Cổng làng Hà Nội xưa và nay
Cùng với cây đa, bến nước, sân đình, cổng làng là biểu tượng của rất nhiều làng quê
đồng bằng Bắc Bộ. Mỗi cổng làng đều có một nét văn hóa riêng tuỳ theo đặc điểm của
làng đó. Cổng làng ra đời từ rất sớm, gắn liền với sự hình thành và phát triển của làng.
Kiến trúc cổng làng xưa không cầu kỳ, phô trương mà chỉ nhằm khẳng định chỗ đứng của
mình trong khoảng không gian của làng quê vùng đồng bằng Bắc Bộ. Vẻ đẹp của cổng
làng gắn với nền văn minh lúa nước, mang tính phác họa và gợi nên những ước vọng của
cộng đồng từ đời này qua đời khác.
Phía sau mỗi cánh cổng làng Việt ấy, xưa nay vẫn là sự kết nối cộng đồng gia tộc, là
những nét chung về phong tục, tập quán, những nét văn hoá riêng biệt. Cánh cổng làng
dù hiện hữu hay vô hình vẫn là nỗi nhớ là hình ảnh mang tiếng quê hương của những
người con xa xứ. Cổng làng không chỉ tạo nên hồn quê đất Việt mà qua dáng vẻ kiến trúc
còn thể hiện chiều sâu văn hóa mỗi ngôi làng.
Đáp ứng nhu cầu tìm hiểu về văn hoá lịch sử và góp phần giữ gìn bản sắc văn hoá cổ
truyền của dân tộc, NXB Văn hoá thông tin đã phát hành cuốn sách "Cổng làng Hà Nội
xưa và nay" do tác giả Vũ Kiêm Ninh - Hội văn nghệ dân gian chủ biên. Cuốn sách dày
hơn 300 trang với 109 bức ảnh màu về cổng làng Hà Nội đã đặc tả rõ nét đẹp văn hóa của
chiếc cổng làng và tác giả cũng hy vọng sẽ đánh thức được tinh thần giữ lấy hồn quê của
người Hà Nội hôm nay. Sau phần “Tổng quan về cổng làng Hà Nội”, ở mỗi cổng làng tác
giả đều “mô tả khái quát” về lịch sử và kiến trúc, tên cổng và câu đối đắp tại các cổng
này. 109 ảnh mầu giúp người đọc dễ dàng hình dung dáng vẻ mỗi cổng làng. Cổng Ô
Quan Chưởng ở phường Đông Hà rêu phong cổ kính; cổng phố Hàng Ngang có tên Việt
Đông nằm trên đất phường Diên Hưng, tổng Hậu Túc, huyện Thọ Xương với sinh hoạt và
trang phục của người Hà Nội hơn một thế kỷ trước.
Sinh ra và lớn lên ở làng Bưởi, nơi có nhiều chiếc cổng làng to đẹp, ông - Vũ Kiêm
Ninh - đã có một tuổi thơ ngọt ngào với những trò tinh nghịch. Ông theo nghề điện ảnh,
nhưng lại có tình yêu và niềm đam mê đến lạ lùng dành cho những vóc dáng cổng làng.
Và đã hơn 10 năm, ngày nào ông cũng đạp xe đi hơn 50 cây số đến nghiên cứu từng cổng
làng Hà Nội. Ông chụp ảnh, ghi lại cẩn thận từng chữ Hán, Nôm trên cổng. Mỗi ngôi
làng ông đi qua là một sự kỳ thú về một câu chuyện riêng. Chúng mở ra cho ông ý tưởng
của một cuốn sách về cổng làng Hà Nội. Cho đến giờ, mỗi lần nhắc đến Vũ Kiêm Ninh,
người ta lại liên tưởng ngay đến những chiếc cổng làng.
Khi xưa, ông cha chúng ta xây dựng cổng làng đều gửi gắn lời nhắn với thế hệ mai
sau qua kiểu dáng, nét chữ, ý tứ ở mỗi dòng câu đối. Tiếc rằng trong thời gian qua, chúng
ta đã vội vàng “đô thị hóa” phá bỏ nhiều cổng làng nhưng có biết đâu rằng chúng ta đã
gây nên sự mất mát bơ vơ khi thiếu vắng một hình ảnh quen thân đã bao đời. Thế là mất
đi cái gốc của làng.
Trong tâm thức dân gia Việt Nam, mỗi khi nhắc đến quê hương, không ai mà không
nhớ đến hình ảnh Cổng làng với một ý nghĩa thiêng liêng. Lặng lẽ nơi đầu ngõ bên những
mảng tường loang, cổng làng chứng kiến bao thăng trầm và dường như nó biểu trưng cho
sự uy nghi, nền nếp riêng của làng mình.
Chưa cần bước sâu vào làng, chưa đặt chân tới sân đình, đứng trước cổng làng,
người xa lạ cũng có thể cảm được phần nào cốt cách của làng, tư chất của mỗi người dân.
Bởi vậy, cổng làng phải được đặt ở vị trí trang trọng nhất và dễ nhìn nhất, để người của
làng khi trở về mới chỉ khẽ chạm tay vào cổng cũng biết mình đã về tới mái nhà thân
yêu.
Vào thế kỷ XV, Thành phố Hà Nội đã có 2 huyện, 36 phường. Đến thế kỷ XIX, số
phường đã tăng lên thành phường nghề, phường buôn, phường Nông nghiệp. Làng nào,
phường nào cũng có cổng và rào lũy để phân cách với nhau. Bước sang thế kỷ XXI, Hà
Nội còn bao nhiêu cổng làng và thực trạng ra sao? Đó là điều khiến chúng ta phải suy
nghĩ. Tập sách “Cổng làng Hà Nội xưa và nay” đã cho thấy những cổng làng Hà Nội còn
lại đến ngày nay còn rất ít. Tác giả đã sưu tầm ở 12 quận huyện: Hoàn Kiếm (2 cổng), Ba
Đình (4 cổng), Cầu Giấy (9 cổng), Đống Đa (1 cổng), Hoàng Mai (7 cổng), Long Biên (6
cổng), Tây Hồ (10 cổng), Thanh Xuân (2 cổng), huyện Đông Anh (22 cổng), huyện
Thanh Trì (17 cổng), huyện Từ Liêm (18 cổng).
"Cổng làng Hà Nội xưa và nay" không chỉ đơn thuần là một công trình nghiên cứu
văn hoá, lịch sử mà đó còn là một điều gì khắc khoải mang hơi hướng hoài cổ về những
nét văn hoá đang dần mai một.
Hà Nội trở thành Kinh đô nước Việt tới giờ cũng đã gần cả ngàn năm và đã có bao
thế hệ, bao tinh hoa từ mọi miền về đây tụ hội lập thành phường, thành hội. Để rồi từ đó
mà những cái tên phố hàng đã gắn liền với lịch sử của chốn này. Trải qua bao phen binh
đao khói lửa, đã bao lần người Hà Nội phải bỏ lại mảnh sân, góc vườn vì ngoại bang xâm
lấn. Cánh cổng cũ của ngôi làng qua thời loạn lạc có thể không còn vẹn nguyên, nhưng
cây đa, giếng nước sân đình và bóng dáng cánh cổng làng kia vẫn còn in sâu mãi trong
tâm khảm mỗi người. Từ những đống tro tàn đổ nát, mỗi làng, mỗi phường hội lại chung