Viªm loÐt gi¸c m¹c
1. Kh¸i niÖm : Viªm gi¸c m¹c lµ nh÷ng tæn th−¬ng cña gi¸c m¹c do rÊt nhiÒu
nguyªn nh©n g©y ra. Cã thÓ chia ra lµm hai nhãm chÝnh: viªm gi¸c m¹c n«ng vµ viªm
gi¸c m¹c nhu m« (viªm gi¸c m¹c s©u). Viªm loÐt gi¸c m¹c thuéc vÒ nhãm viªm gi¸c
m¹c n«ng.
2. Nguyªn nh©n:
- ChÊn th−¬ng:
+ R¸ch, x−íc gi¸c m¹c, dÞ vËt t¸c ®éng.
+ Trong chiÕn tranh t¸c nh©n cã thÓ lµ nh÷ng m¶nh nhá, chÊt ®éc ho¸ häc...
+ Trong thêi b×nh: phoi tiÖn, bôi ®¸ mµi, h¹t thãc, cäng r¬m, báng ho¸ chÊt...
Sang chÊn do c¸c t¸c nh©n kÓ trªn më ®−êng cho vi sinh vËt x©m nhËp vµo tæ chøc
gi¸c m¹c, g©y tæn th−¬ng ho¹i tö tæ chøc. Cã thÓ kÓ vµo ®©y c¶ yÕu tè sang chÊn gi¸c
m¹c do l«ng xiªu, l«ng quÆm, s¹n v«i...
- Vi khuÈn:
§©y lµ lo¹i t¸c nh©n gÆp nhiÒu nhÊt, ®«i khi g©y ra loÐt mµ kh«ng râ tiÒn sö sang
chÊn tr−íc ®ã. C¸c lo¹i vi khuÈn hay ®−îc nh¾c tíi lµ: tô cÇu (v× sù phæ biÕn cña nã),
trùc khuÈn mñ xanh, cÇu khuÈn lËu (do tÝnh chÊt nguy hiÓm cña hai lo¹i vi khuÈn nµy
)
- Virus vµ c¸c nguyªn nh©n kh¸c:
+ Virus herpes g©y viªm loÐt gi¸c m¹c lµ mÆt bÖnh rÊt khã ®iÒu trÞ.
+ Virus zona cã thÓ g©y viªm loÐt gi¸c m¹c ngay tõ ®Çu hoÆc g©y loÐt gi¸c m¹c
liÖt thÇn kinh lo¹n d−ìng.
+ Viªm loÐt gi¸c m¹c do nÊm Ýt gÆp nh−ng còng lµ mÆt bÖnh mµ viÖc ®iÒu trÞ cßn
rÊt khã kh¨n vµ dÔ g©y biÕn chøng nguy hiÓm.
+ Cßn cã thÓ gÆp viªm loÐt gi¸c m¹c do hë mi, do sÑo, do liÖt thÇn kinh, do miÔn
dÞch dÞ øng, rèi lo¹n chuyÓn ho¸, viªm loÐt gi¸c m¹c do suy dinh d−ìng kh« m¾t (trÎ
em nhµ nghÌo, bÖnh nh©n suy kiÖt, bé ®éi ®ãng qu©n ë n¬i ®iÒu kiÖn sèng thiÕu thèn
vµ gian khæ).
1
3. TriÖu chøng:
3.1. C¬ n¨ng :
- §au røc: BÖnh nh©n nhøc nhèi ©m Ø, tõng lóc déi lªn, bÊt cø mét t¸c ®éng nµo còng
lµm t¨ng c¶m gi¸c ®au (¸nh s¸ng, va ch¹m)
- Chãi, sî ¸nh s¸ng: BÖnh nh©n lu«n nh¾m nghiÒn m¾t. C¸c bÖnh nhi th× lu«n chói
®Çu vµo lßng mÑ, kh«ng d¸m më m¾t.
- Ch¶y n−íc m¾t: NÕu bÖnh nh©n tù më m¾t, n−íc m¾t ch¶y rµn rôa. NÕu thµy thuèc
vµnh mi, cã thÓ toÐ n−íc m¾t ra.
- ThÞ lùc: Tuú theo møc ®é nÆng nhÑ vµ vÞ trÝ æ loÐt gi¸c m¹c , cã khi chØ cßn biÕt
s¸ng tèi (ST(+)). ThÞ lùc gi¶m nhiÒu so víi tr−íc khi ®au lµ mét triÖu chøng ®Ó chÈn
®o¸n ph©n biÖt víi viªm kÕt m¹c
3.2. Thùc thÓ:
- Mi: Co qu¾p rÊt khã më, m¾t s−ng nÒ mäng.
- KÕt m¹c: C−¬ng tô r×a ®Ëm, nÒ phï lµm phång mäng kÕt m¹c. C¸ biÖt cã tr−êng hîp
kÕt m¹c phång mäng lªn che kÝn gi¸c m¹c ®Õn nçi nhÇm t−ëng ®· khoÐt bá nh·n cÇu.
- Gi¸c m¹c: æ loÐt b¾t mµu thuèc nhuém (fluorescein, bleu methylen, mercurochrom
...) h×nh d¹ng, kÝch th−íc cã thÓ tõ nh÷ng chÊm li ti, n«ng trong viªm gi¸c m¹c chÊm
n«ng cho ®Õn æ lín gÇn hÕt diÖn gi¸c m¹c. BÒ mÆt æ loÐt lµ chÊt ho¹i tö, xung quanh
®ã lµ vïng thÈm lËu tÕ bµo viªm vµ ngÊm n−íc t¹o h×nh ¶nh mê ®ôc. æ loÐt cã nh÷ng
®Æc ®iÓm riªng tuú t¸c nh©n, vÝ dô æ loÐt do trùc khuÈn mñ xanh ban ®Çu cã h×nh
mãng ngùa, tiÕn triÓn rÊt nhanh ra diÖn réng g©y nhòn gi¸c m¹c, thñng m¾t. LoÐt do
nÊm th−êng t¹o thµnh ®¶o ë gi÷a æ loÐt. æ loÐt do vi rót herpes hay cã h×nh cµnh c©y,
h×nh b¶n ®å. LoÐt gi¸c m¹c do dÞ øng cã æ loÐt trßn, nhá vµ ë vïng chu biªn gi¸c m¹c.
Viªm gi¸c m¹c sîi cã æ loÐt nhá b¾t mµu thuèc nhuém vµ bªn c¹nh ®ã lµ mét sîi tæ
chøc ho¹i tö cã mét ®Çu tù do, ®Çu kia cßn b¸m vµo gi¸c m¹c ...
- TiÒn phßng : Cã thÓ cã mñ t¹o thµnh ngÊn ngang phÝa d−íi thÊp. Hay gÆp trong
viªm loÐt gi¸c m¹c do nÊm, do vi khuÈn.
- Mèng m¾t - thÓ mi: Cã thÓ bÞ viªm ph¶n øng g©y gi¶m ph¶n x¹ ¸nh s¸ng, co ®ång tö
4. TiÕn triÓn :
2
- Khái thµnh sÑo: Do søc chèng ®ì cña b¶n th©n bÖnh nh©n vµ do ®iÒu trÞ tèt, nÕu tæn
th−¬ng viªm loÐt s©u th× sÑo dµy, ¶nh h−ëng nhiÒu tíi thÞ lùc.
- LoÐt s©u ho¹i tö réng ®Õn hÕt líp nhu m«, phång mµng Descemet, do¹ thñng hoÆc
thñng dÉn ®Õn viªm mñ néi nh·n ng−îc dßng .
- Viªm mñ néi nh·n: Cã khi ch−a thñng æ loÐt nh−ng ®· g©y viªm mñ néi nh·n, tiªn
l−îng cña nh÷ng m¾t nµy lµ rÊt xÊu, nhiÒu kh¶ n¨ng ph¶i bá m¾t sau khi ®· dïng c¶
kh¸ng sinh tiªm vµo buång dÞch kÝnh .
5. §iÒu trÞ:
5.1 §iÒu trÞ theo nguyªn nh©n:
- Viªm loÐt gi¸c m¹c do vi khuÈn: §iÒu trÞ b»ng kh¸ng sinh theo kh¸ng sinh ®å,
nªn phèi hîp 2-3 lo¹i kh¸ng sinh, ®−êng dïng toµn th©n vµ t¹i chç .
- Virus: Cã nh÷ng lo¹i thuèc chèng tÊt c¶ c¸c virus nãi chung nh− Idoxuridine
(dung dÞch 0,1%, mì 0,5%), Vira - A (mì 3%), Trifluridine (Viroptic - dung dÞch
1%) ... Riªng víi virus herpes , thuèc th−êng dïng lµ Acyclovir (zovirax ) 200 mg x 4
- 5 lÇn uèng/ngµy c¸ch qu·ng ®Òu nhau trong 24h kÕt hîp tra m¾t mì Zovirax 3%
còng víi nhÞp ®é nh− ®−êng uèng.
- NÊm: ë n−íc ta, loÐt gi¸c m¹c hay gÆp do 2 lo¹i nÊm aspergilus fumigatus vµ
Cephalosporium falciformits. BÖnh c¶nh loÐt gi¸c m¹c do Cephalosporium cÊp diÔn
gÇn nh− loÐt do trùc khuÈn mñ xanh v× chñng nÊm nµy cã tiÕt men chollagenase g©y
ho¹i tö gi¸c m¹c nhanh chãng.
+ Kh¸ng sinh chèng nÊm th−êng dïng hiÖn nay lµ Sporan (itraconazole) 100 mg
x 2 viªn/ngµy uèng 1 lÇn x 21 ngµy kÕt hîp tra m¾t dung dÞch Natamycin (Natacyn)
5% c¸ch 1h mét lÇn . C¸c kh¸ng sinh chèng nÊm kh¸c cã thÓ kÓ tíi nh− Nizoran,
Amphotericin B, Nystatin ... nh−ng t¸c dông kÐm h¬n nhiÒu so víi Sporan .
+ Phèi hîp víi kh¸ng sinh chèng nÊm , cÇn dïng thªm :
. Dung dÞch IK 5% uèng liÒu 2g/ngµy t¨ng tõng bËc 0,5g cho tíi liÒu 5g/ngµy
trong vßng 2-5 tuÇn. Dung dÞch IK h¬i khã uèng v× vËy nªn chia ra nhiÒu lÇn trong
ngµy vµ uèng vµo lóc no. IK cßn dïng d−íi d¹ng dung dÞch 1-2% ®Ó tra m¾t hoÆc ®iÖn
di .
. Dung dÞch Lugol 5% dïng ®Ó chÊm æ loÐt hµng ngµy. L−u ý khi tr−íc khi
chÊm Lugol cÇn thÊm thËt kh« n−íc m¾t ®Ó tr¸nh lan thuèc ra vïng gi¸c m¹c lµnh .
3
- MiÔn dÞch dÞ øng: C¨n nguyªn nµy cÇn ®−îc xem xÐt c©n nh¾c mét c¸ch cÈn
thËn vµ khi ®· chÈn ®o¸n ch¾c ch¾n th× dïng thuèc rá m¾t cã chøa corticoid, kÕt hîp
thuèc ®−êng toµn th©n vµ t¹i chç.
- Khi ch−a biÕt râ nguyªn nh©n cÇn dïng kh¸ng sinh toµn th©n vµ t¹i chç:
+ §−êng toµn th©n: Tiªm hoÆc uèng.
+ T¹i chç: Tiªm d−íi kÕt m¹c 100.000-200.000 ®v Penicilin hoÆc1/10g
Steptomycin hoÆc 40mg Gentamycin (1ml dung dÞch) x 1lÇn/ngµy hay c¸ch ngµy. KÕt
hîp tra m¾t cµng nhiÒu lÇn cµng tèt c¸c dung dÞch kh¸ng sinh, s¸t trïng. Thuèc mì tra
m¾t vµo buæi tèi tr−íc khi ®i ngñ.
Thuèc nam : L¸ rÊp c¸ gi· nhá ®¾p lªn m¾t qua mét miÕng g¹c trong t− thÕ bÖnh
nh©n n»m ngöa, m¾t khi ®ã nh− ®−îc ng©m trong n−íc Ðp cña l¸ rÊp c¸ - mét vÞ thuèc
d©n gian ®· ®−îc chøng minh lµ cã t¸c dông kh¸ng khuÈn t−¬ng ®èi tèt .
5.2 Chèng ho¹i tö :
Dïng 0,5 ml huyÕt thanh tù th©n hoÆc m¸u tù th©n pha lÉn dung dÞch kh¸ng
sinh tiªm d−íi kÕt m¹c hµng ngµy hoÆc c¸ch ngµy. 2
α
- macroglobulin ë trong huyÕt
thanh cã t¸c dông øc chÕ ho¹t ®éng cña men chollagenase. Còng víi môc ®Ých nµy
ng−êi ta cßn dïng dung dÞch EDTA 3% (etyl-diamin-tetra acetat) hoÆc Acetylcysteine
10 – 20 % tra m¾t, uèng hoÆc tiªm vitamin C liÒu cao 1g/ngµy...
5.3 Chèng dÝnh vµ gi¶m ®au :
Atropin 1% tra m¾t 1lÇn / ngµy. Uèng c¸c thuèc chèng nÒ phï nh− Danzen, Amitase,
Alphachymotripsine...vµ c¸c thuèc gi¶m ®au th«ng th−êng kh¸c .
5.4 T¨ng c−êng dinh d−ìng :
Uèng c¸c lo¹i vitamin A, B2, C...Tra dÇu A,
dung dÞch CB2, b¨ng che, ®eo kÝnh m¸t ®Ó gi¶m kÝch thÝch cho m¾t.
5.5 Lo¹i trõ c¸c yÕu tè sang chÊn:
+ Mæ quÆm, l«ng siªu, lÊy s¹n v«i ...
+ T¹o h×nh ®iÒu trÞ hë mi, nhiÒu tr−êng hîp mi hë mµ ch−a t¹o h×nh ®−îc cÇn
ph¶i kh©u cß mi...
5.6 Xö trÝ c¸c biÕn chøng:
- Phång mµng Descemet: Kh©u cß hoÆc kh©u phñ kÕt m¹c.
4
- Thñng gi¸c m¹c: Tèt nhÊt lµ ghÐp gi¸c m¹c nãng. NÕu kh«ng cã ®iÒu kiÖn
ghÐp gi¸c m¹c th× tiÕn hµnh kh©u cß hoÆc kh©u phñ kÕt m¹c t¹m thêi. GhÐp gi¸c m¹c
cßn ®−îc chØ ®Þnh khi c¸c biÖn ph¸p ®iÒu trÞ b»ng thuèc kh«ng cã kÕt qu¶ .
- Mñ néi nh·n, thÞ lùc ST (-): Buéc ph¶i chØ ®Þnh móc néi nh·n sau khi ®· dïng
kh¸ng sinh tÝch cùc, nhiÒu ®−êng, kÓ c¶ ®−êng tiªm vµo buång dÞch kÝnh .
Viªm loÐt gi¸c m¹c lµ mét bÖnh nÆng, ®iÒu trÞ khã kh¨n vµ th−êng ®Ó l¹i di
chøng lµ sÑo ®ôc gi¸c m¹c g©y gi¶m thÞ lùc. CÇn ph¶i ®Æc biÖt l−u ý nhÊn m¹nh vÊn
®Ò phßng bÖnh vµ ph¸t hiÖn bÖnh sím ®Ó ®iÒu trÞ kÞp thêi. §èi víi c¸c thµy thuèc, cã
mét ®iÒu cÇn nhí lµ viÖc l¹m dông c¸c chÕ phÈm chøa corticosteroid tra m¾t
(Polydexa, Dexachlor, Maxitrol,Tobradex...) hoÆc dïng kÐo dµi nh÷ng thuèc lo¹i nµy
sÏ g©y gi¶m kh¶ n¨ng ®Ò kh¸ng cña m¾t ®−a tíi nguy c¬ viªm loÐt gi¸c m¹c do nÊm,
do herpes. ChØ ®Þnh dïng nh÷ng lo¹i thuèc nµy ph¶i thËt chÆt chÏ vµ thËn träng
5