ĐÔI ĐI
ỀU VỀ TRANH IN ĐỘC
BẢN
CASTIGLIONE G.THESEUS - Tìm thấy báu vật của
cha - In độc bản đen trắng - 1643
Triển lãm mang tên Tranh in khắc 2009 do Chi hội Đồ họa Hà Nội
đứng ra tổ chức đã diễn ra từ ngày 1 đến 13 tháng 7 năm 2009 tại Nhà
Triển lãm 16 Ngô Quyền, Hà Nội. Triển lãm tập hợp trên 100 tác ph
ẩm
sáng tác trong 5 năm lại đây của 47 tác giả đang và chưa là hội viên
Hội Mỹ thuật Việt Nam. Ban tổ chức triển lãm gồm các th
ành viên Ban
Chấp hành Chi hội Đồ họa Hà Nội. Nhìn chung, đây là một triển lãm
chuyên đề tranh in, khắc đã phần nào động viên cho phong trào sáng
tác tranh đ
ồ họa in ấn đang rất trầm lắng trong một thập kỷ gần đây. Về
vấn đề chất lượng nghệ thuật, tính chuyên nghiệp của triển lãm thì cần
phải mạnh dạn và thẳng thắng nhìn nhận là không đáng kể. Theo lời
giới thiệu của Ban tổ chức triển lãm thì “Ngành đồ họa coi triển lãm
này như một dấu ấn của chặng đường ngắn về sáng tác của các họa sỹ
chuyên ngành, rút kinh nghiệm cho những bước đi tiếp của tranh in
khắc trong những năm tới”. Tuy nhiên, vẫn như thói quen của đa phần
người Việt, Ban tổ chức đã chưa thể hiện việc rút kinh nghiệm như thế
nào cho tương lai gần của nền nghệ thuật tranh in ở Hà Nội ngoài hai
bài viết cùng của họa sỹ Đỗ Đức - một thành viên của ban - đăng trên
báo điện tử Văn hoá & Thể thao ngày 8/7/2009; Bài viết với tựa đề
Phải khắt khe thì mới “nâng tầm” được” và bài viết Giấc mơ con đăng
trên TCMT số tháng 7/2009 của tác giả này đã thể hiện tình trạng thiếu
chuyên nghiệp vẫn thắng thế trong sáng tác tranh in khắc ngày nay. ý
họa sỹ Đỗ Đức muốn nói là các tác giả phải khắt khe hơn với chính
mình trong sáng tác tranh in và hội đồng tuyển chọn tranh cho triển l
ãm
cũng phải khắt khe hơn trong công việc của mình (để không thông qua
những tranh sáng tác cách đây đến 10 năm như ở triển lãm này ! -
NNP). Điều đó thật đúng. Nhưng khắt khe phải đi cùng với cái nhìn, s
ự
hiểu biết chuyên nghiệp và tinh thần dân chủ, không định kiến. Đọc b
ài
nói trên của Uỷ viên BCH Chi hội Đồ họa thì người quan tâm đến triển
lãm tranh in khắc lần này nghĩ là nó thất bại: tranh khắc gỗ chỉ là đứa
trẻ to xác, hời hợt, mờ nhạt, cũ kỹ và buồn tẻ; tranh khắc kim loại thì
thiếu bản sắc dân tộc; tranh in độc bản thì nhạt, ít tương lai mặc dù
chiếm số lượng áp đảo (1). Nếu xem triển lãm và vựng tập một cách
chú tâm, bằng con mắt nhà nghề thì sẽ thấy ngay đây là ý kiến theo
kiểu vơ đũa cả nắm, thiếu cái nhìn cụ thể, chân xác. Tuy ít, nhưng đã
thấy một số những trăn trở về thực trạng đời sống xã hội đương thời
trong nội dung và đặc biệt là những xuất hiện mới (với nước ta) trong
kỹ thuật in như: in tranh khắc gỗ nhiều màu bằng mực in gốc dầu, khả
năng vờn tả sâu bằng kỹ thuật mezzotint và mềm mại của sáp
charbonaise ở tranh khắc kim loại, khả năng chuyển tải hiệu ứng ảnh
của in đá trên bản pronto. Nói đặc biệt bởi sự phát triển kỹ thuật chế
bản và in ấn luôn là phần quan trọng và không thể tách rời của lịch sử
phát triển nghệ thuật tranh in khắc ở mỗi quốc gia. Riêng với tranh in
độc bản thì không thể phủ nhận là không có vấn đề gì. Nguyên do của
những vấn đề như hoà lẫn tính cách, cái nhìn thẩm mỹ; na ná giống
nhau giữa các tác giả như ông Đ
ỗ Đức nhận xét cũng không khó lý giải.
Số tranh in độc bản tham gia triển lãm chủ yếu là những sáng tác đầu
tay bằng kỹ thuật này của các họa sỹ hội viên (đa phần chuyên sâu ở
các bộ môn đò họa hay kỹ thuật khác hoặc không được đào tạo về độ
họa trư
lượng không chuyên của tranh in độc bản ở triển lãm này không thể là
căn cứ đánh giá về bản chất hay đời sống của một phương tiện sáng tác
mỹ thuật có bề dày lịch sử. Có quá chủ quan không khi tác giả của bài
viết trên báo điện tử Văn hoá và Thể thao cho rằng phương pháp in đ
ộc
bản là cách sáng tác dễ dãi, căn bản dựa vào sự may rủi? Có quá bất
cẩn không khi ông cho rằng: “Nói bây giờ có thể là quá sớm nhưng qu
ả
thật kỹ thuật này ít hứa hẹn tương lai cho những tác phẩm có giá trị”?.
Đến đây phải nhớ lại là những tác phẩm giá trị trong nghệ thuật không
bao giờ do phương tiện hay kỹ thuật sáng tác làm ra mà là do cá nhân
hay nhóm nghệ sỹ sáng tạo, chúng được quyết định bởi tài năng, bản
lĩnh của nghệ sỹ. Thực tế Tranh In Độc bản đã trở thành một phần hữu
cơ của nghệ thuật tranh đồ họa từ nhiều thế kỷ. Và thật ngẫu nhiên,
cũng trong tháng 7 này, từ ngày 1 đến 18 tại thành phố San Jose đã di
ễn
ra cuộc hội ngộ hoành tráng c
ủa các họa sỹ tranh in độc bản của Mỹ với
tên gọi Monotype Marathon 2009 do ICA (Institute of Contemporary
Art) tổ chức. Các thông tin về triển lãm này được đưa trên rất nhiều
trang web quốc tế. In độc bản là phương pháp sáng tạo tranh in chỉ cho
ra một bản in duy nhất bằng cách vẽ, vạch, lau chùi... màu hay mực in
trên mặt phẳng in không thấm nước như kính, mica, kim loại... rồi in ra
giấy.
Cho đến nay vẫn tồn tại nhiều ý kiến khác nhau... những ghi nhận lịch
sử khác nhau về thời gian xuất hiện của kỹ thuật tranh in độc bản
(monotype/monoprint) (2). Tuy vậy, giới nghiên cứu nghệ thuật tranh
in thường cho rằng lịch sử tranh in độc bản có thể xuất phát từ những
bức tranh in từ bản khắc kim loại vào thập niên 1620 của họa sỹ người
Đức Hercules Seghers (1589-1638). Trên bản khắc đồng họa sỹ đã bôi
màu bằng tay và không lau sạch như để in lõm, sau đó đặt giấy lên rồi
in. Từ bản khắc ông chỉ in vài tranh và cố tình làm cho chúng không
giống nhau. Thử nghiệm in ấy của ông cho ra kết quả là những bản in
hoàn toàn khác nhau. Mỗi bản là m
ột tranh in duy nhất, không hề có lặp
lại về màu và sắc độ. Kỹ thuật ấy của ông cho phép ta liên tưởng đến
phương pháp in độc bản (mà trong tiếng Anh gọi là monoprint) ngày
nay. Những tranh in kim loại kiểu ấy của Seghers thuộc về một trong
những tìm tòi, thử nghiệm độc đáo và ấn tượng nhất trong lịch sử nghệ
thuật tranh in. Tranh in theo phương pháp này của Seghers có ít bản in
và rất hiếm. Danh họa Rembrandt sinh thời sở hữu một số và chúng có
ảnh hưởng nhiều đến nghệ thuật của ông.
Ngoài Seghers, Giovanni Benedetto Castiglione (1609-1670), người ý,
cũng được đánh giá là cha đẻ của phương pháp in độc bản. Một bộ
phận trong giới nghiên cứu tin rằng ông là họa sỹ đã sáng tạo ra bức
tranh in độc bản đúng nghĩa đầu tiên. Phương pháp in của ông là: sau
khi lăn ru-lô phủ một lớp mỏng mực in đen hoặc nâu trên bề mặt bản
đồng, ông dùng mũi dao cùn vẽ những nét trắng tạo hình. Để lấy các
mảng sắc độ khác nhau ông sử dụng bút lông cứng, ngón tay, gi
ẻ... Bản
đồng đó được đưa qua máy nén để được bức tranh in chỉ có một không
hai. Kỹ thuật tạo bản in này giống như cách làm mà chúng ta đang th
ực
hiện ngày nay và trong tiếng Anh người ta gọi nó bằng thuật ngữ