ầ ệ ữ ệ ớ
Trung Qu c th i phong ki nố ờ ế
Có th nói, d i th i đ i phong ki n n c ta, các v vua sau khi giành đ c chính quy nể ướ ờ ạ ế ở ướ ị ượ ề
đ u có mong mu n xin phong v ng v i Trung Hoa. Cái lý bu c các vua phong ki n Vi tề ố ươ ớ ộ ế ệ
Nam xin phong v ng cũng nh các tri u vua tr c đó là cái th c t : Vi t Nam là m tươ ư ề ướ ở ự ế ệ ộ
n c nh , sát c nh ngay m t qu c gia phong ki n Trung Hoa l n g p nhi u l n, l iướ ỏ ạ ộ ố ế ớ ấ ề ầ ạ
th ng xuyên có m u đ thôn tính Vi t Nam. Vì th , đ đ m b o an ninh, đ có th duyườ ư ồ ệ ế ể ả ả ể ể
trì quan h hoà hi u v i n c láng gi ng kh ng l y, các vua n c ta ph i có đ ng l iệ ế ớ ướ ề ổ ồ ấ ướ ả ườ ố
đ i ngo i “m m d o”, “l y nhu, th ng c ng”, gi danh “th n ph c”, c u phong Trungố ạ ề ẻ ấ ắ ươ ả ầ ụ ầ
Qu c.ố
H n n a, khi c u phong Trung Qu c, bên c nh l i ích dân t c, các v vua n c ta cònơ ữ ầ ố ạ ợ ộ ị ở ướ
tính đ n l i ích giai c p dòng h mình, b i ngay t đ u h đã nh n th y s c n thi t ph iế ợ ấ ọ ở ừ ầ ọ ậ ấ ự ầ ế ả
kh ng đ nh chính th ng, h p pháp hoá s t n t i c a tri u đ i mình, đ n đ nh “nhânẳ ị ố ợ ự ồ ạ ủ ề ạ ể ổ ị
tâm” và cũng là đ làm ch d a h u thu n b o v quy n l i lâu dài c a dòng h . Đi u nàyể ỗ ự ậ ẫ ả ệ ề ợ ủ ọ ề
đ ng nghĩa v i vi c h ph i s m đ c “thiên tri u” Trung Qu c phong hi u.ồ ớ ệ ọ ả ớ ượ ề ố ệ
Không nh ng v y, các v vua d i th i phong ki n n c ta cũng nh n th c sâu s c đ cữ ậ ị ướ ờ ế ướ ậ ứ ắ ượ
c n có s phong v ng c a Thiên tri u đ kh ng đ nh vai trò c a mình v i các n c trongầ ự ươ ủ ề ể ẳ ị ủ ớ ướ
khu v c. Có nh v y m i th c hi n đ c ý mu n c a các tri u đ i phong ki n Vi t Nam:ự ư ậ ớ ự ệ ượ ố ủ ề ạ ế ệ
t coi mình nh m t “Trung Qu c” nh h n phía Nam đ i v i các n c ch h u, ngangự ư ộ ố ỏ ơ ở ố ớ ướ ư ầ
hàng v i n c Trung Qu c phía B c. Đi u này đ c th hi n đ c bi t rõ nét d i th iớ ướ ố ở ắ ề ượ ể ệ ặ ệ ướ ờ
nhà Nguy n.ễ
Trong khi đó, b n thân Trung Qu c cũng s n lòng ch p nh n vi c c u phong c a các vả ố ẵ ấ ậ ệ ầ ủ ị
vua n c ta vì m t m t nó là ph ng ti n giao h o, duy trì không đ quan h gi a Trungướ ộ ặ ươ ệ ả ể ệ ữ
Qu c – Vi t Nam b c t đ t, m t khác đ c t gi l y cái quan h gi a “thiên tri u” Trungố ệ ị ắ ứ ặ ể ố ữ ấ ệ ữ ề
Hoa v i “phiên th n” Vi t Nam nh là m t nhu c u thi t thân v c l i ích chính tr l nớ ầ ệ ư ộ ầ ế ề ả ợ ị ẫ
kinh t c a mình. Do đó, sau nh ng đoàn s b c a n c ta sang c u phong, các vua Trungế ủ ữ ứ ộ ủ ướ ầ
Qu c đã c s sang ban s c phong cho các vua Vi t Nam.ố ử ứ ắ ệ
Vì nh ng lí do y, su t t th i Ngô (t Ngô X ng Ng p) đ n th i Nguy n, các v vuaữ ấ ố ừ ờ ừ ươ ậ ế ờ ễ ị
phong ki n Vi t Nam ngay khi lên ngôi, vi c đ u tiên là xin phong v ng c a các hoàngế ệ ệ ầ ươ ủ
đ Trung Hoa.ế
2. N i dung c a ho t đ ng c u phong gi a Vi t Nam v i Trung Qu c th i phongộ ủ ạ ộ ầ ữ ệ ớ ố ờ
ki nế
Sau đây là b ng th ng kê vi c các vua n c ta c s gi sang Trung Qu c c u phong vàả ố ệ ướ ử ứ ả ố ầ
vi c vua Trung Qu c ban s c phong cho ta t tri u Ngô (b t đ u d i th i Ngô X ngệ ố ắ ừ ề ắ ầ ướ ờ ươ
Ng p) đ n tri u Nguy nậ ế ề ễ (Theo Ngô S Liên và các s th n tri u Lê, 1967-1972.ỹ ử ầ ề Đ i Vi tạ ệ
s ký toàn th .ử ư Nxb KHXH, t p 1,2,3,4; Phan Huy Chú, 1961.ậL ch tri u hi n chị ề ế ng lo iươ ạ
chí - Bang giao chí, b n d ch. Nxb S h c, Hà N i; Qu c s quán tri u Nguy n,ả ị ử ọ ộ ố ử ề ễ
1993.Khâm đ nh Đ i Nam h i đi n s lị ạ ộ ể ự ệ, ph n chính biên, Nxb Thu n Hoá, g m 15 t p vàầ ậ ồ ậ
Qu c s quán tri u Nguy n, 1962-1978.ố ử ề ễ Đ i Nam th c l cạ ự ụ , Nxb KHXH, g m 38 t p.)ồ ậ
Tên các
tri u đ iề ạ
N c ta sang Trung Qu cướ ố
c u phongầ
S c phong c a hoàng đắ ủ ế
Trung Qu c ban cho vua Đ i Vi tố ạ ệ
1. Tri u Ngô- Ngô Quy n ch a sang xin phong v ng.ề ề ư ươ - 954: Ngô X ng Ng p sai s sangươ ậ ứ
vua Nam Hán là L u X ng xin phong v ng.- Phong làm Tĩnh h i quân ti t đ s .2.ư ưở ươ ả ế ộ ứ
Tri u Đinh- 972: Đinh Tiên Hoàng sai con là Đinh Li n sang T ng xin phong v ng.-ề ễ ố ươ
Phong Đinh Tiên Hoàng làm Giao ch qu n v ng.ỉ ậ ươ
- Phong Đinh Li n làm Ki m hi u thái s tĩnh h i quân ti t đ s An nam đô h .ễ ể ệ ư ả ế ộ ứ ộ
- 975: Phong Đinh Tiên Hoàng làm Nam Vi t V ng và Đinh Li n làm Giao ch qu nệ ươ ễ ỉ ậ
v ng.ươ
3. Tri u Lê- 980: Lê Đ i Hành sai 2 s th n là Giang C V ng và V ng Thi u T sangề ạ ứ ầ ự ọ ươ ệ ộ
xin vua T ng phong V ng.- Vua T ng không cho.ố ươ ố - 985: Vua sai s sang T ng xin lĩnhứ ố
ch c Ti t tr n.- Vua T ng phong Lê Đ i Hành ch c Ti t tr n.ứ ế ấ ố ạ ứ ế ấ
- 986: Vua T ng sai s sang phong cho Lê Đ i Hành ch c Ki m hi u thái b o s trì ti t đôố ứ ạ ứ ể ệ ả ử ế
đ c Giao Châu ch quân s , An Nam đô h , Tĩnh h i quân ti t đ s , Giao châu qu n n iố ư ự ộ ả ế ộ ứ ả ộ
quan sát x trí đ ng s , kinh tri u qu n h u.ử ằ ứ ệ ậ ầ
- 988: Vua T ng phong cho làm Ki m hi u thái uý.ố ể ệ
- 993: Phong làm Giao ch quân v ng.ỉ ươ
- 997: Phong làm Nam Bình v ng kiêm th trung.ươ ị
- 1010: Phong Lý Thái T ch c Ki m hi u thái phó, T nh h i ti t đ s quan sát s , x tríổ ứ ể ệ ỉ ả ế ộ ứ ứ ử
s , An Nam đô h , Ng s đ i phu, Th ng tr qu c giao ch qu n v ng.ứ ộ ư ử ạ ượ ụ ố ỉ ậ ươ
Sau thêm Đ ng binh ch ng s .ồ ươ ự
- 1012: Phong thêm: Khai ph ngh đ ng tam ti.ủ ị ồ
- 1014: Phong thêm B o Ti t Th Chính công th n.ả ế ủ ầ
- 1018: Phong thêm: Ki m hi u thái uý.ể ệ
- 1022: Phong thêm Ki m hi u Thái s .ể ệ ư
- 1028: Phong thêm Th Trung Nam Vi t v ng.ị ệ ươ
- 1028: Phong cho vua Lý Thái Tông làm An Nam đô h giao ch qu n v ng.ộ ỉ ậ ươ
- 1032: Phong thêm: Đ ng Trung Th môn h bình ch ng s .ồ ư ạ ươ ự
- 1034: Phong thêm Ki m hi u thái s .ể ệ ư
- 1038: Phong vua làm Nam Bình V ng.ươ
- 1055: phong Tăng Th Trung Nam Vi t V ng.ị ệ ươ
- 1055: Vua Lý Thánh Tông sai s sang T ng cáo tang.- 1055: Sách phong vua Lý Thánhứ ố
Tông làm Ki m hi u thái uý tĩnh h i quân ti t đ s , An Nam đô h giao ch qu n v ng.ể ệ ả ế ộ ứ ộ ỉ ậ ươ
- 1064: Phong thêm: Đ ng trung th môn h bình ch ng s .ồ ư ạ ươ ự
- 1068: ti n Nam Bình V ng.ế ươ
- 1074: phong vua Lý Nhân Tông làm Giao ch Qu n v ng.ỉ ậ ươ
- 1086: phong vua làm Nam Bình V ng.ươ
- 1130: Phong vua Lý Th n Tông làm Giao ch qu n v ng.ầ ỉ ậ ươ
- 1138: Vua Lý Anh Tông sai s sang T ng cáo tang Th n Tông.- 1138: Phong vua Lý Anhứ ố ầ
Tông làm Giao ch quân v ng.ỉ ươ
- 1175: Đ c cách phong vua làm An Nam Qu c V ngặ ố ươ ([1]).
- 1177: Phong vua Lý Cao Tông làm An Nam Qu c V ng.ố ươ
5.Tri u Tr n- 1229: Vua Tr n Thái Tông sai s sang thăm n c T ng.- 1229: Phong vuaề ầ ầ ứ ướ ố
Tr n Thái Tông làm An Nam qu c v ng.ầ ố ươ - 1261: Vua Tr n Thánh Tông sai s sang thămầ ứ
n c Mông C .- 1261: Vua Mông C phong vua Tr n Thánh Tông làm An Nam V ng.ướ ổ ổ ầ ươ
- 1262: Nhà T ng phong vua làm An Nam Qu c v ng, gia phong th ng hoàng làm Anố ố ươ ượ
Nam đ i v ng.ạ ươ
- 1290: Th ng hoàng (Thánh Tông) băng, sai Đình Gi i sang báo tang và xin phong.ượ ớ
- 1368: Vua Tr n D Tông sai s sang thăm nhà Minh.ầ ụ ứ
- Nhà Nguyên không cho s sang phong.ứ
- 1368: Vua Minh Thái T phong cho vua Tr n D Tông làm An Nam Qu c V ng.ổ ầ ụ ố ươ
6. Tri u H - 1403: H Hán Th ng sai s sang Minh xin c u phong.- 1403: Nhà Minhề ồ ồ ươ ứ ầ
phong H Hán Th ng làm An Nam Qu c V ng.7. Tri u Lêồ ươ ố ươ ề s - 1427: Vua Lê Thái Tơ ổ
sai ng i dâng bi n c u phong cho Tr n C o.ườ ể ầ ầ ả
- 1429: Vua Lê Thái T sai s sang xin sách phong.ổ ứ
- 1434: Vua Lê Thái Tông sai s sang báo tang Thái T và c u phongứ ổ ầ
- 1427: Nhà Minh Phong Tr n C o làm An Nam Qu c V ng.ầ ả ố ươ
- 1431: phong vua Lê Thái T quy n th An Nam Qu c s .ổ ề ự ố ử
- 1435: Qu c v ng đem s c cho vua Lê Thái Tông quy n coi vi c n c.ố ươ ắ ề ệ ướ
- 1442: Vua Lê Nhân Tông sai s sang báo Tang Thái Tông và c u Phong.ứ ầ
- 1460: Vua Lê Thánh Tông sai s sang c u phong.ứ ầ
- 1497: Vua Lê Hi n Tông sai s sang báo tang Thánh Tông và c u phong.ế ứ ầ
- 1504: Vua Lê D c Tông sai s sang báo tang Hi n Tông và c u phong.ụ ứ ế ầ
- 1510: Vua Lê T ng D c sai s sang c u phong.ươ ự ứ ầ
- 1462: Phong vua Lê Thánh Tông làm An Nam Qu c V ng.ố ươ
- 1499: Phong vua Lê Hi n Tông làm An Nam Qu c V ng.ế ố ươ
- 1506: Phong vua Lê D c Tông làm An Nam Qu c V ng.ụ ố ươ
- 1513: Phong vua Lê T ng D c làm An Nam Qu c V ng.ươ ự ố ươ
8. Tri u M c.- 1540: M c Đăng Dung sai s mang hàng bi n sang Yên Kinh c u phong.-ề ạ ạ ứ ể ầ
1540: Phong cho M c Đăng Dung làm Đô Th ng S , n b c nha môn tòng nh ph m, nạ ố ứ ấ ạ ị ẩ ấ